Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 129

Devanagari script

ज्वालेश्वरं तु तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र ज्वाला नदी पार्थ प्रस्रुता शिवनिर्मिता

Transliteration

jvāleśvaraṃ tu tattīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam | tatra jvālā nadī pārtha prasrutā śivanirmitā

Translation

ते तीर्थ ‘ज्वालेश्वर’ म्हणून त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे। हे पार्था, तेथे शिवनिर्मित ‘ज्वाला’ नावाची नदी प्रवाहित होते।

Word by Word

• ज्वालेश्वरम्: Jvāleśvara (Lord of the flame)
• ज्वालेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ज्वालेश्वर (प्रातिपदिक; ज्वाला + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; तत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुषः: ज्वालायाः ईश्वरः)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle); विरोध/विशेषार्थे ‘but/indeed’

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (तीर्थम् इति)

• तीर्थम्: holy ford/pilgrimage place
• तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• त्रिषु: in three
• त्रिषु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: त्रिलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (लोकेषु इति)

• लोकेषु: in the worlds
• लोकेषु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन

• विश्रुतम्: well-known, renowned
• विश्रुतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-श्रु (धातु) → विश्रुत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (तीर्थम् इति)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• ज्वाला: Jvālā (flame; name of river)
• ज्वाला: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्वाला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• नदी: river
• नदी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अप्पोजिशन/समानााधिकरण (ज्वाला इति)

• पार्थ: O Pārtha
• पार्थ: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पार्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• प्रस्रुता: flowed forth, issued
• प्रस्रुता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-स्रु (धातु) → प्रस्रुत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (ज्वाला/नदी इति)

• शिवनिर्मिता: created by Śiva
• शिवनिर्मिता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शिवनिर्मित (प्रातिपदिक; शिव + निर्मित)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (तृतीया-तत्पुरुषः: शिवेन निर्मिता)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Jvāleśvara-tīrtha (with Jvālā–Revā association)

Type: sangam

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: A radiant Śiva-tīrtha: Jvāleśvara shrine by a glowing stream (Jvālā) emerging as if from Śiva’s tapas/third-eye fire, flowing toward the broad Revā; pilgrims stand at the ford in reverence.

Characters & Entities

• Jvāleśvara
• Jvālā River
• Śiva
• Pārtha (address to Yudhiṣṭhira)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred geography is divine revelation: tīrthas and rivers are portrayed as Śiva’s own manifestations for human uplift.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Jvāleśvara-Tīrtha, along with the Jvālā river, within the Revā Khaṇḍa (Narmadā sacred landscape).

What ritualistic prescription is mentioned?

This verse introduces the tīrtha and its divine origin; ritual details (snāna etc.) follow.