Sarga 23
कामाश्रम-प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū–Gaṅgā Confluence
बालकाण्ड
प्रातःकाळी विश्वामित्र राम व लक्ष्मण यांना जागे करून संध्योपासना व नित्यकर्मे पूर्ण करण्यास सांगतात. स्नान, तर्पण व जप करून दोघे राजकुमार विनयाने प्रवासासाठी सिद्ध होतात. पुढे जाताना ते सरयू व दिव्य त्रिस्रोतसी गंगा यांचा पावन संगम पाहतात आणि तेथे एक प्राचीन आश्रम दिसतो, जिथे दीर्घकाल साधना करणाऱ्या ऋषींनी सहस्रावधी वर्षे कठोर तप केलेले असते. कुतूहलाने बंधुद्वय विचारते—हा कोणाचा आश्रम? विश्वामित्र सांगतात की हा प्रदेश कंदर्प/कामाशी संबंधित आहे. पूर्वी शिवाच्या घोर ध्यानकाळी कामाने विघ्न घातले; तेव्हा शिवाच्या क्रोधदृष्टीच्या अग्नीत काम दग्ध होऊन अशरीरी झाला, म्हणून तो ‘अनंग’ म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि हा देशही अनंग-संबंधाने ख्यात झाला. यानंतर पवित्र नद्यांच्या मध्ये त्या आश्रमात ते रात्रभर थांबतात. तपोबलाने ओळखून आश्रमवासी मुनी अर्घ्य-पाद्यादि देऊन सत्कार करतात; सायंसंध्या विधिपूर्वक होते. विश्वामित्र शिस्तबद्ध आचार, तीर्थभूगोलाचे महत्त्व आणि मर्यादा ओलांडणाऱ्या कामनेचे नैतिक परिणाम यांवर उपदेशक कथा सांगून राजकुमारांना आनंदित करतात.
Shlokas
Verse 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनि:।अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे।।।।
रात्रि प्रभातास आली तेव्हा महामुनि विश्वामित्रांनी पर्णसंस्तरावर शयन करणाऱ्या दोन्ही काकुत्स्थांना (राम-लक्ष्मणांना) संबोधिले।
Verse 2
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते।उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्।।।।
हे कौसल्येच्या सुपुत्रा राम! प्रातःसंध्येचा वेळ झाला आहे. उठ, हे नरशार्दूल! देवपूजेसह नित्य आह्निक कर्म करणे आवश्यक आहे॥
Verse 3
तस्यर्षे: परमोदारं वचश्श्रुत्वा नृपात्मजौ ।स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतु: परमं जपम्।।।।
त्या ऋषींचे परम उदार वचन ऐकून, दोन्ही राजपुत्रांनी स्नान केले, उदकक्रिया (अर्घ्यादि) केली आणि नंतर परम पवित्र जप केला॥
Verse 4
कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम्।अभिवाद्याभिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतु:।।।।
दैनंदिन नित्यकर्म आटोपून ते दोघे महावीर राजपुत्र तपोधन विश्वामित्र मुनींना वंदन करून, हर्षित होऊन प्रस्थानास सज्ज होऊन उभे राहिले।
Verse 5
तौ प्रयातौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम्।ददृशाते ततस्तत्र सरय्वास्सङ्गमे शुभे।।।।
थोडे पुढे गेल्यावर त्या दोघा महावीरांनी तेथे सरयूच्या शुभ संगमावर दिव्य त्रिपथगा नदी (गंगा) पाहिली।
Verse 6
तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणामग्य्रतेजसाम् ।बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तप:।।।।
तेथे त्यांनी अग्रतेजस्वी ऋषींचे पवित्र आश्रमस्थान पाहिले; जिथे ते अनेक हजारो वर्षे परम तपश्चर्या करीत होते।
Verse 7
तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम्।ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वच:।।।।
तो पवित्र आश्रम पाहून ते दोघे राघव अत्यंत आनंदित झाले आणि महात्मा विश्वामित्रांना हे वचन बोलले।
Verse 8
कस्यायमाश्रम: पुण्य: कोन्वस्मिन्वसते पुमान्।भगवन् श्रोतुमिच्छाव: परं कौतूहलं हि नौ।।।।
भगवन्, हा पवित्र आश्रम कोणाचा आहे? आणि येथे खरोखर कोण पुरुष वास करतो? आम्हा दोघांना ऐकण्याची इच्छा आहे; कारण आमचे कुतूहल फार मोठे आहे।
Verse 9
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गव:।अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रम:।। ।।
त्यांचे वचन ऐकून मुनिपुंगव मंद हसून म्हणाले—“हे राम, ऐक; हा त्याचा पूर्वीचा आश्रम आहे.”
Verse 10
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।।।कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।।।
येथे कंदर्प मूर्तिमान होता; ज्ञानी जन त्याला ‘काम’ असे म्हणतात. याच स्थानी नियमाने समाहित होऊन तपस्येत स्थित देवेश स्थाणु (शिव)—कृतोद्वाह होऊन मरुद्गणांसह जात असताना—दुर्मेधा कामाने धृष्टपणे त्यांना धर्षिले; तेव्हा महात्मा प्रभूंनी भयंकर हुंकार केला।
Verse 11
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।1.23.10।। कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।1.23.11।।
येथे कंदर्प मूर्तिमान होता; ज्ञानी जन त्याला ‘काम’ असे म्हणतात. याच स्थानी नियमाने समाहित होऊन तपस्येत स्थित देवेश स्थाणु (शिव)—कृतोद्वाह होऊन मरुद्गणांसह जात असताना—दुर्मेधा कामाने धृष्टपणे त्यांना धर्षिले; तेव्हा महात्मा प्रभूंनी भयंकर हुंकार केला।
Verse 12
अवदग्धस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन।व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मते:।।।।
हे रघुनंदना! त्या रौद्र नेत्राने दग्ध झालेल्या दुर्मती कामाचे सर्व अवयव त्याच्या स्वतःच्या शरीरातून गळून पडून नष्ट झाले।
Verse 13
तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्थस्य महात्मना।अशरीर: कृत: काम: क्रोधाद्देवेश्वरेण हि।।।।
तेथे महात्मा देवेश्वराने क्रोधवश कामदेवाचे अंगप्रत्यंग जाळून टाकले; त्याचे शरीर नष्ट झाले आणि तो अशरीरी करण्यात आला।
Verse 14
अनङ्ग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव।स चाङ्गविषयश्श्रीमान्यत्राङ्गं प्रमुमोच ह।।।।
हे राघव, त्या वेळेपासून तो ‘अनंग’ म्हणून प्रसिद्ध झाला; आणि ज्या रम्य प्रदेशात त्या श्रीमानाने देह त्याग केला, तो ‘अंगविषय’ म्हणून ओळखला जाऊ लागला।
Verse 15
तस्यायमाश्रम: पुण्यस्तस्येमे मुनय: पुरा।शिष्या धर्मपरा नित्यं तेषां पापं न विद्यते।।।।
हा त्याचा पवित्र आश्रम आहे आणि हे मुनि पूर्वी त्याचे शिष्य होते। ते नित्य धर्मपरायण आहेत; त्यांच्या ठायी पापाचा अंशही नाही।
Verse 16
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन।पुण्ययोस्सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम्।।।।
हे शुभदर्शन राम, आजची रात्र आपण येथे या दोन पवित्र नद्यांच्या मध्ये राहू; उद्या आपण पार उतरू।
Verse 17
अभिगच्छामहे सर्वे शुचय: पुण्यमाश्रमम्।स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम।।।।
हे नरोत्तम, आपण सर्वजण शुद्ध होऊन—स्नान करून, जप करून आणि अग्नीत हवि अर्पण करून—या पवित्र आश्रमात प्रवेश करू।
Verse 18
तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा।विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन्।।।।
ते तेथे परस्पर संवाद करीत असता, तपस्येने प्राप्त झालेल्या दीर्घदृष्टीने मुनिंनी त्यांना ओळखले. हे जाणून ते अत्यंत प्रसन्न झाले व हर्षाने भरून गेले॥
Verse 19
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे।रामलक्ष्मणयो: पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम्।।।।
कुशिकात्मज (विश्वामित्र) यांना अर्घ्य, पाद्य व यथोचित आतिथ्य अर्पण करून, त्यानंतर त्यांनी राम-लक्ष्मणांसाठी अतिथिक्रिया (सत्कारविधी) केली॥
Verse 20
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन्।यथार्हमजपन् सन्ध्यामृषयस्ते समाहिता:।।।।
यथोचित सत्कार मिळवून व संवादाने प्रसन्न होऊन, ते मुनि मन एकाग्र करून योग्य रीतीने संध्याजप करू लागले॥
Verse 21
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिस्सुव्रतै: सह।न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा।।।।
तेथील वासीयांनी सुव्रत मुनिंसह त्यांना आणले; आणि तेव्हा ‘कामाश्रम’ या स्थानी ते अत्यंत सुखाने निवास करू लागले.
Verse 22
कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ।रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गव:।।।।
धर्मात्मा मुनिपुंगव कौशिक (विश्वामित्र) यांनी रम्य कथांनी त्या मनोहर राजपुत्रांना आनंदित केले.
Verse 23
थोडे पुढे गेल्यावर त्या दोघा महावीरांनी तेथे सरयूच्या शुभ संगमावर दिव्य त्रिपथगा नदी (गंगा) पाहिली।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts disciplined ritual conduct (sandhyā, japa, hospitality) with Kāma’s impulsive disrespect toward an ascetic vow; the pivotal action is Kāma’s affront to Śiva during tapas, resulting in immediate moral-ritual consequence.
Upadeśa centers on the governance of desire by dharma: tapas and self-restraint sustain cosmic and social order, while unregulated kāma—especially when it violates sacred boundaries—leads to diminution (the Anaṅga, ‘bodiless,’ condition) and lasting moral memory in place-names and tradition.
The Sarga highlights the Sarayū–Gaṅgā saṅgama, the sacred āśrama complex identified as Kāma’s hermitage, and the tradition that the locality is famed as Aṅgadeśa/Ananga-associated terrain, alongside āśrama customs such as arghya-pādya hospitality and sandhyā observance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.