HomeRamayanaBala KandaSarga 23Shloka 10
Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

कामाश्रम

प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū–Gaṅgā Confluence

कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।।।कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।।।

kandarpo mūrtimān āsīt kāma ity ucyate budhaiḥ |

tapasyantam iha sthāṇuṁ niyamena samāhitam || 1.23.10 ||

kṛtodvāhaṁ tu deveśaṁ gacchantaṁ samarudgagaṇam |

dharṣayāmāsa durmedhā huṅkṛtaś ca mahātmanā || 1.23.11 ||

येथे कंदर्प मूर्तिमान होता; ज्ञानी जन त्याला ‘काम’ असे म्हणतात. याच स्थानी नियमाने समाहित होऊन तपस्येत स्थित देवेश स्थाणु (शिव)—कृतोद्वाह होऊन मरुद्गणांसह जात असताना—दुर्मेधा कामाने धृष्टपणे त्यांना धर्षिले; तेव्हा महात्मा प्रभूंनी भयंकर हुंकार केला।

कन्दर्पःKandarpa (Cupid)
कन्दर्पः:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootकन्दर्प (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
मूर्तिमान्embodied; having form
मूर्तिमान्:
कर्ता (as qualifier)
TypeAdjective
Rootमूर्तिमत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (qualifies 'kandarpaḥ')
आसीत्was
आसीत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
कामःKāma
कामः:
कर्ता (appositive)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नाम (apposition to 'kandarpaḥ')
इतिthus; as
इति:
वाक्य-सम्बन्ध (quotative marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/इत्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
उच्यतेis called
उच्यते:
क्रिया
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (Passive): 'is called'
बुधैःby the learned
बुधैः:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootबुध (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया (Instrumental), बहुवचन (Plural)
तपस्यन्तम्doing penance
तपस्यन्तम्:
कर्म (Karma)
TypeVerb
Rootतपस् (धातु: तप्)
Formशतृ-प्रत्यय (Present active participle/शतृ), द्वितीया, एकवचन, पुल्लिङ्ग; कर्मपद (object of implied seeing/attacking in next verse context)
इहhere
इह:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
स्थाणुम्Sthāṇu (Śiva)
स्थाणुम्:
कर्म (Karma)
TypeNoun
Rootस्थाणु (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
नियमेनby discipline; with observance
नियमेन:
करण (Karaṇa)
TypeNoun
Rootनियम (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया, एकवचन; साधन/प्रकार (means/manner)
समाहितम्collected; absorbed (in meditation)
समाहितम्:
कर्म (as qualifier)
TypeAdjective
Rootसम्-आ-धा (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (Past passive participle/क्त), द्वितीया, एकवचन, पुल्लिङ्ग; विशेषणम् (qualifies 'sthāṇum')

When the night turned into day-break, the eminent ascetic Viswamitra, addressing the descendants of Kakutstha (Rama and Lakshmana) who were lying on a bed of leaves said:

K
Kandarpa
Ś
Śiva (Sthāṇu, Deveśa)
M
Maruts

FAQs

Dharma as restraint and reverence: desire (kāma) becomes destructive when it violates tapas and disrespects the sacred; discipline protects truth and spiritual order.

Viśvāmitra begins a local sacred-history: Kāma/Kandarpa offends Śiva during his austerity, prompting Śiva’s fierce response.

Śiva’s unwavering tapas (self-mastery) contrasted with Kāma’s lack of discernment—highlighting the Ramayana’s esteem for self-control.