Adhyaya 50

Verse 1

भीष्म उवाच । यत्पुण्यमधिकं लोके सर्वदा सर्वसंमतम् । तद्वदस्वेच्छया विप्र यत्कृतं पूर्वपूर्वकैः

भीष्म म्हणाले—हे विप्र! या लोकी सर्वदा सर्वसंमत असे जे सर्वश्रेष्ठ पुण्यकर्म आहे, ते मला स्वेच्छेने सांग; आणि जे अतिप्राचीन पूर्वजांनी आचरिले, तेही कथन कर।

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । एकदा तु द्विजाः सर्वे व्यासशिष्यास्सहादरात् । व्यासं प्रणम्य पप्रच्छु धर्मं मां च यथा भवान्

पुलस्त्य म्हणाले—एकदा व्यासांचे शिष्य असलेले सर्व द्विज आदराने व्यासांना प्रणाम करून, जसे तू विचारलेस तसेच धर्माविषयी आणि माझ्याविषयीही त्यांना प्रश्न करू लागले।

Verse 3

द्विजा ऊचुः । पुण्यात्पुण्यतमं लोके सर्वधर्मेषु चोत्तमम् । किं कृत्वा मानवा स्वर्गं भुंजते चाक्षयं वद

द्विज म्हणाले—लोकी पुण्यांमध्ये सर्वाधिक पुण्य आणि सर्व धर्मांमध्ये सर्वोत्तम काय आहे? कोणते कर्म केल्याने मनुष्य अक्षय फलाचा स्वर्ग भोगतात? सांगा।

Verse 4

लभ्यं चाकष्टकं शुद्धं वर्णानां मर्त्यवासिनाम् । गुरूणां च लघूनां च साध्यमेकं क्रतुं वद

मर्त्यलोकी राहणाऱ्या सर्व वर्णांसाठी—श्रेष्ठ असोत वा साधे—जे सहज मिळणारे, कष्टविरहित व शुद्ध आहे, असे साध्य एक क्रतु/व्रत सांगावे।

Verse 5

यद्यत्कृत्वा च देवानां पूज्यो नाके भवेन्नरः । तत्तद्वद च नो ब्रह्मन्प्रसादी भव धर्मतः

हे ब्राह्मण! जे जे कर्म केल्याने मनुष्य स्वर्गात देवांकडून पूज्य होतो, ते आम्हाला सांग; कृपा करून धर्मानुसार कथन कर।

Verse 6

व्यास उवाच । पंचाख्यानं वदिष्यामि शृणुध्वं तत्र पूर्वतः । पंचानामेककं कृत्वा विंदेन्मोक्षं दिवं यशः

व्यास म्हणाले—मी पंचाख्यान सांगतो; ते प्रथम सावधपणे ऐका. या पाचांचा अर्थ एकरूप करून आचरणात आणल्यास मोक्ष, स्वर्ग व यश प्राप्त होते.

Verse 7

पित्रोरर्चाऽथ पत्युश्च साम्यं सर्वजनेषु च । मित्राद्रोहो विष्णुभक्तिरेते पंच महामखाः

माता-पित्यांची पूजा आणि पतीचे पूजन; सर्व लोकांप्रती समभाव; मित्रांशी द्रोह न करणे; आणि विष्णुभक्ती—हे पाच महायज्ञ आहेत.

Verse 8

प्राक्पित्रोरर्चया विप्रा यद्धर्मं साधयेन्नरः । न तत्क्रतुशतैरेव तीर्थयात्रादिभिर्भुवि

हे विप्रांनो, प्रथम माता-पित्यांच्या पूजेमुळे मनुष्य जो धर्मफल मिळवतो, ते पृथ्वीवर शेकडो यज्ञांनीही किंवा तीर्थयात्रा इत्यादींनीही मिळत नाही.

Verse 9

पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिता हि परमं तपः । पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयंते सर्वदेवताः

पिता म्हणजेच धर्म, पिता म्हणजेच स्वर्ग, आणि पिता हेच परम तप. पिता प्रसन्न झाल्यास सर्व देवता प्रसन्न होतात.

Verse 10

पितरो यस्य तृप्यंति सेवया च गुणेन च । तस्य भागीरथी स्नानमहन्यहनि वर्तते

ज्याच्या पितरांना सेवा व सद्गुणांनी तृप्ती मिळते, त्याच्यासाठी भागीरथी (गंगा) स्नान जणू दररोज घडत असते.

Verse 11

सर्वतीर्थमयी माता सर्वदेवमयः पिता । मातरं पितरं चैव यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम्

माता सर्व तीर्थमयी आहे आणि पिता सर्व देवमय आहे. जो माता-पित्याची प्रदक्षिणा करतो, तो जणू सर्व तीर्थे व देवतांची प्रदक्षिणा करतो.

Verse 12

प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा । जानुनी च करौ यस्य पित्रोः प्रणमतः शिरः

जो माता-पित्याला नमस्कार करताना गुडघे व हात जमिनीला टेकतो, त्याने सप्तद्वीपांसह ही वसुंधरा जणू प्रदक्षिणा केलेली होते.

Verse 13

निपतंति पृथिव्यां च सोक्षयं लभते दिवं । तयोश्चरणयोर्यावद्रजश्चिह्नानि मस्तके

जो पृथ्वीवर लोटांगण घालून प्रणाम करतो, तो अक्षय स्वर्गलोक प्राप्त करतो—जोवर माता-पित्याच्या चरणांची धूळमुद्रा त्याच्या मस्तकी राहते.

Verse 14

प्रतीके च विलग्नानि तावत्पूतः सुतस्तयोः । पादारविंदसलिलं यः पित्रोः पिबते सुतः

जोवर पुत्र माता-पित्याच्या निमित्ताने करावयाच्या विधी-कर्मांत आसक्त राहतो, तोवर तो पवित्र होतो—विशेषतः जो पुत्र त्यांच्या पादारविंदाचे चरणामृत पितो.

Verse 15

तस्य पापक्षयं याति जन्मकोटिशतार्जितं । धन्योसौ मानवो लोके पूतोसौ सर्वकल्मषात्

त्याचे कोट्यवधी जन्मांत साचलेले पाप क्षय पावते. तो मनुष्य या लोकी धन्य आहे; तो सर्व कल्मषांपासून शुद्ध होतो.

Verse 16

विनायकत्वमाप्नोति जन्मनैकेन मानवः । पितरौ लंघयेद्यस्तु वचोभिः पुरुषाधमः

जो पुरुषाधम आपल्या वचनांनी माता-पित्याचा अवमान करून त्यांना लंघन करतो, तो एका जन्मातच विनायकत्व—विघ्नकर्ता-भाव—प्राप्त करतो.

Verse 17

निरये च वसेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवं । पित्रोरनर्चनं कृत्वा भुंक्ते यस्तु सुताधमः

जो सुताधम माता-पित्याची अर्चना न करता भोजन करतो, तो आभूतसम्प्लव (प्रलय) येईपर्यंत नरकात वास करतो.

Verse 18

क्रिमिकूपेथ नरके कल्पांतमुपतिष्ठति । रोगिणं चापि वृद्धं च पितरं वृत्तिकर्शितम्

जो रोगी, वृद्ध व उपजीविकेअभावी कृश झालेल्या पित्याला पीडा देतो, तो कल्पांतापर्यंत ‘क्रिमिकूप’ नावाच्या नरकात राहतो.

Verse 19

विकलं नेत्रकर्णाभ्यां त्यक्त्वा गच्छेच्च रौरवम् । अंत्यजातिषु म्लेच्छेषु चांडालेष्वपि जायते

जो नेत्र-कर्णांनी विकल (आंधळा-बहिरा) असलेल्याला टाकून देतो, तो ‘रौरव’ नरकात जातो आणि पुढे अंत्यजातीत—म्लेच्छ व चांडाळांतही—जन्म घेतो.

Verse 20

पित्रोरपोषणं कृत्वा सर्वपुण्यक्षयो भवेत् । नाराध्य पितरौ पुत्रस्तीर्थदेवान्भजन्नपि

माता-पित्याचे पालन-पोषण न केल्यास सर्व पुण्याचा क्षय होतो. पुत्र तीर्थदेवांचे भजन करीत असला तरी, पितरांचे आराधन न केल्यास खरे फळ मिळत नाही.

Verse 21

तयोर्न फलमाप्नोति कीटवद्रमते महीम् । कथयामि पुरावृत्तं विप्राः शृणुत यत्नतः

त्यां दोघांपैकी एकास फल मिळत नाही; तो कीटकासारखा केवळ भूमीतच रमतो। मी एक पुरातन वृत्तांत सांगतो—हे विप्रहो, सावधपणे ऐका।

Verse 22

यं श्रुत्वा न पुनर्मोहं प्रयास्यथ पुनर्भुवि । पुरासीच्च द्विजः कश्चिन्नरोत्तम इति स्मृतः

हे ऐकून तुम्ही या जगात पुन्हा मोहाला प्राप्त होणार नाही. पूर्वी ‘नरोत्तम’ म्हणून स्मरणात असलेला एक द्विज होता।

Verse 23

स्वपितरावनादृत्य गतोसौ तीर्थसेवया । ततः सर्वाणि तीर्थानि गच्छतो ब्राह्मणस्य च

स्वतःच्या माता-पित्याचा अनादर करून तो तीर्थसेवेसाठी निघून गेला. नंतर तो ब्राह्मण सर्व तीर्थांना एकामागून एक जात राहिला।

Verse 24

आकाशे स्नानचेलानि प्रशुष्यंति दिने दिने । अहंकारोऽविशत्तस्य मानसे ब्राह्मणस्य च

दिवसेंदिवस त्याची स्नानवस्त्रे आकाशाखाली वाळत राहिली; आणि त्या ब्राह्मणाच्या मनात अहंकार शिरला।

Verse 25

मत्समो नास्ति वै कश्चित्पुण्यकर्मा महायशाः । इत्युक्ते चानने तस्य अहदच्च बकस्तदा

“माझ्यासारखा कोणी नाही; मी पुण्यकर्म करणारा, महायशस्वी आहे”—असे म्हणताच तेव्हा बगळ्याने त्याच्या मुखावर प्रहार केला।

Verse 26

क्रोधाच्चैवेरितस्तस्य स शशाप द्विजो बकम् । पपात च बकः पृथ्व्यां स भस्मीभूतविग्रहः

क्रोधाने प्रेरित झालेल्या त्या द्विजाने बगळ्याला शाप दिला. बगळा पृथ्वीवर कोसळला आणि त्याचे शरीर भस्म झाले.

Verse 27

भीर्द्विजेंद्रं महामोहः प्राविशच्चांतकर्मणि । ततः पापाच्च विप्रस्य चेलं खं च न गच्छति

मग भयामुळे अंत्यकर्माच्या वेळी त्या द्विजश्रेष्ठात महामोह शिरला. त्या पापामुळे त्या विप्राचे वस्त्र आकाशात गेले नाही.

Verse 28

विषादमगमत्सद्यस्ततः खं तमुवाच ह । गच्छ बाडव चांडालं मूकं परमधार्मिकम्

तो तत्क्षणी विषादात पडला. तेव्हा खं त्याला म्हणाला—“बाडव-चांडाल, मूक पण परमधार्मिक, त्याच्याकडे जा.”

Verse 29

तत्र धर्मं च जानीषे क्षेमं ते तद्वचो भवेत् । खाच्च तद्वचनं श्रुत्वा गतोसौ मूकमंदिरम्

तेथे तू धर्म जाणशील; ते वचन तुझ्या कल्याणास कारणीभूत होईल. खाचे वचन ऐकून तो मूकाच्या मंदिरात गेला.

Verse 30

शुश्रूषंतं च पितरौ सर्वारंभान्ददर्श सः । ददतं शीतकाले च सम्यगुष्णं जलं तयोः

त्याने त्याला आई-वडिलांची सर्व कामांत मनोभावे सेवा करताना पाहिले—हिवाळ्यातही त्यांना योग्य रीतीने गरम पाणी देताना.

Verse 31

तैलतापनतांबूलं तथा तूलवतीं पटीम् । नित्याशनं च मिष्टान्नं दुग्धखंडं तथैव च

तेल व उष्ण मसाल्यांनी सिद्ध केलेला तांबूल, कापूस भरलेली पटी/आच्छादन, नित्य भोजन, मिष्टान्न आणि दूधखण्डासारखे दुग्धमिष्ठानही अर्पण करावे।

Verse 32

दापयंतं वसंते च मधुमालां सुगंधिकां । अन्यानि यानि भोग्यानि कृत्यानि विविधानि च

वसंतकाळी सुगंधी मधुपुष्पांची माळ अर्पण करवावी; तसेच इतर जे-जे भोग्य पदार्थ व विविध कृत्ये/अनुष्ठाने करावयाची असतील तीही करावीत।

Verse 33

उष्णे चावीजयत्सोपि नित्यं च पितरावपि । ततस्तयोः प्रचर्यां च कृत्वा भुंक्तेथ सर्वदा

उष्णतेतही तो नित्य त्यांना पंखा घाली; आणि दररोज माता-पित्यांची सेवा करी. मग त्यांची परिचर्या करून तो नेहमी भोजन करी.

Verse 34

श्रमस्य वारणं कुर्यात्संतापस्य तथैव च । एभिः पुण्यैः स्थितो विष्णुस्तस्य गेहोदरे चिरम्

श्रमाचे निवारण करावे आणि तसेच संतापाचेही. या पुण्यकर्मांनी विष्णु त्या व्यक्तीच्या गृहात दीर्घकाळ प्रतिष्ठित राहतात.

Verse 35

अंतरिक्षे च क्रीडंतमाधारस्तंभवर्जिते । तस्यापि भवने नित्यं स्थितं त्रिभुवनेश्वरं

आणि त्याने त्रिभुवनेश्वराला पाहिले—जो आपल्या धामात नित्य स्थित आहे—आधारस्तंभविरहित त्या लोकात अंतरिक्षात क्रीडा करीत आहे।

Verse 36

विप्ररूपधरं कांतं नान्यैर्भूतं च सत्परम् । तेजोमयं महासत्वं शोभयंतं च मंदिरं

ब्राह्मणरूप धारण करून तो तेजस्वी व मनोहर प्रभू इतर कोणत्याही प्राण्यासारखा नव्हता; परम सद्गुणी होता. शुद्ध तेजोमय, महासत्त्ववान होऊन तो मंदिर उजळवीत व शोभवीत होता.

Verse 37

दृष्ट्वा विस्मयमापन्नो विप्रः प्रोवाच मूककम् । विप्र उवाच । आसन्नं च ममागच्छ त्वयैवेच्छामि शाश्वतं

हे पाहून ब्राह्मण विस्मयाने भरून गेला व मूकाला म्हणाला. ब्राह्मण म्हणाला—“माझ्या जवळ ये; मी शाश्वत काळासाठी फक्त तुलाच इच्छितो.”

Verse 38

हितं मे सर्वलोकानां तत्वतो वक्तुमर्हसि । मूक उवाच । पित्रोरर्चां करोम्यद्य कथमायामि तेंतिकं

“सर्व लोकांच्या हिताची गोष्ट तू सत्यत: मला सांगायला हवीस.” मूक म्हणाला—“आज मी माझ्या माता-पित्यांची पूजा करीत आहे; मग तुझ्या जवळ कसा येऊ?”

Verse 39

अर्चयित्वा तु पितरौ कृत्यं ते करवाणि वै । तिष्ठ मे द्वारदेशे च आतिथ्यं ते करोम्यहम्

माता-पित्यांची पूजा करून मी नक्कीच तुझे कार्य करीन. तू माझ्या दाराशी थांब; मी तुझे आतिथ्य करीन.

Verse 40

इत्युक्ते चैव चांडाले चुकोप ब्राह्मणस्तदा । ब्राह्मणं मां परित्यज्य किं कार्यमधिकं तव

चांडालाने असे म्हणताच ब्राह्मण तेव्हा क्रोधावला—“मला, ब्राह्मणाला, सोडून तुझे याहून अधिक कोणते कार्य आहे?”

Verse 41

मूक उवाच । किं कुप्यसि वृथा विप्र न बकोहं तवाधुना । कोपस्सिद्ध्यति ते तावद्बकेनान्यत्र किंचन

मूक म्हणाला—हे विप्र, उगीच का रागावतोस? आता मी तुझ्यासाठी बगळा नाही. बगळ्यामुळे जोपर्यंत काही सिद्ध होत नाही, तोपर्यंत तुझा क्रोध निष्फळ; हवा तर तो दुसरीकडे वळव.

Verse 42

गगने स्नानशाटी ते न शुष्यति न तिष्ठति । वचनं खात्ततः श्रुत्वा मद्गृहं चागतो भवान्

आकाशात तुझी स्नानाची शाटी ना सुकते, ना जागेवर टिकते. पक्ष्याचे हे वचन ऐकून तू माझ्या घरी आला आहेस.

Verse 43

तिष्ठ तिष्ठ वदिष्यामि नोचेद्गच्छ पतिव्रतां । तां च दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठ दयितं ते फलिष्यति

थांब, थांब—मी सांगतो; नाहीतर त्या पतिव्रतेकडे जा. तिला पाहिल्यावर, हे द्विजश्रेष्ठा, तुला प्रिय असलेले कार्य सफल होईल.

Verse 44

ततस्तस्यगृहाद्विष्णुर्द्विजरूपधरो विभुः । विनिस्सृत्य द्विजं प्राह गेहं तस्याः प्रयाम्यहं

मग त्या माणसाच्या घरातून द्विजरूप धारण केलेले सर्वशक्तिमान विष्णू बाहेर आले आणि त्या ब्राह्मणास म्हणाले—“मी तिच्या घरी जात आहे.”

Verse 45

स विमृश्य द्विजश्रेष्ठस्तेन सार्धं चचाल ह । गच्छंतं तमुवाचेदं हरिं विप्रेति विस्मितः

विचार करून द्विजश्रेष्ठ त्याच्यासोबत निघाला. निघून जाणाऱ्या त्या हरिला पाहून विस्मित झालेला ब्राह्मण असे म्हणाला.

Verse 46

किर्थं च त्वया विप्र चांडालस्य गृहोदरे । सदा संस्थीयते तात योषाजनवृते मुदा

हे ब्राह्मणा! तू सदा चांडाळाच्या घराच्या आत का राहतोस, तात, स्त्रियांच्या समूहाने वेढलेला असूनही आनंदाने?

Verse 47

हरिरुवाच । इदानीं मानसं शुद्धं न भूतं भवतो ध्रुवम् । पतिव्रतादिकं दृष्ट्वा पश्चाज्ज्ञास्यसि मां किल

हरि म्हणाले—निश्चयच आत्ता तुझे मन शुद्ध झालेले नाही. पतिव्रतेचा आचार व इतर गुण पाहिल्यावर तू पुढे खचितच मला ओळखशील.

Verse 48

विप्र उवाच । पतिव्रता च का तात किं वा तस्याश्श्रुतं महत् । येनाहं तत्र गच्छामि कारणं वद मे द्विज

विप्र म्हणाला—तात, ती पतिव्रता कोण आहे, आणि तिच्याविषयी तू कोणते महान वृत्त ऐकले आहेस? ज्यामुळे मी तिथे जाईन, ते कारण सांग, हे द्विजा।

Verse 49

हरिरुवाच । नदीनां जाह्नवी श्रेष्ठा प्रमदानां पतिव्रता । मनुष्याणां प्रजापालो देवानां च जनार्दनः

हरि म्हणाले—नद्यांमध्ये जाह्नवी (गंगा) श्रेष्ठ; स्त्रियांमध्ये पतिव्रता सर्वोत्तम; मनुष्यांमध्ये प्रजापालक श्रेष्ठ; आणि देवांमध्ये जनार्दन (विष्णु) सर्वोपरि।

Verse 50

पतिव्रता च या नारि पत्युर्नित्यं हिते रता । कुलद्वयस्य पुरुषानुद्धरेत्सा शतं शतं

जी नारी पतिव्रता होऊन सदैव पतीच्या हितात रत असते, ती दोन्ही कुलांतील पुरुषांना शेकडो-शेकडो करून उद्धरते।

Verse 51

स्वर्गं भुनक्ति तावच्च यावदाभूतसंप्लवं । स्वर्गाद्भ्रष्टो भवेद्वास्याः सार्वभौमो नृपः पतिः

तो प्रलय येईपर्यंत स्वर्गसुख भोगतो. स्वर्गातून च्युत होऊन तो पृथ्वीवर सार्वभौम सम्राट—राजा व पती—होतो.

Verse 52

अस्यैव महिषी भूत्वा सुखं विंदेदनंतरं । पुनः पुनः स्वर्गराज्यं तस्य तस्या न संशयः

याच राजाची महिषी होऊन ती पुढे सुख प्राप्त करते; आणि पुनःपुन्हा तिला स्वर्गराज्यही मिळते—यात संशय नाही.

Verse 53

एवं जन्मशतं प्राप्य अंते मोक्षो भवेद्ध्रुवम् । विप्र उवाच । पतिव्रता भवेत्कावा तस्याः किं वा च लक्षणं

अशा रीतीने शंभर जन्म प्राप्त झाल्यावर शेवटी मोक्ष निश्चित होतो. विप्र म्हणाला—‘पतिव्रता कोणास म्हणतात, आणि तिची लक्षणे कोणती?’

Verse 54

ब्रूहि मे द्विजशार्दूल यथा जानामि तत्त्वतः । हरिरुवाच । पुत्राच्छतगुणं स्नेहाद्राजानं च भयादथ

हे द्विजशार्दूल, मला सांग, जेणेकरून मी तत्त्वतः जाणू शकेन. हरि म्हणाले—पुत्रस्नेहापेक्षा शतगुण अधिक राजाप्रेम असते; पण ते भयातून उत्पन्न होते.

Verse 55

आराधयेत्पतिं शौरिं या पश्येत्सा पतिव्रता । कार्ये दासी रतौ वेश्या भोजने जननीसमा

जी स्त्री पतीला शौरी (विष्णु) मानून त्याची आराधना करते व तसाच भाव ठेवते, तीच पतिव्रता. कार्यात दासी, रतीत वेश्या, आणि भोजनात जननीसमा असावी.

Verse 56

विपत्सु मंत्रिणी भर्तुः सा च भार्या पतिव्रता । भर्तुराज्ञां न लंघेद्या मनो वाक्कायकर्मभिः

आपत्तीच्या वेळी ती पतीची मंत्रिणी व्हावी; आणि पतिव्रता पत्नी म्हणून मन, वाणी व देहकर्माने पतीची आज्ञा कधीही उल्लंघू नये।

Verse 57

भुक्ते पत्यौ सदा चात्ति सा च भार्या पतिव्रता । यस्यां यस्यांतु शय्यायां पतिः स्वपिति यत्नतः

पतीने भोजन केल्यावर तीही नेहमी भोजन करावी—अशी पत्नी नित्य पतिव्रता होय। आणि पती ज्या ज्या शय्येवर यत्नपूर्वक झोपतो, त्याच शय्येवर तीही झोपावी।

Verse 58

तत्र तत्र च साभर्तुरर्चां करोति नित्यशः । नैव मत्सरमायाति न कार्पण्यं न मानिनी

ती जिथे जिथे असेल तिथे तिथे पतीच्या सन्मानार्थ नित्य पूजा करीत राहते। तिला मत्सर येत नाही, कंजूषपणा नाही, आणि ती अभिमानीही नसते।

Verse 59

मानेऽमाने समानं च या पश्येत्सा पतिव्रता । सुवेषं या नरं दृष्ट्वा भ्रातरं पितरं सुतं

मान-अपमान समान मानणारी तीच पतिव्रता. आणि सुसज्ज पुरुष पाहून त्याला भाऊ, पिता किंवा पुत्रासमान मानणारी.

Verse 60

मन्यते च परं साध्वी सा च भार्या पतिव्रता । तां गच्छ द्विजशार्दूल वदकामं यथा तव

ती परम साध्वी म्हणून मानली जाते आणि पतिव्रता पत्नी आहे। हे द्विजशार्दूल, तिच्याकडे जा आणि तुला जे अभिप्रेत असेल ते सांग।

Verse 61

तस्य पत्न्योऽष्ट तिष्ठंति तन्मध्ये वरवर्णिनी । रूपयौवनसंपन्ना दयायुक्ता यशस्विनी

त्याच्या आठ पत्नी आहेत. त्यांमध्ये एक वरवर्णिनी—रूप-यौवनसंपन्न, दयायुक्त आणि यशस्विनी आहे.

Verse 62

शुभा नामेति विख्याता गत्वा तां पृच्छ ते हितं । एवमुक्त्वा तु भगवांस्तत्रैवांतरधीयत

ती ‘शुभा’ या नावाने विख्यात आहे. तिच्याकडे जाऊन तुझ्यासाठी काय हितकर आहे ते विचार. असे म्हणून भगवान् तेथेच अंतर्धान पावले.

Verse 63

तस्यैवादृश्यतां दृष्ट्वा विस्मितोभूद्द्विजस्तदा । स च साध्वीगृहं गत्वा पप्रच्छाथ पतिव्रतां

तो अदृश्य झालेला पाहून तो द्विज विस्मित झाला. मग तो साध्वीच्या घरी जाऊन त्या पतिव्रतेला प्रश्न करू लागला.

Verse 64

अतिथेर्वचनंश्रुत्वागृहान्निःसृत्यसंभ्रमात् । दृष्ट्वा द्विजं सती तत्र द्वारदेशे स्थिताभवत्

अतिथीचे वचन ऐकून ती घाईघाईने घराबाहेर आली. तेथे द्विजाला पाहून ती सती दाराशीच उभी राहिली.

Verse 65

तां च दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठ उवाच वचनं मुदा । प्रियं ममहितं ब्रूहि यथादृष्टं त्वमेव हि

तिला पाहून द्विजश्रेष्ठ आनंदाने म्हणाला—“मला प्रिय व हितकर जे आहे ते सांग; तू जसे पाहिले आहेस तसेच, कारण साक्षी तूच आहेस.”

Verse 66

पतिव्रतोवाच । सांप्रतं पत्युरर्चास्ति न चास्माकं स्वतंत्रता । पश्चात्कार्यं करिष्यामि गृहाणातिथ्यमद्य वै

पतिव्रता म्हणाली—सध्या माझ्या पतीची पूजा-अर्चा चालू आहे, आणि मला स्वातंत्र्य नाही। नंतर आवश्यक ते करीन; आज माझे आतिथ्य स्वीकारा।

Verse 67

विप्र उवाच । मम देहे क्षुधा नास्ति पिपासाद्य न च श्रमः । अभीष्टं वद कल्याणि नोचेच्छापं ददामि ते

विप्र म्हणाला—माझ्या देहात ना भूक आहे, ना तहान, ना थकवा। हे कल्याणी, तुला जे अभिष्ट आहे ते सांग; नाहीतर मी तुला शाप देईन।

Verse 68

तमुवाच तदा सापि न बकोहं द्विजोत्तम । गच्छ धर्मतुलाधारं पृच्छ तं ते हितं द्विज

तेव्हा ती म्हणाली—हे द्विजोत्तम, मी बगळा नाही। धर्मतुलाधाराकडे जा आणि त्याला विचार; हे द्विज, तोच तुझ्या हिताचे सांगेल।

Verse 69

इत्युक्त्वा सा महाभागा प्रययौ च गृहोदरम् । तत्रापश्यद्द्विजो विप्रं यथा चांडालवेश्मनि

असे बोलून ती महाभागा घराच्या आत गेली। तेथे त्या द्विजाने एक ब्राह्मण पाहिला—जणू तो चांडाळाच्या घरात असावा तसा।

Verse 70

विमृश्य विस्मयापन्नस्तेन सार्धं ययौ द्विजः । तिष्ठंतं च द्विजं तं च सोपश्यद्धृष्टमानसम्

विचार करून तो ब्राह्मण विस्मयाने भरला आणि त्याच्यासोबत गेला. तेथे त्याने त्या ब्राह्मणाला उभा पाहिले—धैर्यवान व निर्भय मनाचा।

Verse 71

स चोवाच मुदा विप्रं दृष्ट्वा तं तां सतीं च सः । देशांतरे च यद्वृत्तं तया च कथितं किल

तो त्या विप्राला व त्या सती स्त्रीला पाहून हर्षित झाला आणि आनंदाने बोलला; तसेच दुसऱ्या देशात जे घडले होते तेही—तिने जसे खरेच सांगितले होते तसे—त्याने कथन केले.

Verse 72

कथं जानाति मद्वृत्तं चांडालोपि पतिव्रता । अतो मे विस्मयस्तात किमाश्चर्यं परं महत्

ती चांडाळी स्त्री—पतिव्रता असूनही—माझे गुप्त वर्तन कसे जाणते? म्हणून, तात, मला मोठा विस्मय वाटतो; याहून मोठे आश्चर्य काय असू शकते?

Verse 73

हरिउवाच । ज्ञायते कारणं तात सर्वेषां भूतभावनैः । अतिपुण्यात्सदाचाराद्यतस्त्वं विस्मयं गतः

हरि म्हणाले—तात, याचे कारण सर्व भूतभावन, म्हणजे प्राण्यांचे पालनकर्ते जाणतात. तुझ्या अतिपुण्य व सदाचारामुळेच तू या विस्मयाला प्राप्त झालास.

Verse 74

किमुक्तश्च तया त्वं च वद तत्सांप्रतं मुने । विप्र उवाच । प्रष्टुं धर्मतुलाधारं सा च मां समुपादिशत्

“आता सांग, हे मुने—तिने काय म्हटले आणि तू काय उत्तर दिलेस?” विप्र म्हणाला—“धर्मतुला धारण करणाऱ्या तुलाधाराला जाऊन प्रश्न कर, असे तिने मला उपदेशिले.”

Verse 75

हरिरुवाच । आगच्छ मुनिशार्दूल अहं गच्छामि तं प्रति । गच्छंतं च हरिं प्राह तुलाधारः क्व तिष्ठति

हरि म्हणाले—“ये, हे मुनिशार्दूल; मी त्याच्याकडे जातो.” हरि निघताच तुलाधार म्हणाला—“आपण कुठे थांबणार (कुठे निवास करणार)?”

Verse 76

हरिरुवाच । जनानां निकरो यत्र बहुद्रव्यसुविक्रये । विक्रीणाति च क्रीणाति तुलाधारस्ततस्ततः

हरि म्हणाले—जिथे अनेक वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीसाठी लोकांची गर्दी जमते, जिथे लोक विकतात व घेतात, आणि जिथे तराजू व बाटे इकडे-तिकडे ठेवलेले असतात…

Verse 77

जनो यवान्रसं स्नेहं कूटमन्नस्य संचयं । सर्वं तस्य मुखादेव गृह्णाति च ददात्यपि

जव, रस, स्नेह (तूप/तेल) आणि साठवलेल्या अन्नाचा साठा—हे सर्व मनुष्य आपल्या मुखानेच घेतो आणि मुखानेच देतोही।

Verse 78

सत्यं त्यक्त्वानृतं किंचित्प्राणांते समुपस्थिते । नोक्तं नरवरश्रेष्ठस्तेनधर्मतुलाधरः

प्राणांत जवळ आला तरी त्या नरश्रेष्ठाने सत्य सोडून किंचितही असत्य बोलले नाही; म्हणून तो ‘धर्मतुलाधर’—धर्माची तुळा धारण करणारा—असा प्रसिद्ध झाला।

Verse 79

इत्युक्ते तु तमद्राक्षीद्विक्रीणंतं रसान्बहून् । मलपंकधरं मर्त्यं दंतकुड्मलपंकिलम्

असे बोलल्यावर त्याने तेव्हा पाहिले—अनेक रस विकणारा तो मर्त्य; ज्याचे शरीर घाणेरड्या चिखलाने माखलेले, आणि ज्याचे दात व हिरड्या मैलाने बरबटलेले होते।

Verse 80

तत्र वस्तुधनोत्थां च भाषंतं विविधां गिरम् । वृतं बहुविधैर्मर्त्यैः स्त्रीभिः पुंभिश्च सर्वतः

तेथे तो वस्तू व धन यांपासून उद्भवलेल्या अनेक प्रकारच्या गोष्टी बोलत होता; आणि सर्व बाजूंनी विविध मर्त्य—स्त्रिया व पुरुष—त्याला वेढून उभे होते।

Verse 81

कथं कथमिति प्राह स तं मधुरया गिरा । धर्मस्य मे समुद्देशं वद प्राप्तोंऽतिकं हि ते

तो “कसे? कसे?” असे म्हणत मधुर वाणीने त्याला म्हणाला—“मला धर्माचा संक्षिप्त उपदेश सांग; कारण मी खरोखरच तुझ्या निकट आलो आहे.”

Verse 82

तुलाधार उवाच । यावज्जनाः प्रतिष्ठंति ममैव सन्निधौ द्विज । तावन्मे स्वस्थता नास्ति यावच्च रात्रियामकः

तुलाधार म्हणाला—“हे द्विज! जोपर्यंत लोक माझ्याच सन्निधीत थांबतात, तोपर्यंत मला स्वस्थता नाही—रात्रीच्या एका प्रहरभरही नाही.”

Verse 83

तच्चोपदेशमादाय गच्छ धर्माकरं प्रति । बकस्य मरणे दोषं खे च वस्त्राविशोषणम्

तो उपदेश घेऊन धर्माकराकडे जा. तेथे बगळ्याच्या मरणामुळे लागणारा दोष आणि मोकळ्या आकाशाखाली वस्त्रे वाळविण्याचा नियमही तुला कळेल.

Verse 84

सर्वं तत्र च जानीषे सज्जनाद्रोहकं व्रज । तत्र तस्योपदेशेन तव कामः फलिष्यति

तेथे तू सर्व काही जाणशील. सज्जनाद्रोहकाकडे जा; तेथे त्याच्या उपदेशाने तुझी इच्छा फळाला येईल.

Verse 85

इत्युक्त्वा तुलाधारः करोति क्रयविक्रयौ । तथा तात गमिष्यामि सज्जनाद्रोहकं प्रति

असे बोलून तुलाधाराने खरेदी-विक्रीचे काम केले. मग तो म्हणाला—“तात, मी सज्जनाद्रोहकाकडे जाईन.”

Verse 86

तुलाधारसमुद्देशान्न जानामि तदालयम् । हरिरुवाच । एह्यागच्छ गमिष्यामि त्वया सार्द्धं च तद्गृहम्

“तुलाधाराचा ठावठिकाणा व त्याचे निवासस्थान मला माहीत नाही.” हरि म्हणाले—“ये, चल; मी तुझ्यासह त्याच्या घरी जाईन.”

Verse 87

अथ वर्त्मनि गच्छंतमुवाच ब्राह्मणो हरिं । विप्र उवाच । तुलाधारे च न स्नानं न देवपितृतर्पणम्

मग मार्गाने जात असताना एका ब्राह्मणाने हरिला म्हटले. विप्र म्हणाला—“तुलाधाराकडे ना स्नान आहे, ना देव-पितरांचे तर्पण.”

Verse 88

मलदिग्धं च गात्रं तु सर्वं चेलमलक्षणम् । कथं जानाति मद्वृत्तं देशांतरसमुद्भवम्

माझे शरीर मळाने माखले आहे आणि माझ्या सर्व वस्त्रांवर मळाचे डाग आहेत; दूर देशातून उद्भवलेला माझा वृत्तांत कोण कसा जाणेल?

Verse 89

अतो मे विस्मयस्तात सर्वं त्वं वद कारणम् । हरिरुवाच । सत्येन समभावेन जितं तेन जगत्त्रयम्

“म्हणून, बाळा, मला आश्चर्य वाटते; याचे कारण सर्व सांग.” हरि म्हणाले—“सत्य आणि समभावाने त्याने त्रैलोक्य जिंकले आहे.”

Verse 90

तेनातृप्यंत पितरो देवा मुनिगणैः सह । भूतभव्य प्रवृत्तं च तेन जानाति धार्मिकः

त्यामुळे पितर तृप्त होतात आणि मुनिगणांसह देवताही; आणि त्याच्यामुळे धर्मात्मा भूत, भविष्य व वर्तमानातील प्रवृत्ती जाणतो.

Verse 91

नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् । विशेषे समभावस्य पुरुषस्यानघस्य च

सत्यापेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही, आणि असत्यापेक्षा मोठे पातक नाही—विशेषतः सर्वांप्रती समभाव ठेवणाऱ्या निष्पाप पुरुषासाठी।

Verse 92

अरौ मित्रेप्युदासीने मनो यस्य समं व्रजेत् । सर्वपापक्षयस्तस्य विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्

ज्याचे मन शत्रू, मित्र आणि उदासीन यांच्याप्रती समान राहते, त्याची सर्व पापे क्षीण होतात आणि तो विष्णुसायुज्य प्राप्त करतो।

Verse 93

एवं यो वर्तते नित्यं कुलकोटिं समुद्धरेत् । सत्यं दमः शमश्चैव धैर्यं स्थैर्यमलोभता

जो नित्य असे वागतो तो आपल्या कुलातील कोटी जनांचा उद्धार करतो। सत्य, इंद्रियनिग्रह, मनःशांती, धैर्य, स्थैर्य आणि अलोभ—हे गुण साधावेत।

Verse 94

अनाश्चर्यमनालस्यं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् । तेन वै देवलोकस्य नरलोकस्य सर्वशः

त्या अवस्थेत न आश्चर्य उरते, न आळस; त्यावरच सर्व काही प्रतिष्ठित आहे। त्याच्यामुळे देवलोक व नरलोक सर्वथा धारण होतात।

Verse 95

वृत्तं जानाति धर्मज्ञस्तस्यदेहे स्थितो हरिः । लोके तस्य समो नास्ति समः सत्यार्जवेषु च

धर्मज्ञ पुरुष सद्वृत्त जाणतो; त्याच्या देहात स्वयं हरि वास करतात। या लोकी त्याच्यासारखा कोणी नाही—विशेषतः सत्य व आर्जवात।

Verse 96

स च धर्ममयः साक्षात्तेनैव धारितं जगत् । द्विज उवाच । ज्ञातं मे त्वत्प्रसादाच्च तुलाधारस्य कारणम्

तो साक्षात् धर्ममय आहे; त्याच्याच आधाराने जग धारण झाले आहे। द्विज म्हणाला—तुमच्या कृपेने मला तुलाधाराचे खरे कारण कळले आहे।

Verse 97

अद्रोहकस्य यद्वृत्तं तद्ब्रूहि त्वं यदीच्छसि । हरिरुवाच । पुरैव राजपुत्रस्य कुलस्त्रीनवयौवना

तुम्हाला इच्छा असल्यास अद्रोहकाचा जो वृत्तान्त आहे तो सांग. हरि म्हणाले—पूर्वी एका राजपुत्राच्या घरात एक कुलस्त्री होती, नवयौवनाने युक्त.

Verse 98

पत्नीव कामदेवस्य शचीव वासवस्य च । तस्य प्राणसमा भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी

ती कामदेवाच्या पत्नीप्रमाणे आणि वासव (इंद्र) यांच्या शचीप्रमाणे होती. त्याची प्राणसमा भार्या ‘सुंदरी’ नावाची—खरोखरच सुंदरी.

Verse 99

अकस्मात्पार्थिवस्यैव कार्ये गन्तुं समुद्यतः । मनसालोचितं तेन प्राणेभ्योपि गरीयसीम्

अकस्मात तो राजाच्या कामासाठी निघण्यास उद्यत झाला. मनात त्याने असा एक निश्चय केला होता, जो प्राणांपेक्षाही अधिक महत्त्वाचा मानला.

Verse 100

कस्मिन्स्थाने स्थापयामि यतो रक्षा भवेद्ध्रुवम् । इत्यालोच्यैव सहसा त्वागतोस्य गृहं प्रति

‘कोणत्या ठिकाणी हे स्थापावे, ज्यामुळे निश्चयाने रक्षा होईल?’ असा विचार करून तो सहसा या पुरुषाच्या घराकडे धावला.

Verse 101

उक्तं च तादृशं वाक्यं श्रुत्वा स विस्मयंगतः । न तातस्ते न च भ्राता न चाहं तव बान्धवः

अशी वाणी ऐकून तो विस्मयचकित झाला व म्हणाला— “मी तुझा पिता नाही, भाऊ नाही, आणि तुझा बंधूही नाही।”

Verse 102

पितृमातृकुलस्यैव तस्या न हि सुहृज्जनः । कथं च मद्गृहे तात स्थित्या स्वस्थो भविष्यसि

तिच्या पितृकुळात व मातृकुळात खरा सुहृद कोणीच नाही. मग, हे तात, माझ्या घरी राहून तू कसा स्वस्थ व सुरक्षित राहशील?

Verse 103

एतस्मिन्नन्तरे तेन चोक्तं वाक्यं यथोचितम् । लोके त्वत्सदृशो नास्ति धर्मज्ञो विजितेन्द्रियः

तेव्हाच त्याने यथोचित वचन उच्चारले— “या लोकी तुझ्यासारखा कोणी नाही; तू धर्मज्ञ आहेस आणि इंद्रियजयी आहेस।”

Verse 104

स चाह तं च सर्वज्ञं वक्तुं नार्हसि दूषणम् । त्रैलोक्यमोहिनीं भार्यां कः पुमान्रक्षितुं क्षमः

तो म्हणाला— “त्या सर्वज्ञावर दोषारोप करणारी वचने तू बोलू नकोस. जी पत्नी त्रैलोक्याला मोहवते, अशा भार्येचे रक्षण कोण पुरुष करू शकेल?”

Verse 105

राजपुत्र उवाच । धरण्यां परिविज्ञाय त्वागतोहं तवान्तिकम् । एषा तिष्ठतु तेऽगारे व्रजामि निजमन्दिरम्

राजपुत्र म्हणाला— “धरणीवर सर्वत्र शोध घेऊन मी तुझ्या जवळ आलो आहे. ही तुझ्या घरी राहो; मी माझ्या निजमंदिरास जातो।”

Verse 106

इत्युक्ते स पुनः प्राह नगरेऽस्मिन्प्रशोभने । बहुकामुक संपूर्णे कथं रक्षा भवेत्स्त्रियाः

हे ऐकून तो पुन्हा म्हणाला—“या शोभायमान नगरात, अनेक कामी पुरुषांनी भरलेल्या ठिकाणी, स्त्रीची रक्षा कशी होईल?”

Verse 107

स चोवाच पुनस्तं च कुरु रक्षां व्रजाम्यहम् । गृहस्थस्सङ्कटादाह धर्मस्य राजपुत्रकम्

आणि तो त्याला पुन्हा म्हणाला—“रक्षा कर; मी निघतो.” संकटात पडलेला गृहस्थ धर्मपुत्र राजकुमारास म्हणाला.

Verse 108

करोम्यनुचितं कार्यं स्वदास्यमुचितं हितम् । सदा चैवेदृशी भार्या स्थातव्या मद्गृहे पितः

मी अनुचित कार्य करतो आणि जे उचित व हितकारक—माझे कर्तव्य-सेवा—ते दुर्लक्षित करतो. म्हणून, पित्या, अशी पत्नी सदैव माझ्या घरीच राहावी.

Verse 109

अरक्षारक्षणे देव वदाभीष्टं कुरु प्रियम् । मम तल्पे मया सार्धं शयानं भार्यया सह

हे देव! रक्षा-अरक्षेच्या या विषयात जे अभिष्ट असेल ते सांगा—जे प्रिय ते करा. मी त्याला माझ्या पलंगावर, माझ्यासह, त्याच्या पत्नीसमवेत शयन करताना पाहिले.

Verse 110

मन्यसे दैवतं स्वं चेत्तिष्ठेन्नोचेत्तु गच्छतु । क्षणं विमृश्य तं प्राह राजपुत्रः पुनस्तदा

“तू आपल्या इष्टदैवताला परम मानत असशील तर थांब; नाहीतर जाऊ दे.” क्षणभर विचार करून राजकुमाराने तेव्हा त्याला पुन्हा सांगितले.

Verse 111

बाढमेतद्वचस्तात यथाभीष्टं तथा कुरु । ततो भार्यां जगादाथ अस्य वाक्याच्छिवाशिवम्

“ठीक आहे, प्रिय—जसे तुला अभिष्ट तसेच कर.” मग त्याच्या वचनास उत्तर देत तो पत्नीला म्हणाला—शुभाशुभ वाणी.

Verse 112

कर्तव्यं च न ते दोष आज्ञया मम सुंदरि । एतदुक्त्वा गतः सोपि भूपतेः शासनात्पितुः

“हे सुंदरी, हे करणेच योग्य आहे; माझ्या आज्ञेने असल्याने तुला दोष लागणार नाही.” असे म्हणून तोही पित्याच्या—राजाच्या—आज्ञेने निघून गेला.

Verse 113

अनंतरं क्षपायां च यदुक्तं च तथाकृतम् । योषितोर्मध्यगः सोपि नित्यं स्वपिति धार्मिकः

नंतर रात्रीही जे सांगितले ते तसेच केले गेले; आणि तो धर्मात्मा—दोन स्त्रियांच्या मध्ये पडून—सतत झोपत राहतो.

Verse 114

धर्मान्न चलते सोपि स्वभार्यापरभार्ययोः । संस्पर्शात्स्वस्त्रियश्चास्य कामाभिलषितं मनः

स्वपत्नी व परपत्नीच्या बाबतीत तो धर्मापासून ढळत नाही; पण आपल्या स्त्रियांच्या स्पर्शाने त्याचे मन कामेच्छेने हलते.

Verse 115

तस्याः संसर्गतश्चैव दुहितैव प्रमन्यते । स्तनौ तस्यास्तु पृष्ठे च लगन्तौ च पुनःपुनः

तिच्या निकट सहवासामुळे ती जणू त्याची कन्याच मानली जाते; आणि तिचे स्तन वारंवार त्याच्या पाठीला लागतात.

Verse 116

बालकस्येव पुत्रस्य स्तनौ मातुः समन्यते । तस्या अंगानि चांगेषु लगंति च पुनःपुनः

जसा लहान बाळ आईच्या स्तनांना घट्ट बिलगते, तसा तो पुन्हा पुन्हा आपले अवयव तिच्या अवयवांवर दाबून तिला आलिंगन देत राहिला।

Verse 117

ततो मातुस्सुतस्येव सोमन्यत दिने दिने । तस्य योषासुसंसर्गो निवृत्तस्त्वभवत्ततः

मग तो दिवसेंदिवस आईसमोरच्या बाळासारखा विनीत व शांत झाला; आणि त्या वेळेपासून त्याचा स्त्रियांसोबतचा संग पूर्णपणे थांबला।

Verse 118

एवं संवत्सरस्यार्द्धे तत्पतिश्चागतः पुरं । अपृच्छत्तं च लोकेषु तस्या वृत्तमथोदितम्

अशा रीतीने अर्धे वर्ष गेल्यावर तिचा पती नगरात आला. त्याने लोकांत तिची चौकशी केली, तेव्हा तिचा वृत्तांत सांगितला गेला।

Verse 119

केचिद्भद्रं बोधयन्तो युवानोपि सुविस्मिताः । केचिदाहुस्त्वया दत्ता तया सार्द्धं स्वपित्यसौ

काही जण भद्राला जागवू पाहात होते, तरीही तरुण असूनही फारच विस्मित झाले. काही म्हणाले, “तू त्याला तिच्याकडे दिलेस; म्हणून तो तिच्याबरोबरच झोपतो.”

Verse 120

स्त्रीपुंसोरेकसंसर्गात्शांतता तु कथं भवेत् । तस्यां यस्याभिलाषोस्ति न पृष्टस्स वदेद्युवा

स्त्री-पुरुषांच्या निकट संगतीतून शांती कशी उत्पन्न होईल? जिच्याविषयी इच्छा आहे तो तरुण न विचारताही बोलून टाकतो।

Verse 121

लोकानां कुश्रुतिर्वार्ता तेन पुण्यबलाच्छ्रुता । जनापवादमोक्षार्थं बुद्धिस्तस्याभवच्छुभा

पुण्यबलाने त्याने लोकांत पसरलेली कुप्रसिद्ध वार्ता व अफवा ऐकली. जननिंदेतून मुक्त व्हावे म्हणून त्याच्या मनात शुभ संकल्प उत्पन्न झाला.

Verse 122

दारूणि स्वयमाहृत्याजिज्वलत्स महानलम् । एतस्मिन्नंतरे तात राजपुत्रः प्रतापवान्

त्याने स्वतः लाकडे आणून प्रचंड अग्नी प्रज्वलित केला. तेवढ्यात, हे तात, प्रतापवान राजपुत्र तेथे आला.

Verse 123

आगमत्तद्गृहं सद्यः सोपश्यत्तं च योषितम् । प्रोत्फुल्लवदनां नारीं प्रविषादगतं नरं

तो त्वरित त्या घरात गेला आणि त्याने त्या स्त्रीला पाहिले—आनंदाने फुललेला तिचा चेहरा—आणि त्या पुरुषाला, जो गाढ विषादात बुडाला होता.

Verse 124

अनयोर्मानसं ज्ञात्वा राजपुत्रोवदद्वचः । किं न संभाषसे मां च मित्रकं चिरमागतम्

दोघांचे मनोभाव ओळखून राजपुत्र म्हणाला—“मी तुझा मित्र, फार काळानंतर आलो आहे; मग तू माझ्याशी का बोलत नाहीस?”

Verse 125

अब्रवीत्सोपि धर्मात्मा राजपुत्रमनष्टधीः । यत्कृतं दुष्करं कर्म मया त्वद्धितकारणात्

मग तो धर्मात्मा, ज्याची बुद्धी निर्मळ होती, राजपुत्राला म्हणाला—“मी जे दुष्कर कर्म केले आहे, ते तुझ्या हितासाठीच केले आहे.”

Verse 126

सर्वं व्यर्थमहं मन्ये जनानां च प्रवादतः । अद्य वह्निमहं यास्ये प्रपश्यंतु नरास्सुराः

लोकांच्या निंदावचनांमुळे मला सर्व काही व्यर्थ वाटते। आज मी अग्नीत प्रवेश करीन—मनुष्य व देव सर्वांनी पाहावे।

Verse 127

इत्युक्त्वा स महाभागः प्रविवेश हुताशनम् । विशतस्तस्य वह्नौ न कुसुमं चिकुरालये

असे म्हणत तो महाभाग अग्नीत प्रविष्ट झाला। ज्वाळांत जाताना त्याच्या वेणीतील एकही फूल दग्ध झाले नाही।

Verse 128

नांगमस्यानलोधाक्षीन्न च वस्त्रं न कुंतलम् । खे च देवा मुदा सर्वेसाधुसाध्विति चाब्रुवन्

तिचे कोणतेही अंग अग्नीने दग्ध झाले नाही, डोळेही जळाले नाहीत; वस्त्र वा केस यांना हानी झाली नाही। आकाशातील सर्व देव आनंदाने ‘साधु! साधु!’ म्हणाले।

Verse 129

अपतन्पुष्पवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि समंततः । यैर्यैश्च दुष्कृतं वाक्यं गदितं तावुभौ प्रति

त्याच्या मस्तकावर सर्व बाजूंनी पुष्पवृष्टी झाली—ज्यांनी पूर्वी त्या दोघांविषयी दुष्ट व कठोर वचन बोलले होते, त्यांच्याचकडून।

Verse 130

तेषां मुखे प्रजायंते कुष्ठानि विविधानि च । तत्रागत्य च देवाश्च वह्नेराकृष्यतं मुदा

त्यांच्या मुखांत विविध प्रकारचे कुष्ठ व चर्मरोग उत्पन्न झाले. मग देव तेथे आले आणि आनंदाने त्यांना अग्नीतून बाहेर ओढून काढले.

Verse 131

अपूजयन्सुपुष्पैश्च मुनयो विस्मयं गताः । सर्वैर्मुनिवरैरेवं मनुष्यैर्विविधैस्तदा

तेव्हा विस्मयाने भरलेले मुनी उत्तम पुष्पांनी त्यांचे विधिपूर्वक पूजन करू लागले; त्याच वेळी सर्व मुनिवरांनी आणि नानाविध मनुष्यांनीही तसेच आराधन केले।

Verse 132

अर्च्यते तु महातेजाः स च सर्वानपूजयत् । सज्जनाद्रोहकं नाम कृतं देवासुरैर्नृभिः

तो महातेजस्वी विधिपूर्वक पूजिला गेला; आणि त्यानेही प्रत्युपकार म्हणून सर्वांचा सन्मान केला। तरी देव, असुर आणि मनुष्य यांनी ‘सज्जनाद्रोहक’ नावाचा—सज्जनांवरील द्रोह—असा कृत्य केला।

Verse 133

तस्य पादरजः पूता सस्यपूर्णा धराभवत् । सुराश्चाहुश्च तं तत्र भार्या ते संप्रगृह्यताम्

त्याच्या चरणरजाने पवित्र होऊन पृथ्वी धान्याने परिपूर्ण झाली। तेव्हा देव आणि मुनी तेथे त्याला म्हणाले—“तुमची भार्या विधिपूर्वक स्वीकारा (पुन्हा ग्रहण करा)।”

Verse 134

एतस्य सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति । नास्तीति सांप्रतं पृथ्व्यां कामलोभाजितः पुमान्

या लोकी याच्यासारखा कोणी झाला नाही, आणि होणारही नाही. आणि सध्या पृथ्वीवर काम-लोभाने असा जिंकलेला पुरुष दुसरा कोणी नाही।

Verse 135

देवासुरमनुष्याणां रक्षसां मृगपक्षिणाम् । कीटादीनां च सर्वेषां काम एष सुदुर्जयः

देव, असुर, मनुष्य, राक्षस, पशु-पक्षी तसेच कीटकादी सर्व प्राण्यांसाठी हा काम अत्यंत दुर्जय आहे।

Verse 136

कामाल्लोभात्तथाक्रोधान्नित्यं सत्त्वेषु जायते । संसारबंधकः कामो ह्यकामो न क्वचिद्भवेत्

काम, लोभ तसेच क्रोध यांपासून ही वृत्ती प्राण्यांत नित्य उत्पन्न होते. कामच संसाराचे बंधन आहे; संसारात अकामता कुठेही आढळत नाही.

Verse 137

अनेनैव जितं सर्वं भुवनानि चतुर्दश । अमुष्य हृदये नित्यं वासुदेवो मुदास्थितः

याच्याच बळावर सर्व—चौदा भुवने—जिंकली गेली. त्याच्या हृदयात वासुदेव नित्य आनंदाने विराजमान आहेत.

Verse 138

एवं स्पृष्ट्वाथ दृष्ट्वा तं मनुष्याः सर्वकल्मषात् । पूयंते ह्यनघाश्चैव लभंते चाक्षयां दिवम्

अशा रीतीने त्याला स्पर्श करून व नंतर दर्शन घेतल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून शुद्ध होतात. ते निष्पाप होऊन अक्षय दिव्यलोक प्राप्त करतात.

Verse 139

एवमुक्त्वा गता देवा विमानैश्च दिवं मुदा । मनुष्याः प्रययुस्तुष्टा दंपती स्वगृहं तथा

असे बोलून देव आनंदाने विमानांतून स्वर्गास गेले. मनुष्य तृप्त होऊन निघून गेले आणि दांपत्यही आपल्या घरी परतले.

Verse 140

दिव्यं चक्षुस्तदा तस्य चासीद्देवान्स पश्यति । त्रैलोक्यस्य च वार्त्तां च जानाति लीलया भृशम्

तेव्हा त्याला दिव्य दृष्टी प्राप्त झाली; तो देवांना पाहू लागला. आणि त्रैलोक्याची सर्व वार्ता तो सहजपणे पूर्णपणे जाणू लागला.

Verse 141

ततस्तस्य च वीथ्यां च दृष्टस्तेन सहैव सः । स पप्रच्छ मुदा तं च धर्मोद्देशं हितं वद

मग त्याच रस्त्यात तो त्याच्यासह दिसला. आनंदाने त्याने विचारले—“धर्माविषयी मला हितकारक उपदेश सांगा.”

Verse 142

सज्जनाद्रोह उवाच । गच्छ बाडव धर्मज्ञ वैष्णवं पुरुषोत्तमम् । तं च दृष्ट्वा त्वभीष्टं ते सांप्रतं च फलिष्यति

सज्जनाद्रोह म्हणाला—“हे बाडव, हे धर्मज्ञ! त्या परम वैष्णव पुरुषोत्तमाकडे जा. त्याचे दर्शन घेताच तुझे अभिष्ट कार्य आता फलदायी होईल.”

Verse 143

बकस्य निधनं यद्वा वस्त्रस्याशोषणं तथा । जानीषे चापरो यश्च कामस्तेऽस्ति हृदिस्थितः

बगळ्याचा मृत्यू असो वा वस्त्र वाळून जाणे असो—हे सर्व तुला माहीत आहे; आणि तुझ्या हृदयात लपलेली दुसरी इच्छा देखील तुला ठाऊक आहे.

Verse 144

एतच्छ्रुत्वा तु वचनमागतो वैष्णवं प्रति । विष्णुरूपद्विजेनैव सार्द्धं तेन मुदा ययौ

हे वचन ऐकून तो वैष्णवाकडे गेला. विष्णुरूप धारण केलेल्या त्या ब्राह्मणासह तो आनंदाने पुढे निघाला.

Verse 145

अपश्यत्पुरुषं शुद्धं ज्वलंतं च पुरःस्थितम् । सर्वलक्षणसंपूर्णं दीप्यमानं स्वतेजसा

त्याने समोर उभ्या असलेल्या शुद्ध पुरुषाचे दर्शन घेतले, जो तेजाने प्रज्वलित होता—सर्व शुभ लक्षणांनी परिपूर्ण, स्वतःच्या तेजाने दीप्तिमान.

Verse 146

अब्रवीत्स च धर्मात्मा ध्यानस्थं च हरेः प्रियम् । वदनो यद्यद्वृत्तं वै दूरात्त्वां चागतो ह्यहम्

तेव्हा त्या धर्मात्म्याने हरिच्या प्रिय, ध्यानस्थ भक्तास म्हटले— “जे काही घडले ते सत्य सांग; मी दूरवरून तुझ्याकडे आलो आहे।”

Verse 147

वैष्णव उवाच । प्रसन्नस्ते सुरश्रेष्ठो दानवारीश्वरः सदा । दृष्ट्वा त्वां च मनोऽस्माकं हृष्यतीवाधुना द्विज

वैष्णव म्हणाला— “देवश्रेष्ठ दानवांचा अधिपती सदैव तुझ्यावर प्रसन्न आहे; आणि हे द्विजा, तुला पाहून आता आमचे मनही फार आनंदित झाले आहे।”

Verse 148

कल्याणं चातुलं तेद्य फलिष्यति मनोरथः । सुरवर्त्मनि ते नित्यं चेलं शुष्यति नान्यथा

आज तुला अतुल कल्याण प्राप्त होईल आणि तुझा मनोरथ फळेल. देवमार्गावर तुझे वस्त्र सदैव कोरडेच राहील— यात अन्यथा नाही।

Verse 149

दृष्ट्वा देवं सुरश्रेष्ठं मम गेहे हरिं स्थितम् । इत्युक्ते वैष्णवेनाथ स तु तं पुनब्रवीत्

माझ्या घरी स्थित देवश्रेष्ठ भगवान हरि यांना पाहून वैष्णवाने असे म्हटले; तेव्हा त्या स्वामीने त्याला पुन्हा संबोधिले।

Verse 150

क्वासौ विष्णुः स्थितो नित्यं दर्शयाद्य प्रसादतः । वैष्णव उवाच । अस्मिन्देवगृहे रम्ये प्रविश्य परमेश्वरम्

“तो नित्यस्थित विष्णु कुठे आहेत? कृपेने आज मला दर्शन घडवा।” वैष्णव म्हणाला— “या रम्य देवालयात प्रवेश करा; परमेश्वराचे दर्शन घ्या।”

Verse 151

तं दृष्ट्वा किल्बिषाद्धोरान्मुच्यसे जन्मबंधानत् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रविश्य सदनं प्रति

‘त्याचे दर्शन घेतल्यास तू घोर पापांतून व पुनर्जन्माच्या बंधनातून मुक्त होशील।’ त्याचे ते वचन ऐकून तो निवासस्थानी प्रवेशला।

Verse 152

अपश्यत्तं द्विजं विष्णुं तिष्ठंतं पद्मतल्पके । शिरसैव प्रवंद्याथ जग्राह चरणौ मुदा

त्याने त्या द्विज—विष्णूला—कमळ-शय्येवर स्थित पाहिले। केवळ मस्तक नमवून प्रणाम करून, आनंदाने प्रभूचे चरण धरले।

Verse 153

प्रसादी भव देवेश न ज्ञातस्त्वं पुरा मया । इहामुत्र च देवेश तवाहं किंकरः प्रभो

हे देवेश, प्रसन्न व्हा; पूर्वी मी तुला ओळखू शकलो नाही. हे देवेश, इहलोकी व परलोकी मी तुझा दास आहे, हे प्रभो।

Verse 154

अनुग्रहश्च मे दृष्टो भवतो मधुसूदन । रूपं ते द्रष्टुमिच्छामि यदि चास्ति कृपा मयि

हे मधुसूदन, मी तुझा अनुग्रह पाहिला आहे. जर माझ्यावर कृपा असेल, तर मला तुझे स्वरूप पाहावयास इच्छितो।

Verse 155

विष्णुरुवाच । अस्ति मे त्वयि भूदेव प्रियत्वं च सदैव हि । स्नेहात्पुण्यवतामेव दर्शनं कारितं मया

विष्णू म्हणाले—हे भूदेव, तू मला सदैव प्रिय आहेस. स्नेहामुळे मी केवळ पुण्यवानांनाच हे दर्शन दिले आहे।

Verse 156

दर्शनात्स्पर्शनाद्ध्यानात्कीर्तनाद्भाषणात्तथा । सकृत्पुण्यवतामेव स्वर्गं चाक्षयमश्नुते

केवळ दर्शन, स्पर्श, ध्यान, कीर्तन किंवा त्याविषयी बोलणे यामुळेही पुण्यवान पुरुष—एकदाच जरी—अक्षय स्वर्ग प्राप्त करतो।

Verse 157

नित्यमेव तु संसर्गात्सर्वपापक्षयो भवेत् । भुक्त्वा सुखमनंत च मद्देहे प्रविलीयते

नित्य माझ्या संसर्गाने सर्व पापांचा क्षय होतो. अनंत सुख भोगून तो माझ्याच देहस्वरूपात लीन होतो।

Verse 158

स्नात्वा च पुण्यतीर्थेषु दृष्ट्वा मां चैव सर्वतः । दृष्ट्वा पुण्यवतां देशान्मम देहे विलीयते

पुण्यतीर्थांत स्नान करून आणि सर्वत्र मला पाहून, तसेच पुण्यवानांनी पावन केलेले देश पाहून तो माझ्या देहस्वरूपात लीन होतो।

Verse 159

कथयित्वा कथां पुण्यां लोकानामग्रतः सदा । स चैव नरशार्दूल मद्देहे प्रविलीयते

जो सदा लोकांसमोर ही पुण्यकथा सांगतो, तोच पुरुष—हे नरशार्दूल—माझ्या देहस्वरूपात लीन होतो।

Verse 160

उपोष्य वासरेस्माकं श्रुत्वा मच्चरितं ध्रुवम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा मद्देहे प्रविलीयते

आमच्या पवित्र व्रतदिवशी उपवास करून, निश्चयाने माझे चरित्र ऐकून, आणि रात्री जागरण करून, तो माझ्या देहस्वरूपात लीन होतो।

Verse 161

अत्यंतघोषणो नृत्यगीतवाद्यादिकैस्सदा । नामस्मरन्द्विजश्रेष्ठ मद्देहे प्रविलीयते

हे द्विजश्रेष्ठ! जो सदा मोठ्या घोषाने नृत्य-गीत-वाद्यांत रत राहून नामस्मरण करतो, तो माझ्याच देहात विलीन होतो।

Verse 162

मद्भक्तस्तीर्थभूतश्च त्वमेव बकमारणात् । यत्पापं तस्य मोक्षाय सखे स्थित्वा उवाच ह

तू माझा भक्त आहेस, आणि बक (दैत्य) मारल्यामुळे तू स्वतः तीर्थस्वरूप झालास। त्या पापाच्या मोक्षासाठी, हे सखे—असे म्हणत तो तेथे उभा राहून बोलला।

Verse 163

गच्छ मूकं महात्मानं तीर्थं पुण्यवतां वरम् । मूकस्य दर्शनात्तात सर्वे दृष्टा महाजनाः

पुण्यवानांमध्ये श्रेष्ठ असे मूक नावाचे महात्मा तीर्थ तेथे जा. हे तात! मूकाचे दर्शन होताच जणू सर्व महाजनांचे दर्शन झाले असे होते।

Verse 164

तेषां च दर्शनादेव तथा संभाषणान्मम । ममसंपर्कभावाच्च मद्गृहं चागतो भवान्

त्यांचे दर्शनमात्र, तसेच माझ्याशी संभाषण—आणि माझ्याशी असलेल्या तुझ्या संपर्कभावामुळे—तू माझ्या घरीही आला आहेस।

Verse 165

जन्मकोटिसहस्रेभ्यो यस्य पापक्षयो भवेत् । स मां पश्यति धर्मज्ञो यथा तेन प्रसन्नता

ज्याचे हजारो कोटी जन्मांचे संचित पाप नष्ट होते, तोच धर्मज्ञ मला साक्षात् पाहतो; त्या दर्शनाने मी प्रसन्न होतो।

Verse 166

ममैवानुग्रहाद्वत्सअहंदृष्टस्त्वयानघ । तस्माद्वरं गृहाण त्वं यत्ते मनसि वर्तते

हे वत्सा, हे निष्पाप! केवळ माझ्या कृपेनेच तू मला पाहिलेस. म्हणून वर माग—तुझ्या मनात जे आहे तेच निवड.

Verse 167

विप्र उवाच । अस्माकं सर्वथा नाथ मानसं त्वयि तिष्ठतु । त्वदृते सर्वलोकेश कदाचिन्न तु रोचताम्

विप्र म्हणाला—हे नाथ! माझे मन सर्वदा तुझ्यातच स्थिर राहो. हे सर्वलोकाधिप! तुझ्यावाचून मला कधीही काही रुचू नये.

Verse 168

माधव उवाच । यस्मादेतादृशी बुद्धिः स्फुरते ते सदानघ । तस्मान्मत्सदृशान्भोगान्मद्गेहे संप्रलप्स्यसे

माधव म्हणाला—हे सदानिष्पाप! अशी बुद्धी तुझ्यात प्रकट होत आहे; म्हणून तू माझ्यासारखे भोग भोगशील आणि माझ्या धामात निवास करशील.

Verse 169

किंतु ते पितरौ पूजामाप्नुतो न त्वयानघ । पूजयित्वा तु पितरौ पश्चाद्यास्यसि मत्तनुम्

पण हे निष्पाप! तुझे माता-पिता तुझ्याकडून अद्याप पूजेला पात्र झालेले नाहीत. आधी त्यांची पूजा कर; मग तू माझ्या सान्निध्यास येशील.

Verse 170

तयोर्निश्श्वासवातेन मन्युना च भृशं पुनः । तपः क्षरति ते नित्यं तस्मात्पूजय तौ द्विज

त्यांच्या श्वासाच्या वाऱ्याने आणि पुन्हा त्यांच्या तीव्र क्रोधाने तुझे तप नित्य क्षीण होत जाते; म्हणून हे द्विजा, त्या दोघांची पूजा कर.

Verse 171

मन्युर्निपतते यस्मिन्पुत्रे पित्रोश्च नित्यशः । तन्निरयं नाबाधेहं न धाता न च शंकरः

ज्या पुत्रावर आई-वडिलांचा क्रोध नित्य पडत राहतो, त्याचा तो नरक कोणीही टाळू शकत नाही—ना धाता (ब्रह्मा), ना शंकर (शिव)।

Verse 172

तस्मात्त्वं पितरौ गच्छ कुरु पूजां प्रयत्नतः । ततस्त्वं हितयोरेव प्रसादान्मत्पदं व्रज

म्हणून तू आई-वडिलांकडे जा आणि प्रयत्नपूर्वक त्यांची पूजा-सेवा कर. मग त्या दोघा हितचिंतकांच्या कृपेने तू माझ्या धामास पोहोचशील.

Verse 173

इत्युक्ते तु द्विजश्रेष्ठः पुनराह जगद्गुरुम् । प्रसन्नो यदि मे नाथ रूपं स्वं दर्शयाच्युत

हे ऐकून द्विजश्रेष्ठाने पुन्हा जगद्गुरूंना म्हटले—“नाथ, आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर, हे अच्युत, आपले स्वरूप मला दाखवा.”

Verse 174

ततो द्विजप्रणयतः प्रसन्नहृदयो वशी । रूपं स्वं दर्शयामास ब्रह्मण्यो ब्रह्मकर्मणे

मग त्या ब्राह्मणावरील प्रेमामुळे, प्रसन्नहृदय व संयमी, ब्राह्मणभक्त भगवंतांनी ब्राह्मणकर्म करणाऱ्या त्यास आपले स्वरूप दाखविले.

Verse 175

शंखचक्रगदापद्मधारणं पुरुषोत्तमम् । कारणं सर्वलोकस्य तेजसा पूरयज्जगत्

शंख, चक्र, गदा आणि पद्म धारण करणारे ते पुरुषोत्तमच सर्व लोकांचे कारण आहेत; ते आपल्या तेजाने जगत भरून टाकून विराजमान आहेत.

Verse 176

प्रणम्य दंडवद्विप्र उवाच पुनरच्युतम् । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे चक्षुषी शिवे

दंडवत् प्रणाम करून तो ब्राह्मण पुन्हा अच्युताला म्हणाला— “आज माझा जन्म सफल झाला; आज, हे शिवे (मंगलमयी), माझे दोन्ही नेत्र धन्य झाले।”

Verse 177

अद्य मे च करौ श्लाघ्यौ धन्योहं जगदीश्वर । अद्य मे पुरुषा यांति ब्रह्मलोकं सनातनम्

“आज माझे दोन्ही हात स्तुत्य झाले; हे जगदीश्वर, मी धन्य आहे. आज माझे पुरुष सनातन ब्रह्मलोकास प्रस्थान करतात।”

Verse 178

नंदंति बांधवा मेद्य त्वत्प्रसादाज्जनार्दन । इदानीं च प्रसिद्धा मे सर्वे चैव मनोरथाः

“हे जनार्दन, तुमच्या प्रसादाने आज माझे बांधव आनंदित आहेत; आणि आता माझे सर्व मनोरथ सिद्ध झाले आहेत।”

Verse 179

किंतु मे विस्मयो नाथ मूकादि ज्ञानिनो भृशम् । कथं जानंति मद्वृत्तं देशांतरमुपस्थितम्

“पण, हे नाथ, मला फारच आश्चर्य वाटते— मूक इत्यादी ज्ञानीसुद्धा माझा वृत्तांत कसा जाणतात, मी तर परदेशातून येथे आलो आहे?”

Verse 180

तस्य गेहोदराकाशे स्थितो विप्रोतिशोभनः । तथा पतिव्रता गेहे तुलाधारशिरस्यपि

त्याच्या घराच्या आतल्या मोकळ्या अवकाशात एक अतिशय शोभिवंत ब्राह्मण उभा होता. तसेच घरात एक पतिव्रता स्त्रीही होती, जणू काही तुलाधाराच्या शिरावरच स्थित असल्याप्रमाणे.

Verse 181

तथा मित्राद्रोहकस्य त्वं च वैष्णवमंदिरे । अनुग्रहाच्च मे विप्र तत्त्वतो वक्तुमर्हसि

तसेच मित्रद्रोहीच्या विषयात आणि वैष्णव-मंदिरासंबंधीही—माझ्यावर कृपा करून, हे विप्र, यथातत्त्व सत्य सांगणे तुला उचित आहे।

Verse 182

श्रीभगवानुवाच । पित्रोर्भक्तः सदा मूकः पतिव्रता शुभा च सा । सत्यवादी तुलाधारः समः सर्वजनेषु च

श्रीभगवान म्हणाले—तो माता-पित्याचा भक्त, सदैव मौन; ती शुभा पतिव्रता आहे. तो सत्यवादी, स्थिर-मनाचा आणि सर्व लोकांप्रती समभाव ठेवणारा आहे।

Verse 183

लोभकामजिदद्रोहो मद्भक्तो वैष्णवः स्मृतः । संप्रीतोहं गुणैरेषां तिष्ठाम्यावसथे मुदा

ज्याने लोभ व काम जिंकले आहेत, जो द्वेषरहित आहे आणि माझा भक्त आहे—तो वैष्णव म्हणून स्मरला जातो. अशा जनांच्या गुणांनी मी प्रसन्न होऊन त्यांच्या घरी आनंदाने वास करतो।

Verse 184

भारतीकमलाभ्यां च सहितो द्विजसत्तम । विप्र उवाच । महापातकिसंसर्गान्नराश्चैवातिपातकाः

हे द्विजश्रेष्ठ, भारती व कमला यांसह त्या विप्राने म्हटले—महापातकी लोकांच्या संगतीने मनुष्यही अतिपातकी होतात।

Verse 185

इति जल्पंति धर्मज्ञाः स्मृतिशास्त्रेषु सर्वदा । पुराणागमवेदेषु कथं त्वं तिष्ठसे गृहे

धर्मज्ञ लोक स्मृतिशास्त्रांत नेहमी असेच सांगतात, तसेच पुराण, आगम व वेदांतही—“तू घरी कसा राहतोस?”

Verse 186

श्रीभगवानुवाच । कल्याणानां च सर्वेषां कर्त्ता मूको जगत्त्रये । वृत्तस्थो योपि चाण्डालस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

श्रीभगवान म्हणाले—जो मूकही त्रैलोक्यात सर्व प्रकारच्या कल्याणकर्मांचा कर्ता असून सदाचारात स्थित आहे, तो जन्माने चांडाळ असला तरी देव त्याला ब्राह्मणच मानतात।

Verse 187

मूकस्य सदृशो नास्ति लोकेषु पुण्यकर्मतः । पित्रोर्भक्तिपरे नित्यं जितं तेन जगत्त्रयम्

पुण्यकर्मात लोकांत मूकासारखा कोणी नाही; जो नित्य माता-पित्यांच्या भक्तीत परायण असतो, त्याने त्याच्यामुळे त्रैलोक्य जिंकले आहे।

Verse 188

तयोर्भक्त्या त्वहं तुष्टः सर्वदेवगणैः सह । तिष्ठामि द्विजरूपेण तस्य गेहोदरे च खे

त्या दोघांच्या भक्तीने मी सर्व देवगणांसह तुष्ट होतो; द्विजरूप धारण करून मी त्याच्या घराच्या आत आणि आकाशातही वास करतो।

Verse 189

तथा पतिव्रता गेहे तुलाधारस्य मंदिरे । अद्रोहकस्य भवने वैष्णवस्य च वेश्मनि

तसेच पतिव्रतेच्या घरी, तुलाधाराच्या मंदिरात, अद्रोहकाच्या भवनात आणि वैष्णवाच्या गृहातही (मी वास करतो)।

Verse 190

सदा तिष्ठामि धर्मज्ञ मुहूर्तं न त्यजाम्यहम् । तेन पश्यंति मां नित्यं ये त्वन्ये पापकृज्जनाः

हे धर्मज्ञ! मी सदैव येथेच असतो, एक मुहूर्तही सोडून जात नाही; म्हणून जे इतर पापकर्मी लोक आहेत, ते मला नित्य पाहतात।

Verse 191

पुण्यत्वाच्च त्वया दृष्टो ममानुग्रहकारणात् । पित्रोर्भक्तिपरः शुद्धश्चांडालो देवतां गतः

तुझ्या पुण्यप्रभावामुळे आणि माझ्या अनुग्रहकारणाने तुला हे दर्शन झाले. तो चांडाळही—शुद्ध व माता-पित्याचा भक्त—देवत्वास प्राप्त झाला.

Verse 193

तस्य वै मानसे नित्यं वर्तेऽहतभावनः । स तज्जानाति त्वद्वृत्तं तथा पतिव्रतादयः

ज्याची भावना अक्षत, शुद्ध व कलुषरहित असते, त्याच्या मनात तो नित्य वास करतो. तो तुझे आचरण जाणतो; तसेच पतिव्रता स्त्रिया इत्यादीही जाणतात.

Verse 194

तेषां वृत्तं वदिष्यामि शृणु त्वं चानुपूर्वशः । यच्छ्रुत्वा सर्वथा मर्त्यो मुच्यते जन्मबंधनात्

मी त्यांचा वृत्तांत सांगतो—तू क्रमाने ऐक; ज्याचे श्रवण केल्याने मनुष्य सर्वथा जन्मबंधनातून मुक्त होतो.

Verse 195

पितुर्मातुः परं तीर्थं देवदेवेषु नैव हि । पित्रोरर्चा कृता येन स एव पुरुषोत्तमः

पिता-मात्यांपेक्षा श्रेष्ठ तीर्थ नाही—देवदेवांमध्येही नाही. ज्याने माता-पित्याची पूजा केली तोच खरा पुरुषोत्तम होय.

Verse 196

पित्रोराज्ञा च देवस्य गुरोराज्ञा समं फलं । आराधनाद्दिवो राज्यं बाधया रौरवं व्रजेत्

माता-पित्यांची आज्ञा आणि देवाची आज्ञा—दोन्हींचे फळ समान; गुरूची आज्ञाही तितकेच फलदायी. त्यांच्या आराधनेने स्वर्गराज्य मिळते, पण त्यांना बाधा दिल्यास रौरव नरकास जावे लागते.

Verse 197

स चास्माकं हृदिस्थोऽपि तस्याहं हृदये स्थितः । आवयोरंतरं नास्ति परत्रेह च मत्समः

तो आमच्या हृदयात वास करतो आणि मीही त्याच्या हृदयात स्थित आहे। आमच्यात येथे वा परत्र कोणताही भेद नाही; माझ्यासमान कोणी नाही।

Verse 198

मदग्रे मत्पुरे रम्ये सर्वैश्च बांधवैः सह । सभुंजीताक्षयं भोगमंते मयि च लीयते

माझ्या सान्निध्यात, माझ्या रम्य धामात, सर्व बांधवांसह तो अक्षय भोगांचा आनंद घेतो; आणि शेवटी माझ्यातच लीन होतो.

Verse 199

अतएव हि मूकोसौ वार्त्तां त्रैलोक्यसंभवाम् । जानाति नरशार्दूल एष ते विस्मयः कुतः

म्हणूनच तो मुका असला तरी त्रैलोक्यात उत्पन्न झालेली वार्ता जाणतो. हे नरशार्दूल, मग तुला हे आश्चर्य कसे?

Verse 200

द्विज उवाच । मोहादज्ञानतो वापि न कृत्वा पितुरर्चनं । ज्ञात्वा वा किं च कर्तव्यं सदसज्जगदीश्वर

द्विज म्हणाला— मोहाने किंवा अज्ञानाने पित्याचे अर्चन न केले असेल, किंवा जाणूनही, हे सदसत्-अतीत जगदीश्वर, मग काय करावे?

Verse 201

श्रीभगवानुवाच । दिनैकं मासपक्षौ वा पक्षार्धं वाथ वत्सरं । पित्रोर्भक्तिः कृता येन स च गच्छेन्ममालयं

श्रीभगवान म्हणाले— एक दिवस, एक महिना, एक पक्ष, अर्धपक्ष किंवा एक वर्ष— ज्याने जितका काळ माता-पित्यांची भक्तीसेवा केली, तोही माझ्या धामाला जातो.