Hanūmaccarita (The Account of Hanumān)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथापरं वायुसूनोश्चरितं पापनाशनम् । यदुक्तं स्वासु रामेण आनन्दवनवासिना ॥ १ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—आता मी वायुपुत्राचे आणखी एक पापनाशक चरित्र सांगतो; जे आनंदवनात वास करणाऱ्या श्रीरामांनी आपल्या स्वजनांमध्ये सांगितले होते ॥ १ ॥

Verse 2

सद्योजाते महाकल्पे श्रुतवीर्ये हनूमति । मम श्रीरामचन्द्रस्य भक्तिरस्तु सदैव हि ॥ २ ॥

या नव्याने आरंभलेल्या महाकल्पात, ज्याचा पराक्रम सर्वत्र ऐकिवात आहे त्या हनुमंतामध्ये, माझ्या श्रीरामचंद्रांवरील भक्ती माझ्यात सदैव स्थिर राहो ॥ २ ॥

Verse 3

श्रृणुष्व गदतो मत्तः कुमारस्य कुमारक । चरितं सर्वपापघ्नं श्रृण्वतां पठतां सदा ॥ ३ ॥

हे कुमारक! माझे बोल ऐक; मी कुमाराचे ते चरित्र सांगतो, जे सतत ऐकणाऱ्यांचे व वाचणाऱ्यांचे सर्व पाप नष्ट करते ॥ ३ ॥

Verse 4

वांछाम्यहं सदा विप्र संगमं कीशरूपिणा । रहस्यं रहसि स्वस्य ममानन्दवनोत्तमे ॥ ४ ॥

हे विप्र! मी सदा कीशरूपधारी प्रभूच्या संगमाची इच्छा करतो; आणि माझ्या उत्तम आनंदवनात, माझ्या एकांत गुप्त स्थानी, हे रहस्य गुप्तच जपतो ॥ ४ ॥

Verse 5

परीतेऽत्र सखायो मे सख्यश्च विगतज्वराः । क्रीडंति सर्वदा चात्र प्राकट्येऽपि रहस्यपि ॥ ५ ॥

येथे माझे सोबती व सखे—सर्व ज्वरदुःखरहित—नेहमी क्रीडा करीत असतात; आणि येथे रहस्यही प्रकट झाले तरी सदैव उपस्थितच राहते।

Verse 6

कस्मिंश्चिदवतारे तु यद्वृत्तं च रहो मम । तदत्र प्रकटं तुभ्यं करोमि प्रीतमानसः ॥ ६ ॥

एका अवतारात माझ्याबाबत जे काही गुप्तपणे घडले, ते मी आता प्रेमपूर्ण मनाने येथे तुला प्रकट करीत आहे।

Verse 7

आविर्भूतोऽस्म्यहं पूर्वं राज्ञो दशरथक्षये । चतुर्यूहात्मकस्तकत्र तस्य भार्यात्रये मुने ॥ ७ ॥

पूर्वी राजा दशरथाच्या यज्ञकाळी, हे मुने, मी चतुर्यूहस्वरूप होऊन प्रकट झालो आणि त्याच्या तिन्ही राण्यांसाठी प्रादुर्भूत झालो।

Verse 8

ततः कतिपयैरब्दैरागतो द्विजपुंगवः । विश्वामित्रोऽर्थयामास पितरं मम भूपतिम् ॥ ८ ॥

त्यानंतर काही वर्षांनी, द्विजश्रेष्ठ विश्वामित्र आले आणि माझ्या पित्याला, त्या राजाला, विनंती करू लागले।

Verse 9

यक्षरक्षोविघातार्थं लक्ष्मणेन सहैव माम् । प्रेषयामास धर्मात्मा सिद्धाश्रममरम्यकम् ॥ ९ ॥

यक्ष-राक्षसांचा नाश करण्यासाठी धर्मात्म्याने मला लक्ष्मणासह रम्य सिद्धाश्रमात पाठविले।

Verse 10

तत्र गत्वाश्रममृबेर्दूषयन्ती निशाचरौ । ध्वस्तौ सुबाहुमारीचौ प्रसन्नोऽभूत्तदा मुनिः ॥ १० ॥

तेथे जाऊन दोन निशाचर राक्षसांनी मुनींच्या आश्रमाला दूषित करायला सुरुवात केली. पण सुबाहु व मारीच नष्ट होताच त्या वेळी मुनि अत्यंत प्रसन्न झाले.

Verse 11

अस्त्रग्रामं ददौ मह्यं मासं चावासयत्तथा । ततो गाधिसुतोधीमान् ज्ञात्वा भाव्यर्थमादरात् ॥ ११ ॥

त्यांनी मला अस्त्रांचा संपूर्ण संग्रह दिला आणि एक महिना तिथेच राहायला लावले. नंतर गाधीपुत्र तो बुद्धिमान, भावी हेतू आदराने जाणून (तदनुसार वागला).

Verse 12

मिथिलामनयत्तत्र रौद्रं चादर्शयद्ध्वनुः । तस्य कन्यां पणीभूतां सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ १२ ॥

ते (त्याला) मिथिलेला घेऊन गेले आणि तेथे ते भयंकर धनुष्य दाखवले. मग त्यांनी आपली कन्या सीता—वरप्राप्तीच्या पारितोषिकरूपाने मिळालेली, देवकन्येसमान—अर्पण केली.

Verse 13

धनुर्विभज्य समिति लब्धवान्मानिनोऽस्य च । ततो मार्गे भृगुपतेर्दर्प्पमूढं चिरं स्मयन् ॥ १३ ॥

सभेत धनुष्य विभाजित (म्हणजे तोडून) करून त्याने या अभिमानीला देखील प्राप्त केले. मग मार्गात दर्पाने मोहित भृगुपतीचा तो दीर्घकाळ उपहास करीत राहिला.

Verse 14

व्यषनीयागमं पश्चादयोध्यां स्वपितुः पुरीम् । ततो राज्ञाहमाज्ञाय प्रजाशीलनमानसः ॥ १४ ॥

यानंतर मी माझ्या पित्याच्या नगरी अयोध्येला आलो. मग राजाची आज्ञा कळताच माझे मन प्रजेच्या पालन-पोषण व सुशासनाकडे प्रवृत्त झाले.

Verse 15

यौवराज्ये स्वयं प्रीत्या सम्मंत्र्यात्पैर्विकल्पितः । तच्छुत्वा सुप्रिया भार्या कैकैयी भूपतिं मुने ॥ १५ ॥

राजाने स्वतः आनंदाने मंत्र्यांशी सल्लामसलत करून श्रीरामाच्या युवराज्याभिषेकाचा निश्चय केला. हे ऐकून, हे मुने, अत्यंत प्रिय राणी कैकेयी राजाकडे आली.

Verse 16

देवकार्यविधानार्थं विदूषितमतिर्जगौ । पुत्रो मे भरतो नाम यौवराज्येऽभिषिच्यताम् ॥ १६ ॥

देवकार्याच्या विधीचा बहाणा करून, ज्याची बुद्धी कलुषित झाली होती, ती म्हणाली— “माझा पुत्र भरत युवराज्यपदी अभिषिक्त व्हावा.”

Verse 17

रामश्चतुर्दशसमा दंडकान्प्रविवास्यताम् । तदाकर्ण्या हमुद्युक्तोऽरण्यं भार्यानुजान्वितः ॥ १७ ॥

“रामाला चौदा वर्षे दंडकारण्यात वनवासास पाठवा.” हे ऐकून मीही पत्नी व अनुजांसह अरण्याकडे निघालो.

Verse 18

गंतुं नृपतिनानुक्तोऽप्यगमं चित्रकूटकम् । तत्र नित्यं वन्यफलैर्मांसैश्चावर्तितक्रियः ॥ १८ ॥

राजाने जाण्यास सांगितले नव्हते, तरीही मी चित्रकूटास गेलो. तेथे दररोज वनफळे व मांस यांवर निर्वाह करून नित्यकर्म अखंडपणे करीत राहिलो.

Verse 19

निवसन्नेव राज्ञस्तु निधनं चाप्यवागमम् । ततो भरतशत्रुघ्नौ भ्रातरौ मम मानदौ ॥ १९ ॥

तेथेच राहात असताना मला राजाच्या निधनाचे वृत्त कळले. त्यानंतर माझे माननीय भाऊ भरत आणि शत्रुघ्न (पुढील घडामोडींमध्ये) सहभागी झाले.

Verse 20

मांतृवर्गयुतौ दीनौ साचार्यामात्यनागरौ । व्यजिज्ञपतमागत्यपंचवट्यां निजाश्रमम् ॥ २० ॥

मातृकुळासह ते दोघे दीन अवस्थेत, आचार्य, मंत्री व नगरजनांसह पंचवटीतील त्यांच्या निजाश्रमात आले आणि विनयाने आपली विनंती सादर केली।

Verse 21

अकल्पयं भ्रातृभार्यासहितश्च त्रिवत्सरम् । ततस्त्रयोदशे वर्षे रावणो नाम राक्षसः ॥ २१ ॥

भावजयेसह मी तीन वर्षे सर्व व्यवस्था केली; त्यानंतर तेराव्या वर्षी रावण नावाचा राक्षस समोर आला।

Verse 22

मायया हृतवान्सीतां प्रियां मम परोक्षतः । ततोऽहं दीनवदन ऋष्यमूकं हि पर्वतम् ॥ २२ ॥

त्याने मायेन माझ्या नकळत माझी प्रिया सीता हरण केली; मग मी उदास मुखाने ऋष्यमूक पर्वताकडे गेलो।

Verse 23

भार्यामन्वेषयन्प्राप्तः सख्यं हर्यधिपेन च । अथ वालिनमाहत्य सुग्रीव स्तत्पदे कृतः ॥ २३ ॥

पत्नीचा शोध घेत असता त्याने वानराधिपतीशी सख्य केले; मग वालिनाचा वध करून सुग्रीवाला त्याच पदावर प्रतिष्ठित केले।

Verse 24

सह वानरयूथैश्च साहाय्यं कृतवान्मम । विरुध्य रावणेनालं मम भक्तो विभीषणः ॥ २४ ॥

वानरयूथांसह माझा भक्त विभीषणाने रावणाचा दृढ विरोध करून मला मोठे साहाय्य केले।

Verse 25

आगतो ह्यभिषिच्याशुलंकेशो हि विकल्पितः । हत्वा तु रावणं संख्ये सपुत्रामात्यबांधवम् ॥ २५ ॥

परत येऊन तो शीघ्रच लंकेचा अधिपती म्हणून अभिषिक्त व विधिपूर्वक निश्चयानुसार प्रतिष्ठित झाला; कारण रणांगणात त्याने रावणाला पुत्र, अमात्य व बांधवांसह ठार केले होते।

Verse 26

सीतामादाय संशुद्ध्वामयोध्यां समुपागतः । ततः कालांतरे विप्रसुग्रीवश्च विभीषणः ॥ २६ ॥

सीतेला सोबत घेऊन आणि तिची शुद्धता सिद्ध करून तो अयोध्येला परत आला. नंतर काही काळाने, हे विप्र, सुग्रीव आणि विभीषणही तेथे येऊन पोहोचले।

Verse 27

निमंत्रितौ पितुः श्राद्ध्वे षटेकुलाश्च द्विजोत्तमाः । अयोध्यायां समाजग्मुस्ते तु सर्वे निमंत्रिताः ॥ २७ ॥

पित्याच्या श्राद्धासाठी निमंत्रित, प्रत्येक कुलातून सहा-सहा श्रेष्ठ ब्राह्मण अयोध्येत एकत्र आले; ते सर्वजण निमंत्रणानुसारच आले होते।

Verse 28

ऋते विभीषिणं तत्र चिंतयाने रघूत्तमे । शंभुर्ब्राह्मणरूपेण षट्कुलैश्च सहागतः ग ॥ २८ ॥

विभीषणाव्यतिरिक्त, तेथे रघूत्तम (श्रीराम) विचारात असतानाच शंभू (शिव) ब्राह्मणरूप धारण करून सहा कुलांतील जनांसह आला।

Verse 29

अथ पृष्टो मया शंभुर्विभीषणसमागमे । नीत्वा मां द्रविडे देशे मोचय द्विजबंधनात् ॥ २९ ॥

मग विभीषणाच्या भेटीच्या वेळी मी शंभूला विचारले—“मला द्रविड देशात घेऊन जा आणि ब्राह्मणाने घातलेल्या बंधनातून मुक्त कर.”

Verse 30

मया निमंत्रिताः श्रद्धे ह्यगस्त्याद्या मुनीश्वराः । संभोजितास्तु प्रययुः स्वस्वमाश्रममंडलम् ॥ ३० ॥

हे श्रद्धे! माझ्या निमंत्रणाने अगस्त्यादी मुनीश्वर आले; विधिपूर्वक भोजन व सत्कार स्वीकारून ते आपापल्या आश्रम-मंडळाकडे प्रस्थान केले।

Verse 31

ततः कालांतरे विप्रा देवा दैत्या नरेश्वराः । गौतमेन समाहूताः सर्वे यज्ञसभाजिताः ॥ ३१ ॥

त्यानंतर काही काळाने विप्र, देव, दैत्य आणि नरेश्वर—हे सर्व गौतमांनी बोलाविले; आणि ते सर्व यज्ञसभेत येऊन आसनस्थ झाले।

Verse 32

ते सर्वे स्फाटिकं लिंगं त्र्यंबकाद्रौ निवेशितम् । संपूज्य न्यवंसस्तत्र देवदैत्यनृपाग्रजाः ॥ ३२ ॥

देव, दैत्य व राजपुत्रांतील अग्रगण्य त्या सर्वांनी त्र्यंबक पर्वतावर स्फटिक-लिंगाची स्थापना केली; त्याची पूर्ण पूजा करून ते तेथेच निवास करू लागले।

Verse 33

तस्मिन्समाजे वितते सर्वौर्लिंगे समर्चिते । गौतमोऽप्यथ मध्याह्ने पूजयामास शंकरम् ॥ ३३ ॥

तो विशाल समारंभ भरला आणि सर्व लिंगांची विधिपूर्वक अर्चना झाली; तेव्हा गौतमांनीही मध्याह्नी शंकराची पूजा केली।

Verse 34

सर्वे शुक्लांबरधरा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सितेन भस्मना कृत्वा सर्वस्थाने त्रिपुंड्रकम् ॥ ३४ ॥

सर्वांनी शुभ्र वस्त्रे धारण करावीत, देहावर पवित्र भस्म लावावी; आणि शुद्ध पांढऱ्या भस्माने नियत स्थानी त्रिपुंड्र करावा।

Verse 35

नत्वा तु भार्गवं सर्वे भूतशुद्धिं प्रचक्रमुः । हृत्पद्ममध्ये सुषिरं तत्रैव भूतपञ्चकम् ॥ ३५ ॥

भार्गवांना नमस्कार करून सर्वांनी भूतशुद्धीचा अभ्यास आरंभिला। हृदयकमळाच्या मध्यातील सूक्ष्म गुहा ध्यानून तेथेच पंचभूतांची स्थापना केली।

Verse 36

तेषां मध्ये महाकाशमाकाशे निर्मलामलम् । तन्मध्ये च महेशानं ध्यायेद्दीप्तिमयं शुभम् ॥ ३६ ॥

त्यांच्या मध्ये महाकाशाचे ध्यान करावे—आकाशात जे निर्मळ, निष्कलंक आहे। आणि त्यामध्ये दीप्तिमान, शुभ महेशानाचे चिंतन करावे।

Verse 37

अज्ञानसंयुतं भूतं समलं कर्मसंगतः । तं देहमाकाशदीपे प्रदहेज्ज्ञानवह्निना ॥ ३७ ॥

अज्ञानयुक्त, मलिन आणि कर्मबंधनात गुंतलेला हा देहधारी—आकाशदीपात ज्ञानाग्नीने त्यास दग्ध करावा।

Verse 38

आकाशस्यावृत्तिं चाहं दग्ध्वाकाशमथो दहेत् । दग्ध्वाकाशमथो वायुमग्निभूतं तथा दहेत् ॥ ३८ ॥

‘आकाशाचे आवरण दग्ध करून मग आकाशालाही दग्ध करतो; आणि आकाश दग्ध झाल्यावर अग्निरूप झालेल्या वायूलाही दग्ध करतो।’

Verse 39

अब्भूतं च ततो दग्ध्वा पृथिवीभूतमेव च । तदाश्रितान्गुणान्दग्ध्वा ततो देहं प्रदाहयेत् ॥ ३९ ॥

मग जलतत्त्व दग्ध करून आणि पृथ्वीतत्त्वही; त्यांवर आश्रित गुण दग्ध करून शेवटी देहही प्रदाहावा।

Verse 40

एवं प्रदग्ध्वा भूतार्दि देही तज्ज्ञानवह्निना । शिखामध्यस्थितं विष्णुमानंदरसनिर्भरम् ॥ ४० ॥

अशा रीतीने त्या ज्ञानाग्नीने भूतांचे क्लेश व देह जाळून देही शिखेच्या मध्यभागी स्थित, आनंदरसाने परिपूर्ण विष्णूचे दर्शन घेतो।

Verse 41

निष्पन्नचंद्रकिरणसंकाशकिरणं किरणं शिवम् । शिवांगोत्पन्नकिरणैरमृतद्रवसंयुतैः ॥ ४१ ॥

तो मंगलमय तेज (शिव) पूर्ण प्रकट चंद्रकिरणांसारखा प्रकाशमान किरण आहे; आणि शिवाच्या अंगांतून उत्पन्न, अमृतधारेने संयुक्त किरणांनी तो वेढलेला असतो।

Verse 42

सुशीतला ततो ज्वाला प्रशांता चंद्ररश्मिवत् । प्रसारितसुधारुग्भिः सांद्रीभूतश्च संप्लवः । अनेन प्लावितं भूतग्रामं संचिंतयेत्परम् ॥ ४२ ॥

मग ती ज्वाला अतिशय शीतल, चंद्रकिरणांसारखी शांत होते. पसरलेल्या सुधाधारांनी संप्लव दाट होतो; आणि त्याने प्लावित झालेल्या सर्व भूतसमूहात परमाचे चिंतन करावे।

Verse 43

इत्थं कृत्वा भूतशुद्धिं क्रियार्हो मर्त्यः शुद्धो जायते ह्येव सद्यः । पूजां कर्तुं जप्यकर्मापि पश्चादेवं ध्यायेद्ब्रह्महत्यादिशुद्ध्यै ॥ ४३ ॥

अशा प्रकारे भूतशुद्धी केल्यावर मर्त्य तत्क्षणी शुद्ध व क्रियेस पात्र होतो. नंतर पूजा व जपकर्म करण्यासाठी, ब्रह्महत्यादी पापांच्या शुद्धीसाठीही याच प्रकारे ध्यान करावे।

Verse 44

एवं ध्यात्वा चद्रंदीप्तिप्रकाशं ध्यानेनारोप्याशु लिंगे शिवस्य । सदाशिवं दीपमध्ये विचिंत्य पञ्चाक्षरेणार्चनमव्ययं तु ॥ ४४ ॥

अशा रीतीने चंद्रदीप्तीसारख्या प्रकाशाचे ध्यान करून, ध्यानाने ते शीघ्र शिवलिंगावर आरोपित करावे. मग दीपज्योतीच्या मध्यभागी सदाशिवाचे चिंतन करून, पंचाक्षरी मंत्राने अव्यय अर्चन करावे।

Verse 45

आवाहनादीनुपचारांरतथापि कृत्वा स्नानं पूर्ववच्छंकरस्य । औदुंबरं राजतं स्वर्णपीठं वस्त्रादिच्छन्नं सर्वमेवेह पीठम् ॥ ४५ ॥

आवाहनादी सर्व उपचार विधिपूर्वक करून, पूर्वोक्त विधानाप्रमाणे शंकराचे स्नान करावे. येथे पीठ उदुंबर-काष्ठाचे किंवा रौप्याचे किंवा सुवर्णाचे असावे; आणि ते वस्त्रादिने पूर्णपणे आच्छादित असावे.

Verse 46

अंते कृत्वा बुद्बुदाभ्यां च सृष्टिं पीठे पीठे नागमेकं पुरस्तात् । कुर्यात्पीठे चोर्द्ध्वके नागयुग्मं देवाभ्याशे दक्षिणे वामतश्च ॥ ४६ ॥

शेवटी बुडबुड्यासारख्या दोन आकारांनी ‘सृष्टी’ रचून, प्रत्येक पीठाच्या पुढे एक-एक नाग स्थापावा. तसेच वरच्या पीठावरही देवाजवळ उजवीकडे व डावीकडे नागयुग्म मांडावे.

Verse 47

जपापुष्पं नागमध्ये निधाय मध्ये वस्त्रं द्वादशप्रातिगुण्ये । सुश्वेतेन तस्य मध्ये महेशं लिंगाकारं पीठयुक्तं प्रपूज्यम् ॥ ४७ ॥

नागकुंडलीच्या मध्यभागी जपापुष्प ठेवून, त्याच्या मध्ये बारा वेळा दुमडलेले वस्त्र स्थापावे. मग त्या मध्यात अतिशय शुभ्र वस्त्रावर पीठयुक्त लिंगरूप महेशाचे विधिपूर्वक पूजन करावे.

Verse 48

एवं कृत्वा साधकास्ते तु सर्वे दत्त्वा दत्त्वा पंचगंधाशष्टगंधम् । पुष्पैः पत्रैः श्रीतिलैरक्षतैश्च तिलोन्मिश्रैः केवलैश्चप्रपूज्य ॥ ४८ ॥

असे करून सर्व साधकांनी वारंवार पंचगंध किंवा अष्टगंध अर्पण करावे; आणि मग पुष्पे, पत्रे, श्रीतिळ व अक्षता—तिळमिश्रित किंवा केवळ तिळानेही—सम्यक पूजन करावे.

Verse 49

धूपं दत्त्वा विधिवत्संप्रयुक्तं दीपं दत्त्वा चोक्तमेवोपहारम् । पूजाशेषं ते समाप्याथ सर्वे गीतं नृत्यं तत्र तत्रापि चक्रुः ॥ ४९ ॥

विधिपूर्वक धूप अर्पण करून, आणि सांगितलेल्या उपहारासह दीप अर्पण करून, त्यांनी पूजेची उरलेली कर्मे पूर्ण केली. त्यानंतर सर्वांनी तेथेच गीत व नृत्यही केले.

Verse 50

काले चास्मिन्सुव्रते गौतमस्य शिष्यः प्राप्तः शंकरात्मेति नाम्ना ॥ ५० ॥

हे सुव्रते! त्या काळी गौतमांचा शिष्य ‘शंकरात्मा’ या नावाने तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 51

उन्मत्तवेषो दिग्वासा अनेकां वृत्तिमास्थितः । क्वचिद्द्विजातिप्रवरः क्वचिञ्चंडालसन्निभः ॥ ५१ ॥

तो उन्मत्तासारखा वेष धरी, कधी दिगंबर राहे आणि नानाविध वृत्ती अंगीकारी; कधी द्विजातीत श्रेष्ठासारखा, तर कधी चांडालासमान भासे.

Verse 52

क्वचिच्छूद्रसमो योगी तापसः क्वचिदप्युत । गर्जत्युत्पतते चैव नृत्यति स्तौति गायति ॥ ५२ ॥

कधी तो योगी शूद्रासमान वागे, कधी तापसाचा वेष धरी; तो गर्जे, उड्या मारी, नाचे, स्तुती करी आणि गाई.

Verse 53

रोदिति श्रृणुतेऽत्युक्तं पतत्युत्तिष्ठति क्वचित् । शिवज्ञानैकसंपन्नः परमानंदनिर्भरः ॥ ५३ ॥

कधी तो रडे, वारंवार सांगितले तरी ऐकेना; कधी पडून जाई, कधी उठून उभा राही—तरीही तो केवळ शिवज्ञानाने संपन्न, परमानंदात निमग्न असे.

Verse 54

संप्राप्तो भोज्यवेलायां गौतमस्यांतिकं ययौ । बुभुजे गुरुणा साकं क्वचिदुच्छिष्टमेव च ॥ ५४ ॥

भोजनाची वेळ होताच तो गौतमांच्या सान्निध्यात गेला; गुरूसह भोजन केले आणि कधी कधी गुरूचे उच्छिष्टही ग्रहण केले.

Verse 55

क्वचिल्लिहति तत्पात्रं तूष्णीमेवाभ्यगात्क्वचित् । हस्तं गृहीत्वैव गुरोः स्वयमेवाभुनक्क्वचित् ॥ ५५ ॥

कधी तो तोच पात्र चाटीत असे, कधी पूर्ण मौनाने जवळ येई. कधी गुरूचा हात धरून तो स्वतःच भोजन करी.

Verse 56

क्वचिद् गृहांतरे मूत्रं क्वचित्कर्दमलेपनम् । सर्वदा तं गुरुर्दृष्ट्वा करमालंब्य मंदिरम् ॥ ५६ ॥

एका घरात मूत्र होते, दुसऱ्या घरात चिखलाचा लेप होता. तरीही गुरु त्याला पाहताच हात धरून घरात घेऊन जात.

Verse 57

प्रविश्य स्वीयपीठे तमुपवेश्याप्यभोजयत् । स्वयं तदस्य पात्रेण बुभुजेगौतमो मुनिः ॥ ५७ ॥

आश्रमात प्रवेश करून गुरूंनी त्याला आपल्या आसनावर बसवून भोजन दिले; आणि गौतम मुनी स्वतः त्याच्याच पात्रातून भोजन करू लागले.

Verse 58

तस्य चित्तं परिज्ञातुं कदाचिदथ सुंदरी । अहल्या शिष्यमाहूय भुङ्क्ष्वेति प्राह तं मुदा । निर्दिष्टो गुरुपत्न्या तु बुभुजे सोऽविशेषतः ॥ ५८ ॥

त्याचे चित्त जाणून घेण्यासाठी सुंदर अहल्येने एकदा शिष्याला बोलावून आनंदाने म्हटले—“भोजन कर.” गुरुपत्नीच्या आज्ञेने तो कोणताही भेद न करता खाऊ लागला.

Verse 59

यथा पपौ हि पानीयं तथा वह्निमपि द्विजा । कंटकानन्नवद्भुक्त्वा यथापूर्वमतिष्ठत ॥ ५९ ॥

हे द्विजांनो! जसा तो पाणी पित असे तसाच अग्निही पिऊन टाकी; आणि काटे अन्नासारखे खाऊनही तो पूर्वीप्रमाणेच स्थिर राहिला.

Verse 60

पुरो हि मुनिकन्याभिराहूतो भोजनाय च । दिनेदिने तत्प्रदत्तं लोष्टमंबु च गोमयम् ॥ ६० ॥

तो मुनीकन्यांनी आधीच भोजनासाठी त्याला बोलाविले; आणि दिवसेंदिवस त्याला तेच देत—मातीचे ढेकूळ, पाणी आणि गोमय।

Verse 61

कर्दमं काष्ठदंडं च भुक्त्वा पीत्वाथ हर्षितः । एतादृशो मुनिरसौ चंडालसदृशाकृतिः ॥ ६१ ॥

चिखल आणि लाकडी दंडही खाऊन, मग ते पिऊनही तो हर्षित झाला. असा तो मुनि—ज्याची आकृती चांडालासारखी होती.

Verse 62

सुजीर्णोपानहौ हस्ते गृहीत्वा प्रलपन्हसन् । अंत्यजोचितवेषश्च वृषपर्वाणमभ्यगात् ॥ ६२ ॥

अतिशय जीर्ण पादत्राणांची जोडी हातात घेऊन, बोलत-हसत, आणि अंत्यजास शोभेल असा वेष धारण करून तो वृषपर्वाकडे गेला.

Verse 63

वृषपर्वेशयोर्मध्ये दिग्वासाः समतिष्टत । वृषपर्वा तमज्ञात्वा पीडयित्वा शिरोऽच्छिनत् ॥ ६३ ॥

वृषपर्वा आणि ईश यांच्या मध्ये एक दिगंबर तपस्वी उभा होता. त्याला न ओळखता वृषपर्वाने त्याला पीडा देऊन त्याचे शिर छेदले.

Verse 64

हते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे जगदेतञ्चराचरम् । अतीव कलुषं ह्यासीत्तत्रस्था मुनयस्तथा ॥ ६४ ॥

त्या द्विजश्रेष्ठाच्या वधाने हे संपूर्ण जग—चराचर—अत्यंत कलुषित झाले; आणि तेथे उपस्थित मुनीही तसेच झाले.

Verse 65

गौतमस्य महाशोकः संजातः सुमहात्मनः । निर्ययौ चक्षुषो वारि शोकं संदर्शयन्निव ॥ ६५ ॥

सुमहात्मा गौतमास महान शोक उत्पन्न झाला; त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, जणू तो आपला शोक उघड दाखवीत होता।

Verse 66

गौतमः सर्वदैत्तयानां सन्निधौ वाक्यमुक्तवान् । किमनेन कृते पापं येन च्छिन्नमिदं शिरः ॥ ६६ ॥

गौतम सर्व दैत्यांच्या सान्निध्यात म्हणाला—“याने असे कोणते पाप केले की याचे शिर छिन्न झाले?”

Verse 67

मम प्राणाधिकस्येह सर्वदा शिवयोगिनः । ममापि मरणं सत्यं शिष्यच्छद्मा यतो गुरुः ॥ ६७ ॥

हा शिवयोगी मला प्राणांपेक्षा अधिक प्रिय आहे; तरीही माझे मरण निश्चित आहे, कारण गुरुने शिष्याचे छद्मरूप धारण केले आहे।

Verse 68

शैवानां धर्मयुक्तानां सर्वदा शिववर्तिनाम् । मरणं यत्र दृष्टं स्यात्तत्र नो मरणं ध्रुवम् ॥ ६८ ॥

जे शिवभक्त धर्मयुक्त व सदैव शिवनिष्ठ आहेत—जिथे मरण दिसते असे वाटते, तिथेही त्यांच्यासाठी मरणाचे प्रभुत्व ध्रुव नसते।

Verse 69

तच्छ्रुत्वा ह्यसुराचार्यः सुक्रः प्राह विदांवरः । एनं संजीवयिष्यामि भार्गवं शंकरप्रियम् ॥ ६९ ॥

हे ऐकून असुरांचे आचार्य, विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ शुक्र म्हणाले—“शंकरप्रिय या भार्गवाला मी पुन्हा संजीवित करीन।”

Verse 70

किमर्थं म्रियते ब्रह्मन्पश्य मे तपसो बलम् । इति वादिनि विप्रेंद्रे गौतमोऽपि ममार ह ॥ ७० ॥

“हे ब्राह्मणा, तो का मरेल? माझ्या तपोबलाचे सामर्थ्य पाहा!”—असे म्हणत असतानाच त्या श्रेष्ठ विप्रासमोर गौतम मुनीही तेथेच देहत्याग करून गेले।

Verse 71

तस्मिन्मृतेऽथ शुक्रोऽपि प्राणांस्तत्याज योगतः । तस्यैवं हतिमाज्ञाय प्रह्लादाद्या दितीश्वराः ॥ ७१ ॥

तो मरण पावल्यानंतर शुक्राचार्यांनीही योगबलाने प्राणत्याग केला। असा त्यांचा वध झाला हे जाणून प्रह्लादादी दैत्येश्वरांनी सर्व वृत्तांत समजून घेतला।

Verse 72

देवा नृपा द्विजाः सर्वे मृता आसंस्तदद्भुतम् । मृतमासीदथ बलं तस्य बाणस्य धीमतः ॥ ७२ ॥

सर्व देव, नृप आणि द्विज मृत झाले—हे अद्भुतच होते। मग त्या धीमानाच्या बाणाचे सामर्थ्यही जणू मृतवत् निष्प्रभ व जड झाले।

Verse 73

अहल्या शोकसंतप्ता रुरोदोञ्चैः पुनःपुनः । गौतमेन महेशस्य पूजया पूजितो विभुः ॥ ७३ ॥

शोकाने संतप्त अहल्या पुन्हा पुन्हा मोठ्याने रडू लागली। आणि गौतमाने केलेल्या पूजेमुळे महेश्वर विभूचे विधिवत् पूजन झाले।

Verse 74

वीरभद्रो महायोगी सर्वं दृष्ट्वा चुकोप ह । अहो कष्टमहोकष्टं महेशा बहवो हताः ॥ ७४ ॥

महायोगी वीरभद्राने सर्व पाहून क्रोध केला. “अहो, किती कष्ट! महाकष्ट! महेशाचे अनेक गण मारले गेले आहेत!”

Verse 75

शिवं विज्ञापयिष्यामि तेनोक्तं करवाण्यथ । इति निश्चित्य गतवान्मंदराचलमव्ययम् ॥ ७५ ॥

“मी शिवांना निवेदन करीन आणि मग त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे आचरण करीन।” असा निश्चय करून तो अविनाशी मंदराचलास गेला।

Verse 76

नमस्कृत्वा विरूपाक्षं वृत्तसर्वमथोक्तवान् । ब्रह्माणं च हरिं तत्र स्थितौ प्राह शिवो वचः ॥ ७६ ॥

विरूपाक्ष (शिव) यांना नमस्कार करून त्याने सर्व वृत्तांत सांगितला. तेथे उभ्या असलेल्या ब्रह्मा व हरि (विष्णु) यांना शिवांनी वचन सांगितले.

Verse 77

मद्भक्तैः साहसं कर्म कृतं ज्ञात्वा वरप्रदम् । गत्वा पश्यामि हे विष्णो सर्वं तत्कृतसाहसम् ॥ ७७ ॥

माझ्या भक्तांनी वरदायक असे धाडसी कर्म केले आहे—हे जाणून, हे विष्णो, मी जाऊन त्यांनी केलेले ते सर्व साहस पाहीन.

Verse 78

इत्युक्त्वा वृषमारुह्य वायुना धूतचामरः । नन्दिकेन सुवेषेण धृते छत्रेऽतिशोभने ॥ ७८ ॥

असे बोलून तो वृषभावर आरूढ झाला; वाऱ्याने चामर हलत होते, आणि सु-वेषधारी नंदीने अतिशय शोभिवंत छत्र धरले होते.

Verse 79

सुश्वेते हेमदंडे च नान्ययोग्ये धृते विभो । महेशानुमतिं लब्ध्वा हरिर्नागांतके स्थितः ॥ ७९ ॥

हे प्रभो, इतर कोणालाही योग्य नसलेला तो शुभ्र सुवर्णदंड धारण करून, महेशाची अनुमती मिळवून हरि नागांतक येथे स्थित राहिला.

Verse 80

आरक्तनीलच्छत्राभ्यां शुशुभे लक्ष्मकौस्तुभः । शिवानुमत्या ब्रह्मापि हंसारूढोऽभवत्तदा ॥ ८० ॥

आरक्त व निळ्या छत्रांनी लक्ष्मी आणि कौस्तुभ मणी तेजस्वीपणे शोभून दिसले. आणि शंकरांच्या अनुमतीने तेव्हा ब्रह्मादेवही हंसवाहनावर आरूढ झाले.

Verse 81

इंद्रगोपप्रभाकारच्छत्राभ्यां शुशुभे विधिः । इन्द्रादिसर्वदेवाश्च स्वस्ववाहनसंयुताः ॥ ८१ ॥

इंद्रगोपाच्या प्रभेसारख्या तेजस्वी दोन छत्रांखाली विधाता ब्रह्मा शोभून दिसले. आणि इंद्रादी सर्व देव आपापल्या वाहनांसह उपस्थित होते.

Verse 82

अथ ते निर्ययुः सर्वे नानावाद्यानुमोदिताः । कोटिकोटिगणाकीर्णा गौतमस्याश्रमं गताः ॥ ८२ ॥

मग अनेक वाद्यांच्या निनादाने आनंदित होऊन ते सर्व निघाले. कोटी-कोटी गणांनी वेढलेले ते गौतमांच्या आश्रमाकडे गेले.

Verse 83

ब्रह्मविष्णु महेशाना दृष्ट्वा तत्परमाद्भुतम् । स्वभक्तं जीवयामास वामकोणनिरीक्षणात् ॥ ८३ ॥

ते परम अद्भुत दृश्य पाहून ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांनी डोळ्याच्या वाम कोपऱ्यातून केवळ तिरपी नजर टाकून आपल्या भक्ताला पुन्हा जीवंत केले.

Verse 84

शंकरो गौतमं प्राह तुष्टोऽहं ते वरं वृणु । तदाकर्ण्य वचस्तस्य गौतमः प्राह सादरम् ॥ ८४ ॥

शंकर गौतमांना म्हणाले, “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे—वर माग.” ते वचन ऐकून गौतमांनी आदराने उत्तर दिले.

Verse 85

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । त्वल्लिंगार्चनसामर्थ्यं नित्यमस्तु ममेश्वर ॥ ८५ ॥

हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल, मला वर द्यावयाचा असेल, तर हे प्रभो, मला सदैव आपल्या लिंगाचे अर्चन करण्याचे सामर्थ्य लाभो।

Verse 86

वृतमेतन्मया देव त्रिनेत्र श्रृणु चापरम् । शिष्योऽयं मे महाभागो हेयादेयादिवर्जितः ॥ ८६ ॥

हे देव, हे त्रिनेत्रा! हे वृत्तान्त मी सांगितला; आता आणखी एक ऐका। माझा हा शिष्य महाभाग्यवान—हेय‑आदेय इत्यादी द्वंद्वांपासून विरहित आहे।

Verse 87

प्रेक्षणीयं ममत्वेन न च पश्यति चक्षुषा । न घ्राणग्राह्यं देवेश न पातव्यं न चेतरत् ॥ ८७ ॥

हे ‘पाहण्याजोगे’ असे ममत्वामुळे भासते, पण डोळ्यांनी खरेच दिसत नाही। हे देवेश, हे घ्राणाने ग्रहण होत नाही; हे पिण्याजोगे नाही, ना इंद्रियांचा अन्य विषय आहे।

Verse 88

इति बुद्ध्व्या तथा कुर्वन्स हि योगी महायशः । उन्मत्तविकृताकारः शंकरात्मेति कीर्तितः ॥ ८८ ॥

असे जाणून त्याप्रमाणे आचरण करणारा तो महायशस्वी योगी—बाह्यतः उन्मत्त व विकृताकार दिसला तरी—‘शंकरात्मा’ म्हणजे ज्याचा आत्मा शंकरच आहे, असा कीर्तित होतो।

Verse 89

न कश्चित्तं प्रति द्वेषी न च तं हिंसयेदपि । एतन्मे दीयतां देव मृतानाममृतिस्तथा ॥ ८९ ॥

कोणीही त्याच्याविषयी द्वेष धरू नये, आणि त्याला कोणत्याही प्रकारे हिंसा करू नये। हे देव, मला हा वर द्यावा; तसेच मृत झालेल्यांनाही मृत्युपाशातून मुक्ती लाभो।

Verse 90

तच्छ्रुत्वोमापतिः प्रीतो निरीक्ष्य हरिमव्ययः । स्वांशेन वायुना देहमाविशज्जगदीश्वरः ॥ ९० ॥

हे ऐकून उमापती (शिव) प्रसन्न झाले; अव्यय हरि यांचे दर्शन घेऊन, आपल्या अंशशक्तीने वायुमार्गे जगदीश्वर त्या देहात प्रविष्ट झाले।

Verse 91

हरिरूपः शंकरात्मा मारुतिः कपिसत्तमः । पर्यायैरुच्यतेऽधीशः साक्षाद्विष्णुः शिवः परः ॥ ९१ ॥

ज्याचे रूप हरि आणि अंतःस्वरूप शंकर—तो मारुती, कपिश्रेष्ठ, अनेक पर्यायनामांनी स्तुत होतो; तो अधीश साक्षात् विष्णू, परम शिव आहे।

Verse 92

आकल्पतेषु प्रत्येकं कामरूपमुपाश्रितः । ममाज्ञाकारको रामभक्तः पूजितविग्रहः ॥ ९२ ॥

प्रत्येक कल्पात, इच्छेनुसार रूप धारण करून, तो माझ्या आज्ञेप्रमाणे कार्य करतो; तो रामभक्त आहे आणि त्याचा साकार विग्रह पूज्य आहे।

Verse 93

अनंतकल्पमीशानः स्थास्यति प्रीतमानसः । त्वया कृतमिदं वेश्म विस्तृतं सुप्रतिष्टितम् ॥ ९३ ॥

प्रीत मनाने ईशान अनंत कल्पांपर्यंत येथे वास करतील. तू केलेले हे वेश्म विशाल असून दृढपणे प्रतिष्ठित आहे।

Verse 94

नित्यं वै सर्वरूपेण तिष्ठामः क्षणमादरात् । समर्चिताः प्रयास्यामः स्वस्ववासं ततः परम् ॥ ९४ ॥

“आम्ही नित्य सर्वरूपाने उपस्थित असतो; म्हणून आदराने क्षणभर आमचे समर्चन करा. योग्य रीतीने पूजिले गेल्यावर, मग आम्ही आपापल्या धामास प्रस्थान करू.”

Verse 95

अथाबभाषे विश्वेशं गौतमो मुनिपुंगवः । अयोग्यं प्रार्थयामीश ह्यर्थी दोषं न पश्यति ॥ ९५ ॥

तेव्हा मुनिपुंगव गौतम विश्वेश्वर प्रभूंना म्हणाला— “हे ईश! मी अयोग्यही मागतो; कारण गरजू मनुष्याला स्वतःचा दोष दिसत नाही।”

Verse 96

ब्रह्माद्यलभ्यं देवेश दीयतां यदि रोचते । अथेशो विष्णुमालोक्य गृहीत्वा तत्करं करे ॥ ९६ ॥

“हे देवेश! आपणास रुचल्यास ब्रह्मा आद्यांनाही अलभ्य असे ते द्यावे.” मग प्रभूंनी विष्णूकडे पाहून त्याचा हात आपल्या हातात घेतला.

Verse 97

प्रहसन्नंबुजाभाक्षमित्युवाच सदाशिवः । क्षामोदरोऽसि गोविंद देयं ते भोजनं किमु ॥ ९७ ॥

हसत सदाशिव कमलनयनास म्हणाला— “गोविंद! तुझे पोट कृश दिसते; तुला कोणते भोजन द्यावे?”

Verse 98

स्वयं प्रविश्य यदि वा स्वयं भुंक्ष्व स्वगेहवत् । गच्छ वा पार्वतीगेहं या कुक्षिं पूरयिष्यति ॥ ९८ ॥

स्वतः आत प्रवेश करून आपल्या घरासारखे स्वतःच भोजन कर; किंवा पार्वतीच्या घरी जा—ती तुझे पोट भरून देईल.

Verse 99

इत्युक्त्वा तत्करालंबी ह्येकांतमगमद्विभुः । आदिश्य नंदिनं देवो द्वाराध्यक्षं यथोक्तवत् ॥ ९९ ॥

असे बोलून सर्वसमर्थ प्रभू त्याचा हात धरून एकांतस्थानी गेले आणि द्वाराध्यक्ष नंदिनाला यथोक्त आज्ञा देऊन निघाले.

Verse 100

स गत्वा गौतमं वाथ ह्युक्तवान्विष्णुभाषणम् । संपादयान्नं देवेशा भोक्तुकामा वयं मुने ॥ १०० ॥

तो गौतम मुनींकडे जाऊन त्याने विष्णूचा संदेश सांगितला— “हे मुनीश्वर, अन्न सिद्ध करा; आम्ही देवांचे अधिपती भोजन करावयास इच्छितो.”

Verse 101

इत्युक्त्वैकांतमगमद्वासुदेवेन शंकरः । मृदुशय्यां समारुह्य शयितौ देवतोत्तमौ ॥ १०१ ॥

असे बोलून शंकर वासुदेवासह एकांतस्थानी गेले. मृदु शय्येवर आरूढ होऊन ते दोघे श्रेष्ठ देव विश्रांतीसाठी शयित झाले.

Verse 102

अन्योन्यं भाषणं कृत्वा प्रोत्तस्थतुरुभावपि । गत्वा तडागं गंभीरं स्रास्यंतौ देवसत्तमौ ॥ १०२ ॥

परस्पर संभाषण करून ते दोघेही उठले. मग देवसत्तम ते गंभीर तळ्याकडे गेले आणि त्यात उतरू लागले.

Verse 103

करांबुपातमन्योन्यं पृथक्कृत्वोभयत्र च । मुनयो राक्षसाश्चैव जलक्रीडां प्रचक्रिरे ॥ १०३ ॥

दोन्ही बाजूंनी वेगळे होऊन, हाताने पाणी उडवीत मुनि आणि राक्षसांनी जलक्रीडा सुरू केली.

Verse 104

अथ विष्णुर्महेशश्च जलपानानि शीघ्रतः । चक्रतुः शंकरऋ पद्मकिंजल्कांजलिना हरेः ॥ १०४ ॥

मग विष्णू आणि महेश यांनी त्वरेने जलपान केले. आणि शंकराने हरिच्या सान्निध्यात कमळकिंजल्कांनी भरलेल्या अंजलीने पाणी प्याले.

Verse 105

अवाकिरन्मुखे तस्य पद्मोत्फुल्लविलोचने । नेत्रे केशरसंपातात्प्रमीलयत केशवः ॥ १०५ ॥

त्याच्या मुखावर त्यांनी (पराग) उधळला; कमळासारखे उमललेले नेत्र असलेल्या केशवाने पराग पडल्याने डोळे मिटले।

Verse 106

अत्रांतरे हरेः स्कंधमारुरोह महेश्वरः । हर्युत्तमांगं बाहुभ्यां गृहीत्वा संन्यमज्जयत् ॥ १०६ ॥

इतक्यात महेश्वर हरिच्या खांद्यावर चढला; दोन्ही बाहूंनी हरिचे उत्तम मस्तक धरून त्याने जोराने दाबले।

Verse 107

उन्मज्जयित्वा च पुनः पुनश्चापि पुनःपुनः । पीडितः स हरिः सूक्ष्मं पातयामास शंकरम् ॥ १०७ ॥

त्याला पुन्हा पुन्हा वर उचलून; छळला गेलेला हरि शंकराला सूक्ष्म, अदृश्य अवस्थेत पाडू लागला।

Verse 108

अथ पादौ गृहीत्वा तं भ्रामयन्विचकर्ष ह । अताडयद्ध्वरेर्वक्षः पातयामास चाच्युतम् ॥ १०८ ॥

मग त्याचे पाय धरून फिरवत ओढून नेले; ध्वराच्या वक्षस्थळी आघात केला आणि अच्युतालाही पाडले।

Verse 109

अथोत्थितो हरिस्तोयमादायांजलिना ततः । शीर्षे चैवाकिरच्छंभुमथ शंभुरथो हरिः ॥ १०९ ॥

मग हरि उठला, ओंजळीत पाणी घेऊन शंभूच्या मस्तकावर ओतले; त्यानंतर शंभूनेही तसाच हरिवर केला।

Verse 110

जलक्रीडैवमभवदथ चर्षिगणांतरे । जलक्रीडासंभ्रमेण विस्रस्तजटबंधनाः ॥ ११० ॥

तेव्हा ऋषिगणांच्या मध्यात जलक्रीडा सुरू झाली. त्या जलविहाराच्या संभ्रमात त्यांच्या जटांचे बंध सैल होऊन सुटून गेले.

Verse 111

अथ संभ्रमतां तेषामन्योन्यजटबंधनम् । इतरेतरबद्ध्वासु जटासु च मुनीश्वराः ॥ १११ ॥

मग ते घाईघाईने धावू लागले तेव्हा त्यांच्या जटा परस्परांत गुंतल्या. एकमेकांना बांधल्या गेलेल्या जटांमुळे ते मुनीश्वर अडकून पडले.

Verse 112

शक्तिमंतोऽशक्तिमत आकर्षंति च सव्यथम् । पातयंतोऽन्यतश्चापि क्त्रोशंतो रुदतस्तथा ॥ ११२ ॥

बलवान लोक दुर्बलांना वेदनेने ओढत नेतात. कधी त्यांना दुसरीकडे पाडूनही देतात; आणि ते आक्रोश करीत रडत राहतात.

Verse 113

एवं प्रवृत्ते तुमुले संभूते तोयकर्मणि । आकाशे वानरेशस्तु ननर्त च ननाद च ॥ ११३ ॥

अशा रीतीने जलकर्मात भयंकर गोंधळ माजला असता, आकाशात वानरराज नाचू लागला आणि गर्जू लागला.

Verse 114

विपंचीं वादयन्वाद्यं ललितां गीतिमुज्जगौ । सुगीत्या ललिता यास्तु आगायत विधा दश ॥ ११४ ॥

तो विपंची हे वाद्य वाजवीत ललित, मधुर गीत गाऊ लागला. अशी ललित गीते सुगायनाने दहा प्रकारच्या विधींनी गायिली जातात.

Verse 115

शुश्राव गीतिं मधुरां शंकरो लोकभावतः । स्वयं गातुं हि ललितं मंदंमंदं प्रचक्रमे ॥ ११५ ॥

मधुर गीत ऐकून शंकर लोकभावनेने प्रेरित होऊन स्वतःच हळूहळू ललित रीतीने गाऊ लागला।

Verse 116

स्वयं गायति देवेशे विश्रामं गलदेशिकम् । स्वरं ध्रुवं समादाय सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ११६ ॥

तो देवेशाच्या समोर स्वतः गातो; कंठात योग्य ठिकाणी विश्रांती ठेवून, सर्व लक्षणांनी युक्त ध्रुव स्वर धारण करतो।

Verse 117

स्वधारामृतसंयुक्तं गानेनैवमपोनयन् । वासुदेवो मर्दलं च कराभ्यामप्यवादयत् ॥ ११७ ॥

स्वतःच्या अंतःप्रवाहाच्या अमृताने युक्त अशा गानाने त्याने सर्व क्लेश दूर केले; आणि वासुदेवही दोन्ही हातांनी मर्दल (मृदंग) वाजवू लागला।

Verse 118

अम्बुजांगश्चतुर्वक्रस्तुंबुरुर्मुखरो बभौ । तानका गौतमाद्यास्तु गयको वायुजोऽभवत् ॥ ११८ ॥

अम्बुजांग चतुर्वक्र झाला, तुंबुरु मुखर म्हणून प्रसिद्ध झाला; तसेच तानका व गौतमादी ऋषी प्रकट झाले, आणि गायक वायुपुत्र म्हणून जन्मला।

Verse 119

गायके मधुरं गीतं हनूमति कपीश्वरे । म्लानमल्मानमभवत्कृशाः पुष्टास्तदाभवन् ॥ ११९ ॥

कपीश्वर हनुमानाच्या समोर गायकाने मधुर गीत गायले; तेव्हा म्लान लोक प्रसन्न झाले आणि कृशही पुष्ट झाले।

Verse 120

स्वां स्वां गीतिमतः सर्वे तिरस्कृत्यैव मूर्च्छिता । तूष्णीभूतं समभवद्देवर्षिगणदानवम् ॥ १२० ॥

आपापल्या गीतात निपुण असे सर्व जण जणू तिरस्कृत होऊन मूर्च्छित झाले; त्यांची स्वरधारा जणू झाकली गेली आणि देवर्षी व दानवांची सभा स्तब्ध झाली।

Verse 121

एकः स हनुमान् गाता श्रोतारः सर्व एव ते । मध्याह्नकाले वितते गायमाने हनूमति । स्वस्ववाह नमारुह्य निर्गताः सर्वदेवताः ॥ १२१ ॥

गायक एकटाच हनुमान होता आणि बाकी सर्व श्रोते. मध्यान्हकाळी हनुमान विस्ताराने गाऊ लागला तेव्हा सर्व देवता आपापल्या वाहनांवर आरूढ होऊन निघाले।

Verse 122

गानप्रियो महेशस्तु जग्राह प्लवगेश्वरम् । प्लवग त्वं मयाज्ञप्तो निःशंको वृषमारुह ॥ १२२ ॥

गानप्रिय महेशाने प्लवगेश्वराला धरून म्हटले—“हे वानरा! मी तुला आज्ञा देतो; निःशंक होऊन वृषभावर आरूढ हो.”

Verse 123

मम चाभिमुखो भूत्वा गायस्वानेकगायनम् । अथाह कपिशार्दूलो भगवंतं महेश्वरम् ॥ १२३ ॥

“माझ्या समोर उभा राहून अनेक पदांचे गान कर.” असे म्हणत कपिशार्दूलाने भगवान महेश्वरांना संबोधिले।

Verse 124

वृषभारोहसामर्थ्यं तव नान्यस्य विद्यते ष । तव वाहनमारुह्य पातकी स्यामहं विभो ॥ १२४ ॥

वृषभावर आरूढ होण्याचे सामर्थ्य फक्त तुमचेच आहे, दुसऱ्याचे नाही. हे विभो! तुमच्या वाहनावर चढलो तर मी पातकी ठरेन।

Verse 125

मामेवारुह देवेश विहंगः शिवधारणः । तव चाभिमुखँ गानं करिष्यामि विलोकय ॥ १२५ ॥

हे देवेश! केवळ माझ्यावर आरूढ व्हा; मी शिवधारण करणारा विहंग आहे. तुझ्या समोर मुख करून मी स्तुतीगान करीन—पाहा.

Verse 126

अथेश्वरो हनूमंतमारुरोह यथा वृषम् । आरूढे शंकरे देवे हनुमत्कंधरां शिवः ॥ १२६ ॥

मग ईश्वर (शिव) हनुमंतावर जसा वृषभावर चढतात तसा आरूढ झाला. देव शंकर आरूढ होताच शिव हनुमंताच्या खांद्यावर विराजमान झाला.

Verse 127

छित्वा त्वचं परावृत्य सुखं गायति पूर्ववत् । श्रृण्वन्गीतिसुधां शंभुर्गौत मस्य गृहं ततः ॥ १२७ ॥

त्वचा छेदून ती अंगावर पांघरून तो पूर्वीप्रमाणे आनंदाने गाऊ लागला. त्या गीताची अमृतमधुरता ऐकून शंभू मग गौतमाच्या घरी गेला.

Verse 128

सर्वे चाप्यागतास्तत्र देवर्षिगणदानवाः । पूजिता गौतमेनाथ भोजनावसरे सति ॥ १२८ ॥

तेथे देवर्षिगण आणि दानवही सर्व आले. हे नाथ! भोजनाच्या वेळी गौतमाने त्यांचा विधिपूर्वक पूजन-सत्कार केला.

Verse 129

यच्छुष्कं दारुसंभूतं गृहो पकरणादिकम् । प्ररूढमभवत्सर्वं गायमाने हनूमति ॥ १२९ ॥

घरात सुक्या लाकडापासून बनलेले जे काही—उपकरणे व सामानासह—ते सर्व हनुमानाचे गान होत असताना अंकुरून पुन्हा ताजेतवाने झाले.

Verse 130

तस्मिन्गाने समस्तानां चित्रं दृष्टिरतिष्टत ॥ १३० ॥

ते गान सुरू होताच सर्वांची दृष्टी अद्भुत विस्मयाने स्थिर झाली।

Verse 131

द्विबाहुरीशस्य पदाभिवं दनः समस्तगात्राभरणोपपन्नः । प्रसन्नमूर्तिस्तरुणः सुमध्ये विन्यस्तमूर्द्ध्वांजलिभिः शिरोभिः ॥ १३१ ॥

तो द्विबाहु ईश्वराच्या चरणांशी नम्र झाला; सर्वांगावर आभूषणांनी विभूषित, तरुण, सुमध्य, प्रसन्नमुख—हात जोडून, मस्तक झुकवून भक्तिभावाने उभा राहिला।

Verse 132

शिरः कराभ्यां परिगृह्य शंकरो हनूमतः पूर्वमुखं चकार । पद्मासनासीनहनूमतोंऽजलौ निधाय पादं त्वपरं मुखे च ॥ १३२ ॥

शंकरांनी हनुमंताचे मस्तक दोन्ही हातांनी धरून त्याचे मुख पूर्वेकडे वळविले। मग पद्मासनात बसलेल्या हनुमंताच्या जोडलेल्या तळहातांवर एक पाऊल ठेवून दुसरे पाऊल त्याच्या मुखावर ठेवले।

Verse 133

पादांगुलीभ्यामथ नासिकां विभुः स्नेहेन जग्राह च मन्दमन्दम् । स्कन्धे मुखे त्वंसतले च कण्ठे वक्षस्थले च स्तनमध्यमे हृदि ॥ १३३ ॥

मग प्रभूंनी स्नेहाने हळूहळू पायाच्या बोटांनी नाकाला स्पर्श केला; तसेच कोमलतेने खांदा, मुख, हंसलीखालचा खळगा, कंठ, वक्ष, स्तनमध्य आणि हृदयप्रदेश यांनाही स्पर्श केला।

Verse 134

ततश्च कुक्षावथ नाभिमंडलं पादं द्वितीयं विदधाति चांजलौ । शिरो गृहीत्वाऽवनमय्य शंकरः पस्पर्श पृष्ठं चिबुकेन सोऽध्वनि ॥ १३४ ॥

त्यानंतर त्याने दुसरे पाऊल उदर व नाभिमंडलावर ठेवले। शंकरांनी मस्तक धरून खाली वाकविले आणि त्याच क्रमाने आपल्या हनुवटीने पाठीला स्पर्श केला।

Verse 135

हारं च मुक्तापरिकल्पितं शिवो हनूमतः कंठगतं चकार ॥ १३५ ॥

तेव्हा शिवांनी मोत्यांनी रचलेला हार हनुमंताच्या कंठी घालून दिला।

Verse 136

अथ विष्णुर्महेशानमिह वचनमुक्तवान् । हनूमता समो नास्ति कृत्स्नब्रह्माण्डमण्डले ॥ १३६ ॥

मग विष्णूंनी महेशांना म्हटले—संपूर्ण ब्रह्मांडमंडळात हनुमंतास सम कोणी नाही।

Verse 137

श्रुतिदेवाद्यगम्यं हि पदं तव कपिस्थितम् । सर्वोपनिषदव्यक्तं त्वत्पदं कपिसर्वयुक् ॥ १३७ ॥

हे प्रभो! जे तुझे परम पद वेदांनाही व देवांनाही अगम्य, ते कपिध्वजधारीमध्ये प्रतिष्ठित आहे। जे सर्व उपनिषदांना अव्यक्त, तेच तुझे पद—हे कपिचिन्हित—सर्वसिद्धींनी युक्त आहे।

Verse 138

यमादिसाधनैंर्योगैर्न क्षणं ते पदं स्थिरम् । महायोगिहृदंभोजे परं स्वस्थं हनूमति ॥ १३८ ॥

यमादी साधनांनी युक्त योगांनीही तुझे पद क्षणभर स्थिर होत नाही; पण महायोगी हनुमंताच्या हृदयकमळात तू परम शांततेने सदा निवास करतोस।

Verse 139

वर्षकोटिसहस्रं तु सहस्राब्दैरथान्वहम् । भक्त्या संपूजितोऽपीश पादो नो दर्शितस्त्वया ॥ १३९ ॥

हे ईश! कोट्यवधी वर्षे, सहस्राब्दानु सहस्राब्दे अखंड भक्तीने आम्ही तुझी पूजा केली; तरीही तू आम्हाला आपला चरणही दाखविला नाहीस।

Verse 140

लोके वादो हि सुमहाञ्छंभुर्नारायणप्रियः । हरिप्रियस्तथा शंभुर्न तादृग्भाग्यमस्ति मे ॥ १४० ॥

लोकी हा मोठा वचनप्रसिद्ध आहे—शंभू नारायणाचा प्रिय आहे आणि शंभूही हरिचा प्रिय आहे; पण तसे सौभाग्य माझ्या नशिबी नाही।

Verse 141

तच्छ्रुत्वा वचनं शंभुर्विष्णोः प्राह मुदान्वितः । न त्वया सदृशो मह्यं प्रियोऽन्योऽस्ति हरे क्वचित् ॥ १४१ ॥

विष्णूचे ते वचन ऐकून शंभू आनंदित होऊन म्हणाला—हे हरी, तुझ्यासारखा प्रिय मला कुठेही दुसरा नाही।

Verse 142

पार्वती वा त्वया तुल्या वर्तते नैव भिद्यते । अथ देवाय महते गौतमः प्रणिपत्य च ॥ १४२ ॥

पार्वतीही तुझ्यासमान आहे, काहीही भेद नाही। मग गौतमाने त्या महान देवाला प्रणाम करून (कथन केले)।

Verse 143

व्यजिज्ञपदमेयात्मज्देवैर्हि करुणानिधे । मध्याह्नोऽयं व्यतिक्रांतो भुक्तिवेलाखिलस्य च ॥ १४३ ॥

देवांनी करुणानिधी, अदितिपुत्र त्या अमेयात्म्यास निवेदन केले—हे प्रभो, मध्यान्ह निघून गेले आहे आणि सर्वांची भोजनवेळही सरली आहे।

Verse 144

अथाचम्य महादेवो विष्णुना सहितो विभुः । प्रविश्य गौतमगृहं भोजनायोपचक्रमे ॥ १४४ ॥

मग विभू महादेवाने विष्णूसह आचमन करून गौतमाच्या घरी प्रवेश केला आणि भोजनास आरंभ केला।

Verse 145

रत्नांगुलीयैरथनूपुराभ्यां दुकूलबंधेन तडित्सुकांच्या । हारैरनेकैरथ कण्ठनिष्कयज्ञोपवीतोत्तरवाससी च ॥ १४५ ॥

ते रत्नजडित अंगठ्या व पैंजणांनी, सूक्ष्म रेशमी बंध व वीजेसारख्या तेजस्वी कंबरपट्ट्याने, अनेक हारांनी व कंठनिष्काने, यज्ञोपवीत व उत्तरीय वस्त्राने अलंकृत होते।

Verse 146

विलंबिचंचन्मणिकुंडलेन सुपुष्पधम्मिल्लवरेण चैव । पंचांगगंधस्य विलेपनेन बाह्वंगदैः कंकणकांगुलीयैः ॥ १४६ ॥

लांबून झुलणाऱ्या मणिमय कुंडलांनी, सुंदर फुलांनी सजलेल्या उत्तम केशगुच्छाने, पंचांगगंधाच्या लेपनाने, तसेच बाहुबंद, कंकण व अंगठ्यांनी तो तेजस्वीपणे शोभत होता।

Verse 147

अथो विभूषितः शिवो निविष्ट उत्तमासने । स्वसंमुखं हरिं तथा न्यवेशयद्वरासने ॥ १४७ ॥

मग अलंकृत भगवान शिव उत्तम आसनावर बसले आणि आपल्या समोर श्रीहरीलाही श्रेष्ठ आसनावर बसविले।

Verse 148

देवश्रेष्ठौ हरीशौ तावन्योन्याभिमुखस्थितौ । सुवर्णभाजनस्थान्नं ददौ भक्त्या स गौतमः ॥ १४८ ॥

देवश्रेष्ठ हरि आणि ईश हे दोघे परस्परांसमोर होते; तेव्हा गौतमाने भक्तिभावाने सुवर्ण पात्रातील अन्न अर्पण केले।

Verse 149

त्रिंशत्प्रभेदान्भक्ष्यांस्तु पायसं च चतुर्विधम् । सुपक्वं पाकजातं च कल्पितं यच्छतद्वयम् ॥ १४९ ॥

भक्ष्य पदार्थांचे तीस प्रकार आणि पायसाचे चार प्रकार—सुपक्व, पाकजात, तसेच दोन प्रकारचे कल्पित—हे सर्व अर्पण करावे।

Verse 150

अपक्कं मिश्रकं तद्वत्त्रिंशतं परिकल्पितम् । शतं शतं सुकन्दानां शाकानां च प्रकल्पितम् ॥ १५० ॥

तसेच कच्च्या मिश्र पदार्थांचे प्रमाण तीस ठरविले आहे. सुगंधी कंद व पालेभाज्यांचे प्रत्येकी शंभर प्रमाण विधान केले आहे.

Verse 151

पंचविंशतिधा सर्पिःसंस्कृतं व्यंजनं तथा । शर्कराद्यं तथा चूतमोचाखर्जूरदाडिमम् ॥ १५१ ॥

पंचवीस प्रकारे संस्कृत तूप, तसेच रुचकर व्यंजने; आणि साखर इत्यादी; तसेच आंबा, केळे, खजूर व डाळिंब।

Verse 152

द्राक्षेक्षुनागरंगं च मिष्टं पक्वं फलोत्करम् । प्रियालक्रंजम्बुफलं विकंकतफलं तथा ॥ १५२ ॥

द्राक्षा, ऊस, नागरंग आणि गोड पिकलेल्या फळांचा ढीग; तसेच प्रियाल, क्रंजंबु, जांभूळ व विकंकताची फळेही (अर्पण करावीत)।

Verse 153

एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणीशे समर्प्य च । दत्त्वापोशानकं विप्रो भुंजध्वमिति चाब्रवीत् ॥ १५३ ॥

अशा रीतीने ही व इतर द्रव्ये ईश्वराला अर्पण करून, ब्राह्मणाने आचमन देऊन म्हटले—“आता भोजन करा.”

Verse 154

भुंजानैषु च सर्वेषु व्यजनं सूक्ष्मविस्तृतम् । गौतमः स्वयमादाय शिवविष्णू अवीजयत् ॥ १५४ ॥

सर्वजण भोजन करत असताना, गौतमाने स्वतः सूक्ष्म व विस्तृत पंखा हातात घेऊन शिव व विष्णूंना वारा घातला.

Verse 155

परिहासमथो कर्तुमियेष परमेश्वरः । पश्य विष्णो हनूमन्तं कथं भुंक्ते स वानरः ॥ १५५ ॥

मग परमेश्वर परिहास करण्याची इच्छा करून म्हणाला— “हे विष्णो, हनुमंताकडे पाहा; हा वानर कसा भोजन करतो!”

Verse 156

वानरं पश्यति हरौ मण्डकं विष्णुभाजने । चक्षेप मुनिसंषेषु पश्यत्स्वपि महेश्वरः ॥ १५६ ॥

हरि पाहत असताना एका वानराने विष्णुपूजेच्या पात्रात बेडूक फेकला; मुनिसभा पाहत असतानाही हे महेश्वरानेच केले।

Verse 157

हनूमते दत्तवांश्च स्वोच्छिष्टं पायसादिकम् । त्वदुच्छिष्टभोज्यं तु तवैव वचनाद्विभो ॥ १५७ ॥

त्याने हनुमंताला स्वतःच्या भोजनाचे उच्छिष्ट—पायस इत्यादी—दिले; पण हे विभो, तुमच्या उच्छिष्टाचे भोजन तर केवळ तुमच्या आज्ञेनेच झाले।

Verse 158

अनर्हं मम नैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलादिकम् । मह्यं निवेद्य सकलं कूप एव विनिःक्षिपेत् ॥ १५८ ॥

माझ्या नैवेद्यात पान, फूल, फळ इत्यादी काही अयोग्य असेल, तर ते मला अर्पण करून नंतर ते सर्व विहिरीतच टाकावे.

Verse 159

अभुक्ते त्वर्द्वंचो नूनं भुक्ते चापि कृपा तव । बाणलिंगे स्वयंभूते चन्द्रकांते हृदि स्थिते ॥ १५९ ॥

नक्कीच, न खाल्ले तर ती तुमची वंचना; आणि खाल्ले तरी ती तुमची कृपाच—हे प्रभो, हृदयात स्थित, स्वयंभू बाणलिंग, चंद्रकांतासारखे तेजस्वी।

Verse 160

चांद्रायण समं ज्ञेयं शम्भोर्नैवेद्यभक्षणम् । भुक्तिवेलेयमधुना तद्वैरस्यं कथांतरात् ॥ १६० ॥

शंभू (शिव) यांना अर्पिलेल्या नैवेद्याचे भक्षण चांद्रायण-व्रतासमान जाणावे. पण आता भोजनाची वेळ आहे; त्या प्रसंगातील कटुता पुढे दुसऱ्या कथेत सांगितली जाईल.

Verse 161

भुक्त्वा तु कथयिष्यामि निर्विशंकं विभुंक्ष्व तत् । अथासौ जलसंस्कारं कृतवान् गौतमो मुनिः ॥ १६१ ॥

“भोजन झाल्यावर मी सांगीन; तू निःशंकपणे ते खा.” मग गौतम मुनींनी जल-संस्काराची विधी केली.

Verse 162

आरक्तसुस्निगन्धसुसूक्ष्मगात्राननेकधाधौतसुशोभितांगान् । तडागतोयैः कतबीजघर्षितैर्विशौधितैस्तैः करकानपूरयत् ॥ १६२ ॥

तळ्यातील पाणी कतकबीजांनी घासून, अनेकदा धुऊन, सुगंधी, सूक्ष्म व किंचित् अरुणवर्ण करून पूर्ण शुद्ध केले; त्या पाण्याने कलश भरले, त्यामुळे ते तेजस्वी दिसू लागले.

Verse 163

नद्याः सैकतवेदिकां नवतरां संछाद्य सूक्ष्मांबरैःशुद्ध्वैः श्वेततरैरथोपरि घटांस्तोयेन पूर्णान्क्षिपेत् । लिप्त्वा नालकजातिमास्तपुटकं तत्कौलकं कारिकाचूर्णं चन्दनचन्द्ररश्मिविशदां मालां पुटांतं क्षिपेत् । यामस्यापि पुनश्च वारिवसनेनाशोध्य कुम्भेन तञ्चंद्प्रन्थिमथो निधाय बकुलं क्षिप्त्वा तथा पाटलम् ॥ १६३ ॥

नदीकाठी नव्या वाळूची वेदी करून ती अतिशय शुद्ध, उजळ पांढऱ्या सूक्ष्म वस्त्रांनी झाकावी; मग तिच्यावर पाण्याने भरलेले घट ठेवावेत. नंतर नालक-जात सुगंधी द्रव्य, त्याचा कौलक लेप व कारिका चूर्ण लावून मांडणी करावी आणि चंदन व चंद्रकिरणांसारखी स्वच्छ तेजस्वी माळ त्या आवरणात ठेवावी. एक याम झाल्यावर पुन्हा पाणी व वस्त्राने शुद्ध करून, जलकलशाने चंद्र-ग्रंथी स्थापावी; मग बकुळ व पाटल फुले अर्पावीत.

Verse 164

शेफालीस्तबकमथो जलं च तत्रविन्यस्य प्रथमत एव तोयशुद्धिम् । कृत्वाथो मृदुतरं सूक्ष्मवस्त्रखण्डेनावेष्टेत्सृणिकमुखं च सूक्ष्मचन्द्रम् ॥ १६४ ॥

तेथे शेफाली फुलांचा गुच्छ व पाणी ठेवून प्रथम जल-शुद्धी करावी. मग अतिशय मऊ, सूक्ष्म वस्त्रखंडाने (उपकरण) गुंडाळावे आणि सृणिकेचे मुख व सूक्ष्म ‘चंद्र’ही झाकावा.

Verse 165

अनातपप्रदेशे तु निधाय करकानथ । मन्दवातसमोपेते सूक्ष्मव्यजनवीजेते ॥ १६५ ॥

मग त्यांना ऊन नसलेल्या ठिकाणी ठेवून, जिथे मंद वारा असेल, तेथे सूक्ष्म व कोमल पंख्याने हळुवार वारा घालावा।

Verse 166

सिंचेच्छीतैर्जलैश्चापि वासितैः सृणिकामपि । संस्कृताः स्वायतास्तत्र नरा नार्योऽथवा नृपाः ॥ १६६ ॥

थंड पाण्याने, तसेच सुगंधित पाण्यानेही शिंपडावे आणि सुगंधी लेपही लावावा। अशा प्रकारे संस्कारित होऊन तेथे पुरुष, स्त्रिया किंवा राजेही संयमी व शिष्ट होतात।

Verse 167

तत्कन्या वा क्षालितांगा धौतपादास्सुवाससः । मधुर्पिगमनिर्यासमसांद्रमगुरूद्भवम् ॥ १६७ ॥

मग ती कन्या/स्त्री स्नान करून अंग धुऊन, पाय स्वच्छ करून, निर्मळ वस्त्रे परिधान करील; आणि अगुरूपासून उत्पन्न हलका, मधुर सुगंधी राळ-रसाचा लेप लावील।

Verse 168

बाहुमूले च कंठे च विलिप्यासांद्रमेव च । मस्तके जापकं न्यस्य पंचगंधविलेपनम् ॥ १६८ ॥

बाहूच्या मुळाशी आणि कंठावर दाट लेप लावावा; आणि मस्तकावर जापक (जपमाळ/जपदोरा) ठेवून पंचगंधाने अंगाला लेपन करावे।

Verse 169

पुष्पनद्ध्वसुकेशास्तु ताः शुभाः स्युः सुनिर्मलाः । एवमेवार्चिता नार्य आप्तकुंकुमविग्रहाः ॥ १६९ ॥

ज्यांचे केस नीट मांडलेले व फुलांनी सजलेले असतात, त्या स्त्रिया शुभ व अत्यंत निर्मळ होतात; तसेच या विधीने पूजिलेल्या स्त्रियांच्या देहावर कुंकुम शोभून दिसते।

Verse 170

युवत्यश्चारुसर्वांग्यो नितरां भूषणैरपि । एतादृग्वनिताभिर्वा नरैर्वा दापयेज्जलम् ॥ १७० ॥

सुंदर सर्वांगयुक्त, अलंकारांनी नटलेल्या युवतींकडून किंवा तितक्याच योग्य पुरुषांकडून जलदान करवावे.

Verse 171

तेऽपि प्रादानसमये सूक्ष्मवस्त्राल्पवेष्टनम् । अथवामकरे न्यस्य करकं प्रेक्ष्य तत्र हि ॥ १७१ ॥

तेही दानसमयी सूक्ष्म वस्त्र व अल्प वेष्टन धारण करोत; किंवा डाव्या हातात जलपात्र ठेवून त्याच पात्राकडे पाहून विधी करावा.

Verse 172

दोरिकान्यस्तमुन्मुच्य ततस्तोयं प्रदापयेत् । एवं स कारयामास गौतमो भगवान्मुनिः ॥ १७२ ॥

दोऱ्याने बांधलेले/ठेवलेले बंधन सोडून मग जल अर्पण करवावे; अशा प्रकारे भगवान् गौतम मुनींनी हे करविले.

Verse 173

महेशादिषु सर्वेषु भुक्तवत्सु महात्मसु । प्रक्षालितांघ्रिहस्तेषु गंधोद्वर्तितपाणिषु ॥ १७३ ॥

महेश आदि सर्व महात्मे भोजन करून झाल्यावर, पाय-हात धुऊन, आणि सुगंधी उटण्याने हात चोळून झाल्यावर—

Verse 174

उञ्चासनसमासीने देवदेवे महेश्वरे । अथ नीचसमासीनादेवाः सर्षिगणास्तथा ॥ १७४ ॥

देवदेव महेश्वर उच्च आसनावर विराजमान असता, देवगण व ऋषिगणांसह सर्वजण नीच आसनांवर बसले.

Verse 175

मणिपात्रेषु संवेष्ट्थ पूगखंडान्सुधूपितान् । अकोणान्वर्तुलान्स्थूलानसूक्ष्मानकृशानपि ॥ १७५ ॥

मणिमय पात्रांत सुगंधित सुपारीचे खंड नीट गुंडाळून ठेवावेत। ते कोनरहित, गोल, जाड, फार सूक्ष्म नसावेत आणि अतिशय कृशही नसावेत॥ १७५ ॥

Verse 176

श्वेतपत्राणि संशोध्य क्षिप्त्वा कर्पूरखंडकम् । चूर्णं च शंकरायाथ निवेदयति गौतमे ॥ १७६ ॥

श्वेत पाने शुद्ध करून त्यावर कापूराचा एक खंड ठेवतो. मग, हे गौतमा, ते चूर्ण शंकराला निवेदन करतो॥ १७६ ॥

Verse 177

गृहाण देव तांबूलमित्युक्तवचने मुनौ । कपे गृहाण तांबूलं प्रयच्छ मम खंडकान् ॥ १७७ ॥

मुनिने “हे देव, तांबूल स्वीकारा” असे म्हटल्यावर कपि म्हणाला—“हे मुने, तुम्ही तांबूल घ्या आणि माझे खंडक मला द्या”॥ १७७ ॥

Verse 178

उवाच वानरो नास्ति मम शुद्धिर्महेश्वर । अनेकफलभोक्तॄत्वाद्वानरस्तु कथं शुचिः ॥ १७८ ॥

वानर म्हणाला—“हे महेश्वर, माझी शुद्धी नाही. अनेक प्रकारची फळे खाणारा वानर कसा शुचि ठरेल?”॥ १७८ ॥

Verse 179

तच्छ्रुत्वा तु विरूपाक्षाः प्राह वानरसत्तमम् । मद्वाक्यादखिलं शुद्ध्येन्मद्वाक्यादमृतं विषम् ॥ १७९ ॥

हे ऐकून विरूपाक्ष श्रेष्ठ वानराला म्हणाला—“माझ्या वचनाने सर्व काही शुद्ध होते; माझ्या वचनाने विषही अमृत होते”॥ १७९ ॥

Verse 180

मद्वाक्यादखिला वेदा मद्वाक्याद्देवतादयः । मद्वांक्याद्ध्वर्मविज्ञानं मद्वाक्यान्मोक्ष उच्यते ॥ १८० ॥

माझ्या वचनातूनच सर्व वेद प्रकट होतात; माझ्या वचनातूनच देवता इत्यादी उत्पन्न होतात. माझ्या वचनातून धर्मविज्ञान येते आणि माझ्या वचनातूनच मोक्ष सांगितला जातो.

Verse 181

पुराणान्यागमाश्चैव स्मृतयो मम वाक्यतः । अतो गृहाण तांबूलं मम देहि सुखंडकान् ॥ १८१ ॥

पुराणे, आगमे आणि स्मृती—हे सर्व माझ्या वचनावर आधारलेले आहेत. म्हणून हा तांबूल स्वीकार आणि मला गोड खंडक (सुखंडक) दे.

Verse 182

हरिर्वामकरेणाधात्तांबूलं पूगखंडकम् । ततः पत्राणि संगृह्य तस्मै खंडान्समर्पयत् ॥ १८२ ॥

हरिने डाव्या हाताने तांबूल व पूगखंड (सुपारी) घेतला. मग पाने एकत्र करून ते खंड त्याला अर्पण केले.

Verse 183

कर्पूरमग्रतो दत्तं गृहीत्वाभक्षयच्छिवः । देवे तु कृततांबूले पार्वती मंदराचलात् ॥ १८३ ॥

समोर कापूर ठेवला; शिवाने तो घेऊन भक्षण केला. आणि देवाने तांबूल सिद्ध केल्यावर पार्वती मंदराचलावरून (तो) घेऊन आली.

Verse 184

जयाविजययोर्हस्तं गृहीत्वायान्मुनेर्गृहम् । देवपादौ ततो नत्वा विनम्रवदनाभवत् ॥ १८४ ॥

जय-विजय यांचा हात धरून तो मुनींच्या घरी गेला. मग देवाच्या चरणांना नमस्कार करून तो विनम्र मुखाने श्रद्धायुक्त झाला.

Verse 185

उन्नमय्य मुखि तस्या इदमाह त्रिलोचनः । त्वदर्थं देवदेवेशि अपराधः कृतो मया ॥ १८५ ॥

तिचे मुख उंच करून त्रिलोचन प्रभू म्हणाले— “हे देवदेवेश्वरी, तुझ्याच हेतुने माझ्याकडून अपराध झाला आहे।”

Verse 186

यत्त्वां विहाय भुक्तं हि तथान्यच्छृणु सुंदरि । यत्त्वां स्वमंदिरे त्यक्त्वा महदेनो मया कृतम् ॥ १८६ ॥

तुला दुर्लक्ष करून मी भोजन केले— आणखी ऐक, हे सुंदरी। तुला तुझ्याच मंदिर-गृहात सोडून मी मोठे पाप केले आहे।

Verse 187

क्षंतुमर्हसि देवेशि त्यक्तकोपा विलोकय । न बभाषेऽप्येवमुक्ता सारुंधत्या विनिर्ययौ ॥ १८७ ॥

हे देवेश्वरी, तू क्षमा कर; राग सोडून कृपादृष्टी कर. असे म्हटले तरी ती काहीच बोलली नाही आणि अरुंधतीसह निघून गेली।

Verse 188

निर्गच्छंतीं मुनिर्ज्ञात्वा दंडवत्प्रणनाम ह । अथोवाच शिवा तं चगौतम त्वं किमिच्छसि ॥ १८८ ॥

ती निघत आहे हे जाणून मुनींनी दंडवत् प्रणाम केला. तेव्हा शिवा म्हणाली— “गौतम, तुला काय हवे आहे?”

Verse 189

अथाह गौतमो देवीं पार्वतीं प्रेक्ष्य सस्मिताम् । कृतकृत्यो भवेयं वै भुक्तायां मद्गृहे त्वयि ॥ १८९ ॥

मग गौतमांनी मंदस्मित देवी पार्वतीकडे पाहून म्हटले— “तू माझ्या घरी भोजन केल्यावरच मी कृतकृत्य होईन।”

Verse 190

ततः प्राह शिवा विप्रं गौतमं रचितांजलिम् । भोक्ष्यामि त्वद्गृहे विप्र शंकरानुमतेन वै ॥ १९० ॥

तेव्हा शिवा (पार्वती) अंजलीबद्ध उभ्या गौतम ब्राह्मणास म्हणाली— “हे विप्र! शंकराच्या अनुमतीने मी तुझ्या घरी भोजन करीन।”

Verse 191

अथ गत्वा शिवं विंशे लब्धानुज्ञस्त्वरागतः । भोजयामास गिरिजां देवीं चारुंधतीं तथा ॥ १९१ ॥

मग तो विंश (काल/वर्ष) मध्ये शिवाकडे जाऊन त्यांची आज्ञा मिळवून घाईने परत आला; आणि देवी गिरिजा तसेच पतिव्रता अरुंधती हिला विधिपूर्वक भोजन घातले।

Verse 192

भुक्त्वाथ पार्वती सर्वगंधपुष्पाद्यलंकृता । सहानु चरकन्याभिः सहस्राभिर्हरं ययौ ॥ १९२ ॥

भोजन झाल्यावर पार्वती सर्व प्रकारच्या सुगंधी पुष्पादि अलंकारांनी सजून, हजारो सेविका कन्यांसह हर (शिव) यांच्याकडे गेली।

Verse 193

अथाह र्शकरो देवी गच्छ गौतममंदिरम् । संध्योपास्तिमहं कृत्वा ह्यागमिष्ये तवांतिकम् ॥ १९३ ॥

तेव्हा ऋषकर देवीला म्हणाला— “तू गौतमाच्या आश्रमात जा. मी संध्योपासना करून तुझ्या जवळ येईन।”

Verse 194

इत्युक्त्वा प्रययौ देवी गौतमस्यैव मदिरम् । संध्यावदनकामास्तु सर्व एव विनिर्गताः ॥ १९४ ॥

असे बोलून देवी गौतमाच्या आश्रमाकडे निघाली; आणि संध्यावंदन करण्याची इच्छा असलेले सर्वजणही तेव्हा बाहेर पडले।

Verse 195

कृतसंध्यास्तडागे तु महेशाद्याश्च कृत्स्नशः । अथोत्तरमुखः शंभुर्न्यास कृत्वा जजाप ह ॥ १९५ ॥

तळ्यात संध्याविधी करून महेश आदींनी सर्व विधी यथाक्रम पूर्ण केले। मग उत्तराभिमुख होऊन शंभूंनी न्यास करून जप आरंभिला॥

Verse 196

अथ विष्णुर्महातेजा महेशमिदमब्रवीत् । सर्वैर्नमस्यते यस्तु सर्वैरेव समर्च्यते ॥ १९६ ॥

तेव्हा महातेजस्वी विष्णूंनी महेशास असे म्हटले—ज्याला सर्वजण नमस्कार करतात, तोच सर्वांकडून पूजिला जातो॥

Verse 197

हूयतं सर्वयज्ञेषु स भवान्किम् जपिष्यति । रचितांजलयः सर्वे त्वामेवैकमुपासिते ॥ १९७ ॥

सर्व यज्ञांत आहुती दिली जात असता, मग आपण कोणता मंत्र जपणार? आम्ही सर्वजण हात जोडून केवळ आपल्याच एकाची उपासना करतो॥

Verse 198

स भवान्देवदेवेशः कस्मै विरचितांजलिः । नमस्कारादिपुण्यानां फलदस्त्वं महेश्वरर ॥ १९८ ॥

हे देवदेवेश! आपण कोणासाठी अंजली बांधली आहे? हे महेश्वर! नमस्कारादी पुण्यकर्मांचे फळ देणारे तर आपणच आहात॥

Verse 199

तव कः फलदो वंद्यः को वा त्वत्तोऽधिको वद । तच्छ्रुत्वा शंकरः प्राह देवदेवं जनार्दनम् ॥ १९९ ॥

सांगा, तुमच्यासाठी फल देणारा वंदनीय कोण, आणि तुमच्याहून अधिक कोण असू शकतो? हे ऐकून शंकरांनी देवदेव जनार्दनाचे वर्णन केले॥

Verse 200

ध्याये न किंचिद्गोविंदनमस्ये ह न किंचन । किंतु नास्तिकजंतूनां प्रवृत्त्यर्थमिदं मया ॥ २०० ॥

मी येथे कशाचेही ध्यान करत नाही, आणि कोणत्याही स्वार्थासाठी गोविंदाला नमस्कारही करत नाही। नास्तिक जीवांना सत्प्रवृत्तीत लावण्यासाठीच हे मी केले आहे॥२००॥