Hanumān-mantra-kathana: Mantra-bheda, Nyāsa, Yantra, and Prayoga

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथोच्यंते हनुमतो मंत्राः सर्वेष्टदायकाः । यान्समाराध्य विप्रेंद्र तत्तुल्याचरणा नराः ॥ १ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—आता हनुमंताचे सर्व अभिष्ट देणारे मंत्र सांगितले जात आहेत. हे विप्रेंद्र! ज्यांची सम्यक् आराधना केल्याने मनुष्य हनुमंतासारख्या आचरणाने युक्त होतात॥ १ ॥

Verse 2

मनुः स्वरेंदुसंयुक्तं गगनं च भगान्विताः । हसफाग्निनिशाधीशाःद्वितीयं बीजमीरितम् ॥ २ ॥

‘मनु’ हा ‘स्वर’ व ‘इंदु’ यांच्यासह संयुक्त करावा, आणि ‘गगन’ हा ‘भग’ युक्त करावा; तसेच ‘ह-स-फ’ हे ‘अग्नि’ व ‘निशाधीश’ (चंद्र) यांच्यासह—हे दुसरे बीजमंत्र म्हणून सांगितले आहे॥ २ ॥

Verse 3

स्वफाग्नयो भगेंद्वाढ्यास्तृतीयं बीजमीरितम् । वियद्भृग्वग्निमन्विंदुयुक्तं स्याञ्च चतुर्थकम् ॥ ३ ॥

‘स्व’, ‘फा’ आणि ‘अग्नि’ यांसह ‘भग’ व ‘इन्दु’ (चंद्रतत्त्व) जोडले असता ते तृतीय बीज सांगितले आहे. आणि चतुर्थ बीज ‘वियत्’ नंतर ‘भृगु’ व ‘अग्नि’ येऊन बिंदुयुक्त असे म्हटले आहे.

Verse 4

पंचमं भगचंद्राढ्यावियद्भृगुस्वकाग्नयः । मन्विंद्वाढ्यौ हसौ षष्टं ङेंतः स्याद्धनुमांस्ततः ॥ ४ ॥

पंचम (समूह) असा—‘भग’ व ‘चंद्र’युक्त, पुढे ‘वियत्’, ‘भृगु’, ‘स्व’ आणि ‘अग्नि’। षष्ठ—‘मन्विन्’, ‘द्वाढ्य’ आणि ‘हसु’। त्यानंतर ‘ङेम्’अंती जो आहे तो हनुमान असे सांगितले आहे.

Verse 5

हृदयांतो महामंत्रराजोऽयं द्वादशाक्षरः । रामचन्द्रो मुनिश्चास्य जगतीछंद ईरितम् ॥ ५ ॥

हा ‘महामंत्रराज’ ‘हृदय’ शब्दाने समाप्त होणारा द्वादशाक्षरी मंत्र आहे. याचे ऋषी रामचंद्र असून छंद ‘जगती’ असे सांगितले आहे.

Verse 6

देवता हनुमान्बीजं षष्टं शक्तिर्द्वतीयकम् । षड्बीजैश्च षडंगानि शिरोभाले दृशोर्मुखे ॥ ६ ॥

याचा देवता हनुमान आहे; षष्ठ हे बीज आणि द्वितीय ही शक्ती आहे. सहा बीजांनी सहा अंगांचा न्यास—शिर, भाल, दोन्ही डोळे आणि मुख येथे करावा.

Verse 7

गलबाहुद्वये चैव हृदि कुक्षौ च नाभितः । ध्वजे जानुद्वये पादद्वये वर्णान्क्रमान्न्यसेत् ॥ ७ ॥

गळा व दोन्ही बाहूंवर, हृदयात, कुक्षीत व नाभीवर; ध्वजस्थानी, दोन्ही गुडघ्यांवर व दोन्ही पायांवर—वर्णांचा क्रमाने न्यास करावा.

Verse 8

षड्बीजानि पदद्वंद्वं मूर्ध्नि भाले मुखे हृदि । नाभावूर्वोर्जंघयोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् ॥ ८ ॥

सहा बीजमंत्रांचे युग्म-युग्म करून क्रमाने शिरोमूर्धा, कपाळ, मुख व हृदय येथे न्यास करावा; नंतर नाभी, मांड्या, पिंडऱ्या आणि शेवटी चरणांवर क्रमशः विन्यास करावा।

Verse 9

अंजनीगर्भसंभूतं ततो ध्यायेत्कपीश्वरम् । उद्यत्कोट्यर्कसंकाशं जगत्प्रक्षोभकारकम् ॥ ९ ॥

त्यानंतर अंजनीगर्भसंभूत कपीश्वर हनुमंताचे ध्यान करावे—जो उदयास येणाऱ्या कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी असून जगताला कंपित करणारा आहे।

Verse 10

श्रीरामांघ्रिध्याननिष्टं सुग्रीवप्रमुखार्चितम् । वित्रासयंतं नादेन राक्षसान्मारुतिं भजेत् ॥ १० ॥

श्रीरामांच्या चरणध्यानात निष्ठावान, सुग्रीव आदींनी पूजित, आणि आपल्या गर्जननादाने राक्षसांना भयभीत करणाऱ्या मारुतीचे भजन-पूजन करावे।

Verse 11

ध्यात्वैवं प्रजपेद्भानुसहस्रं विजितैंद्रियः । दशांशं जुहुयाद्बीहीन्पयोदध्याज्यमिश्रितान् ॥ ११ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून इंद्रिये जिंकून भानुसहस्राचा जप करावा। नंतर जपसंख्येच्या दशांशाप्रमाणे दूध-दही-तूप मिसळलेले तांदूळ अग्नीत आहुती द्यावी।

Verse 12

पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे मूर्त्तिं संकल्प्य मूलतः । आवाह्य तत्र संपूज्य पाद्यादिभिरुपायनैः ॥ १२ ॥

पूर्वोक्त वैष्णव पीठावर आरंभापासूनच देवमूर्तीचा संकल्प करून, तेथे भगवंताचे आवाहन करावे व पाद्य आदी उपहारांनी विधिपूर्वक संपूर्ण पूजन करावे।

Verse 13

केशरेष्वंगपूजा स्यात्पत्रेषु च ततोऽर्चयेत् । रामभक्तो महातेजाः कपिराजो महाबलः ॥ १३ ॥

फुलाच्या केसरांवर देवाङ्गपूजा करावी, मग पानांवरही अर्चन करावे। तो श्रीरामभक्त, महातेजस्वी, कपिराज आणि महाबली आहे।

Verse 14

द्रोणाद्रिहारको मेरुपीठकार्चनकारकः । दक्षिणाशाभास्करश्च सर्वविघ्नविनाशकः ॥ १४ ॥

तो द्रोणाद्री पर्वत उचलून नेणारा, मेरु-पीठावर सुवर्णार्चन घडविणारा, दक्षिण दिशेचा सूर्यप्रभ, आणि सर्व विघ्नांचा नाश करणारा आहे।

Verse 15

इत्थं सम्पूज्य नामानि दलाग्रेषु ततोऽर्चयेत् । सुग्रीवमंगद नीलं जांबवंतं नलं तथा ॥ १५ ॥

अशा रीतीने पानांच्या टोकांवर पवित्र नामांचे सम्यक् पूजन करून, मग सुग्रीव, अंगद, नील, जांबवान आणि नल यांचे अर्चन करावे।

Verse 16

सुषेणं द्विविदं मैंदं लोकपालस्ततोऽर्चयेत् । वज्राद्यानपि संपूज्य सिद्धश्चैवं मनुर्भवेत् ॥ १६ ॥

त्यानंतर सुषेण, द्विविद, मैंद तसेच लोकपाल यांचे अर्चन करावे। वज्र इत्यादींचेही सम्यक् पूजन केल्याने, असा साधक सिद्ध होऊन मनुपद प्राप्त करतो।

Verse 17

मंत्रं नवशतं रात्रौ जपेद्दशदिनावधि । यो नरस्तस्य नश्यंति राजशत्रूत्थभीतयः ॥ १७ ॥

जो पुरुष दहा दिवसांपर्यंत रात्री मंत्राचा नऊशे वेळा जप करतो, त्याचे राजा व शत्रूंमुळे उत्पन्न होणारे भय नष्ट होते।

Verse 18

मातुलिंगाम्रकदलीफलैर्हुत्वा सहस्रकम् । द्वाविंशतिब्रह्मचारि विप्रान्संभोजयेच्छुचीन् ॥ १८ ॥

मातुलिंग, आंबा व केळी यांच्या फळांनी सहस्र आहुती देऊन, नंतर शुद्ध ब्रह्मचारी असे बावीस ब्राह्मणांना भोजन घालावे।

Verse 19

एवंकृते भूतविषग्रहरोगाद्युपद्रवाः । नश्यंति तत्क्षणादेव विद्वेषिग्रहदानवाः ॥ १९ ॥

अशा प्रकारे केल्यास भूतबाधा, विष, ग्रहपीडा, रोग इत्यादी उपद्रव तत्क्षणी नष्ट होतात; वैरी ग्रह व दानवी शक्तीही नाश पावतात।

Verse 20

अष्टोत्तरशतेनांबु मंत्रितं विषनाशनम् । भूतापस्मारकृत्योत्थज्वरे तन्मंत्रमंत्रितैः ॥ २० ॥

मंत्राचा एकशे आठ वेळा जप करून मंत्रित केलेले पाणी विषनाशक होते; तसेच भूतबाधा, अपस्मार किंवा कृत्या यांपासून झालेल्या ज्वरातही तेच मंत्रित जल औषध ठरते।

Verse 21

भस्मभिः सलिलैर्वापि ताडयेज्ज्वरिणं क्रुधा । त्रिदिनाज्ज्वरमुक्तोऽसौ सुखं च लभते नरः ॥ २१ ॥

भस्माने किंवा पाण्याने क्रोधपूर्वक ज्वरग्रस्ताला ताडावे; तीन दिवसांत तो पुरुष ज्वरमुक्त होऊन सुख प्राप्त करतो।

Verse 22

औषधं वा जलं वापि भुक्त्वा तन्मंत्रमंत्रितम् । सर्वान्रोगान्पराभूय सुखी भवति तत्क्षणात् ॥ २२ ॥

त्या मंत्राने मंत्रित औषध किंवा पाणी सेवन केल्याने, तो सर्व रोगांवर विजय मिळवून तत्क्षणी सुखी होतो।

Verse 23

तज्जप्तभस्मलिप्तांगो भुक्त्वा तन्मंत्रितं पयः । योद्धुं गच्छेच्च यो मंत्री शस्त्रसंघैंर्न बाध्यते ॥ २३ ॥

त्या जपाने अभिमंत्रित भस्म अंगाला लावून आणि त्याच मंत्राने संस्कृत दूध प्राशन करून जो मंत्री युद्धास जातो, तो शस्त्रांच्या वर्षावाने बाधित होत नाही।

Verse 24

शस्क्षतं व्रणस्फोटो लूतास्फोटोऽपि भस्मना । त्रिर्जप्तेन च संस्पृष्टाः शुष्यंत्येव न संशयः ॥ २४ ॥

क्षत, फोडयुक्त व्रण आणि अगदी कोळ्याच्या चाव्याची सूजही—त्रिवार जपलेल्या भस्माने स्पर्श केली असता निःसंशय कोरडी पडते।

Verse 25

जपेदर्कास्तमारभ्य यावदर्कोदयो भवेत् । मन्त्रं सप्तदिनं यावञ्चादाय भस्मकीलकौ ॥ २५ ॥

सूर्यास्तापासून आरंभ करून सूर्योदय होईपर्यंत मंत्रजप करावा. तसेच सात दिवस विधीचा भाग म्हणून भस्म व कीलक धारण करून ठेवावेत।

Verse 26

निखनेदभिमन्त्र्याशुशत्रूणां द्वार्यलक्षितः । विद्वेषं मिथ आपन्नाः पलायंतेऽरयोऽचिरात् ॥ २६ ॥

त्वरित मंत्राभिमंत्रण करून, न दिसता शत्रूंच्या दाराशी ते पुरावे; मग शत्रू परस्पर द्वेषात पडून लवकरच पळून जातात।

Verse 27

भस्मांबु चंदनं मंत्री मंत्रेणानेन मंत्रितम् । भक्ष्यादियोजितं यस्मै ददाति स तु दासवत् ॥ २७ ॥

जो मंत्री या मंत्रसाधक या मंत्राने भस्म, जल व चंदन अभिमंत्रित करून, भक्ष्यादींसह कोणाला देतो, तो दासासारखाच—खरा मंत्रज्ञ नव्हे।

Verse 28

क्रूराश्च जंतवोऽप्येवं भवंति वशवर्तिनः । गृहीत्वेशनदिस्कंस्थं करंजतरुमूलकम् ॥ २८ ॥

अशाच प्रकारे ईशान-चक्र-न्यासावर स्थापिलेल्या करंज वृक्षाच्या मुळाचा स्वीकार केल्यास क्रूर प्राणीही वश होऊन आज्ञाधारक होतात.

Verse 29

कृत्वा तेनांगुष्टमात्रां प्रतिमां च हनूमतः । कृत्वा प्राणप्रतिष्टां च सिंदूराद्यैः प्रपूज्य च ॥ २९ ॥

त्या द्रव्याने हनुमंताची अंगठ्याएवढी प्रतिमा करून, प्राणप्रतिष्ठा विधी करून, सिंदूर इत्यादींनी विधिपूर्वक पूजन करावे.

Verse 30

गृहस्याभिमुखी द्वारे निखनेन्मंत्रमुञ्चरन् । ग्रहाभिचाररोगाग्निविषचौरनृपोद्भवाः ॥ ३० ॥

घराच्या दाराकडे तोंड करून मंत्रोच्चार करत ती प्रतिमा पुरावी. त्यामुळे ग्रहपीडा, अभिचार, रोग, आग, विष, चोर व राजसत्तेतून येणारे उपद्रव यांपासून संरक्षण मिळते.

Verse 31

न जायंते गृहे तस्मिन् कदाचिदप्युपद्रवाः । तद्गृहं धनपुत्राद्यैरेधते प्रत्यहं चिरम् ॥ ३१ ॥

त्या घरात कधीही उपद्रव उत्पन्न होत नाहीत. ते गृह धन, पुत्र इत्यादी शुभसमृद्धीने युक्त होऊन दररोज दीर्घकाळ वाढत-फुलत राहते.

Verse 32

निशि यत्र वने भस्म मृत्स्नया वापि यत्नतः । शत्रोः प्रतिकृतिं कृत्वा हृदि नाम समालिखेत् ॥ ३२ ॥

रात्री वनात भस्म किंवा मातीने यत्नपूर्वक शत्रूची प्रतिकृती करून, तिच्या हृदयस्थानी (शत्रूचे) नाव लिहावे.

Verse 33

कृत्वा प्राणप्रतिष्टांतं भिंद्याच्छस्त्रैर्मनुं जपन् । मंत्रांते प्रोञ्चरेच्छत्रोर्नाम छिंधि च भिंधि च ॥ ३३ ॥

प्राणप्रतिष्ठा विधी पूर्ण करून, मंत्र जपत शस्त्रांनी (पुतळ्यावर) प्रहार करावा. मंत्राच्या शेवटी शत्रूचे नाव घेऊन 'छिंधि' (काप) आणि 'भिंधि' (फोड) असे म्हणावे.

Verse 34

मारयेति च तस्यांते दंतैरोष्टं निपूड्य च । पाण्योस्तले प्रपीड्याथ त्यक्त्वा तं स्वगृहं व्रजेत् ॥ ३४ ॥

आणि शेवटी 'मारय' (मारतो) असे म्हणून दातांनी ओठ चावावेत आणि हाताचे तळवे एकमेकांवर चोळावेत; त्यानंतर ती जागा सोडून आपल्या घरी जावे.

Verse 35

कुर्वन्सप्तदिनं चैवं हन्याच्छत्रुं न संशयः । राजिकालवणैर्मुक्तचिकुरः पितृकानने ॥ ३५ ॥

सात दिवस असे केल्याने शत्रूचा नाश होतो, यात शंका नाही. मोकळ्या केसांनी, मोहरी आणि मीठ घेऊन स्मशानात (पितृवनात) हे कर्म करावे.

Verse 36

धत्तूरफलपुष्पैश्च नखरोमविषैरपि । द्विक कौशिकगृध्राणां पक्षैः श्लेष्मांतकाक्षजैः ॥ ३६ ॥

धोत्र्याची फळे आणि फुले, नखे, केस आणि विष, तसेच घुबड आणि गिधाडाचे पंख आणि भोकर (श्लेष्मांतक) फळांच्या रसाने हवन करावे.

Verse 37

समिद्धिस्त्रिशतं यामयदिङ्मुखो जुहुयान्निशि । एवं सप्तदिनं कुर्वन्मारयेदुद्धतं रिपुन् ॥ ३७ ॥

दक्षिण दिशेकडे तोंड करून रात्री तीनशे समिधांनी हवन करावे. सात दिवस असे केल्याने गर्विष्ठ शत्रूचा नाश होतो.

Verse 38

वित्रासस्त्रिदिनं रात्रौ श्मशाने षट्शतं जपेत् । ततो वेताल उत्थाय वदेद्भावि शुभाशुभम् ॥ ३८ ॥

श्मशानात रात्री ‘वित्रास’ मंत्राचा तीन रात्री सहाशे वेळा जप करावा. मग वेताल उठून पुढे होणारे शुभ-अशुभ सांगतो.

Verse 39

किंकरीभूय वर्त्तेत कुरुते साधकोदितम् । भास्मांबुमंत्रितं रात्रौ सहस्रावृत्तिकं पुनः ॥ ३९ ॥

जणू दासभाव धारण करून तसेच वागावे आणि साधकासाठी सांगितलेली विधी करावी. पुन्हा रात्री भस्म व जल मंत्राने अभिमंत्रित करावे, हजार आवृत्ती जप करून.

Verse 40

दिनत्रयं च तत्पश्चात्प्रक्षिपेत्प्रतिमासु च । यासु कासु च स्थूलासु लघुष्वपि विशेषतः ॥ ४० ॥

त्यानंतर तीन दिवसांनी ते प्रतिमांमध्येही स्थापावे—कोणत्याही मोठ्या प्रतिमेत, आणि विशेषतः लहान प्रतिमांतही.

Verse 41

मंत्रप्रभावाञ्चलनं भवत्येव न संशयः । अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां कुजे वा रविवासरे ॥ ४१ ॥

मंत्राचा प्रभाव जागृत होतोच, यात संशय नाही—विशेषतः अष्टमी, चतुर्दशी, मंगळवार किंवा रविवारच्या दिवशी.

Verse 42

हनुमत्प्रतिमां पट्टे माषैः स्नेहपरिप्लुतैः । कुर्याद्रम्यां विशुद्धात्मा सर्वलक्षणलक्षिताम् ॥ ४२ ॥

विशुद्ध मनाने कापडावर हनुमंताची रम्य प्रतिमा करावी—तूप/तेलाने भिजवलेल्या माष (उडीद) ने, आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त अशी.

Verse 43

तैलदीपं वामभागे घृतदीपं तु दक्षिणे । संस्थाप्यावाहयेत्पश्चान्मूलमंत्रेण मंत्रवित् ॥ ४३ ॥

डाव्या बाजूस तेलाचा दीप व उजव्या बाजूस तुपाचा दीप स्थापून, नंतर मंत्रविद् मूलमंत्राने आवाहन करावे।

Verse 44

प्राणप्रतिष्टां कृत्वा च पाद्यादीनि समर्पयेत् । रक्तचंदनपुष्पैश्च सिंदूराद्यैः समर्चयेत् ॥ ४४ ॥

प्राणप्रतिष्ठा करून पाद्यादी उपचार अर्पण करावेत; तसेच रक्तचंदन, पुष्पे व सिंदूर इत्यादींनी समर्चन करावे।

Verse 45

धूपं दीपं प्रदायाथ नैवेद्यं च समर्पयेत् । अपूपमोदनं शाकमोदकान्वटकादिकम् ॥ ४५ ॥

धूप व दीप अर्पण करून मग नैवेद्य समर्पित करावा—अपूप, मोदन (शिजवलेले अन्न), शाक, मोदक व वटक इत्यादी।

Verse 46

साज्यं च तत्समर्प्याथ मूलमंत्रेण मंत्रवित् । अखंडितान्यहिलतादलानि सप्तविंशतिम् ॥ ४६ ॥

नंतर ते घृतासह मूलमंत्राने अर्पण करावे; तसेच अहिलता वेलीची अखंड सत्तावीस पानेही समर्पित करावीत।

Verse 47

त्रिधा कृत्वा सपूगानि मूलेनैव समर्पयेत् । एवं संपूज्य मंत्रज्ञो जपेद्दशशंत मनुम् ॥ ४७ ॥

सुपाऱ्या तीन भाग करून त्याच मुळाशी अर्पण कराव्यात; अशी पूजा पूर्ण करून मंत्रज्ञाने त्या मंत्राचा एक हजार जप करावा।

Verse 48

कर्पूरारार्तिकं कृत्वा स्तुत्वा च बहुधा सुधीः । निजेप्सितं निवेद्याथ विधिवद्विसृजेत्ततः ॥ ४८ ॥

कापूराची आरती करून आणि अनेक प्रकारे स्तुती करून, सुज्ञ भक्त आपली अभिष्ट विनंती निवेदन करावी; नंतर विधिपूर्वक विधीचा समारोप करावा।

Verse 49

नैवेद्यान्नेन संभोज्य ब्राह्मणान्सप्तसंख्यया । निवेदितानि पर्णानि तेभ्यो दद्याद्विभज्य च ॥ ४९ ॥

नैवेद्याच्या अन्नाने सात ब्राह्मणांना भोजन घालून, अर्पणात वापरलेली पानेही योग्य रीतीने विभागून त्यांना द्यावीत।

Verse 50

दक्षिणां च यथा शक्ति दत्त्वा तान् विसृजेत्सुधीः । तत इष्टगणैः सार्द्धं स्वयं भुंजीत वाग्यतः ॥ ५० ॥

यथाशक्ती दक्षिणा देऊन, सुज्ञाने त्यांना आदराने निरोप द्यावा; मग आपल्या इष्टजनांसह स्वतः भोजन करावे आणि वाणी संयमित ठेवावी।

Verse 51

तद्दिने भूमिशय्यां च ब्रह्मचर्य्यं समाचरेत् । एवं यः कुरुते मर्त्यः सोऽचिरादेव निश्चितम् ॥ ५१ ॥

त्या दिवशी भूमीवर शयन करावे आणि ब्रह्मचर्य पाळावे। जो मनुष्य असे करतो, तो निश्चयच लवकरच अभिष्ट फल प्राप्त करतो।

Verse 52

प्राप्नुयात्सकलान्कामान्कपीशस्य प्रसादतः । हनुमत्प्रतिमां भूमौ विलिखेत्तत्पुरो मनुम् ॥ ५२ ॥

कपीश (हनुमान) यांच्या प्रसादाने सर्व कामना पूर्ण होतात। भूमीवर हनुमानाची प्रतिमा रेखाटावी आणि तिच्या समोर मंत्र लिहावा।

Verse 53

साध्यनाम द्वितीयांतं विमोचय विमोचय । तत्पूर्वं मार्जयेद्वामपाणिनाथ पुनर्लिखेत् । एवमष्टोत्तरशतं लिखित्वा मार्जयेत्पुनः ॥ ५३ ॥

साध्य व्यक्तीचे नाव द्वितीया विभक्तीत लिहून त्यानंतर “विमोचय, विमोचय” असे लिहावे. मग डाव्या हाताने ते पुसून पुन्हा लिहावे. अशा रीतीने १०८ वेळा लिहून शेवटी पुन्हा पुसावे.

Verse 54

एवं कृते महाकारागृहाच्छीघ्रं विमुच्यते । एवमन्यानि कर्माणि कुर्य्यांत्पल्लवमुल्लिखन् ॥ ५४ ॥

असे केल्यास महान कारागृहासारख्या बंधनातून लवकर मुक्ती मिळते. त्याचप्रमाणे पल्लव (अंकुर) रेखाटत इतर कर्मेही करावीत.

Verse 55

सर्षपैर्वश्यकृद्धोमो विद्वेषे हयमारजैः । कुंकुमैरिध्मकाष्ठैर्वा मरीचैर्जीरकैरपि ॥ ५५ ॥

मोहरीने केलेला होम वश्यता साधतो. द्वेष उत्पन्न करण्यासाठी हयमारजाने (हवन) करतात. तसेच कुंकू, समिधा-काष्ठ, आणि काळी मिरी व जिरे यांद्वारेही (हवन) करता येते.

Verse 56

ज्वरे दूर्वागुडूचीभिर्दध्ना क्षीरेण वा घृतैः । शूले करंजवातारिसमिद्भिस्तैललोलितैः ॥ ५६ ॥

ज्वरात दूर्वा व गुडूची यांसह दही, किंवा दूध, किंवा तूप यांद्वारे (औषध/प्रयोग) करावा. शूलात करंज व वातारी यांच्या समिधा तेलात भिजवून/घोटून उपयोग करावा.

Verse 57

तैलाक्ताभिश्च निर्गुंडीसमिद्भिर्वा प्रयत्नतः । सौभाग्ये चंदनैश्चेंद्रलोचनैर्वा लवंगकैः ॥ ५७ ॥

प्रयत्नपूर्वक तेल लावलेल्या निर्गुंडीच्या समिधांनीही (कर्म) करावे. आणि सौभाग्यासाठी चंदन, किंवा इंद्रलोचन, अथवा लवंग यांद्वारे (प्रयोग) करावा.

Verse 58

सुगंधपुष्पैर्वस्त्राप्त्यै तत्तद्धान्यैस्तदाप्तये । रिपुपादरजोभिश्च राजीलवणमिश्रितैः ॥ ५८ ॥

सुगंधी पुष्पांनी वस्त्रलाभ होतो; त्या-त्या धान्यांनी त्या-त्या फळाची प्राप्ती होते. शत्रूच्या पायांची धूळ राजी (राई) व मीठ मिसळून प्रयोग केल्यास त्या शत्रूवर इच्छित परिणाम साधतो.

Verse 59

होमयेत्सप्तरात्रं च रिपुर्याति यमालयम् । धान्यैः संप्राप्यते धान्यमन्नैरन्नसमुच्छ्रयः ॥ ५९ ॥

सात रात्री होम केल्यास शत्रू यमालयास जातो. धान्याची आहुती दिल्यास धान्य मिळते, आणि अन्नाची आहुती दिल्यास अन्नसमृद्धी प्राप्त होते.

Verse 60

तिलाज्यक्षीरमधुभिर्महिषीगोसमृद्धये । किं बहूक्तैर्विषे व्याधौ शांतौ मोहे च मारणे ॥ ६० ॥

तीळ, तूप, दूध आणि मध यांमुळे म्हशी व गायींची समृद्धी होते. अधिक काय सांगावे—विष, व्याधी, शांतिकर्म, मोहन आणि मारणकर्मातही हेच प्रयोग होतात.

Verse 61

विवादे स्तंभने द्यूते भूतभीतौ च संकटे । वश्ये युद्धे क्षते दिव्ये बंधमोक्षे महावने ॥ ६१ ॥

विवादात, स्तंभनकर्मात, द्यूतात (जुगारात), भूतभयात व संकटात; वश्यकरणात, युद्धात, जखमेत, दिव्यपरीक्षेत, बंधमोक्षात आणि घनदाट वनात—या सर्व ठिकाणी हा प्रयोग करावा.

Verse 62

साधितोऽयं नृणां दद्यान्मंत्रः श्रेयः सुनिश्चितम् । वक्ष्येऽथ हनुमद्यंत्रं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ६२ ॥

हा मंत्र विधिपूर्वक सिद्ध झाल्यावर तो लोकांना द्यावा; तो निश्चयच श्रेयस्कर आहे. आता मी हनुमद्-यंत्र सांगतो, जे सर्व सिद्धी देणारे आहे.

Verse 63

लांगूलाकारसंयुक्तं वलयत्रितयं लिखेत् । साध्यनाम लिखेन्मध्ये पाशिबीज प्रवेष्टितम् ॥ ६३ ॥

शेपटीसारख्या वाढीसह तीन वलये काढावीत। मध्यभागी साध्याचे नाव लिहून ते पाशी-बीजाने वेढावे॥

Verse 64

उपर्यष्टच्छदं कृत्वा पत्रेषु कवचं लिखेत् । तद्बहिर्दंहमालिख्य तद्बहिश्चतुरस्रकम् ॥ ६४ ॥

वर आठ थरांचे आच्छादन करून पत्रांवर ‘कवच’ लिहावे। त्याच्या बाहेर एक वलय काढावे आणि त्याच्या बाहेर पुन्हा चौरस काढावा॥

Verse 65

चतुरसस्रस्य रेखाग्रे त्रिशूलानि समालिखेत् । सौं बीजं भूपुरस्याष्टवज्रेषु विलिखेत्ततः ॥ ६५ ॥

चौरसाच्या रेषांच्या टोकांवर त्रिशूले काढावीत। नंतर भूपुराच्या आठ वज्राकार भागांवर ‘सौं’ बीज लिहावे॥

Verse 66

कोणेष्वकुंशमालिख्य मालामंत्रेण वेष्टयेत् । तत्सर्वं वेष्टयेद्यंत्रवलयत्रितयेन च ॥ ६६ ॥

कोपऱ्यांत हुकविरहित अंकुशाचे चिन्ह काढून माला-मंत्राने वेढावे। नंतर सर्व यंत्राला तीन वलयांनी पुन्हा वेढावे॥

Verse 67

शिलायां फलके वस्त्रे ताम्रपत्रेऽथ कुड्यके । ताडपत्रेऽथ भूर्जे वा रोचनानाभिकुंकुभैः ॥ ६७ ॥

शिळेवर, फलकावर, वस्त्रावर, ताम्रपत्रावर किंवा भिंतीवर; तसेच ताडपत्रावर किंवा भूर्जपत्रावर—रोचना, कस्तुरी व कुंकुमाने लिहावे॥

Verse 68

यंत्रमेतत्समालिख्य निराहारो जितेंद्रियः । कपेः प्राणान्प्रतिष्टाप्य पूजयेत्तद्यथाविधि ॥ ६८ ॥

हे पवित्र यंत्र नीट रेखाटून, निराहार राहून व इंद्रिये जिंकून, कपि (हनुमान) यांची प्राणप्रतिष्ठा करून विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 69

अशेषदुःखशान्त्यर्थः यंत्रं संधारयेद् बुधः । मारीज्वराभिचारादिसर्वोपद्रवनाशनम् ॥ ६९ ॥

सर्व दुःख शमविण्यासाठी ज्ञानी पुरुषाने हे यंत्र धारण/जवळ ठेवावे; हे मारी-ज्वर, अभिचार इत्यादी सर्व उपद्रवांचा नाश करणारे आहे।

Verse 70

योषितामपि बालानां धृतं जनमनोहरम् । भूतकृत्यापिशाचानां दर्शनादेव नाशनम् ॥ ७० ॥

स्त्रिया व बालकेही हे धारण करू शकतात; हे लोकांच्या मनाला आनंद देणारे आहे. याचे दर्शनमात्राने भूत, कृत्या व पिशाच यांचा नाश होतो।

Verse 71

मालामंत्रमथो वक्ष्ये तारो वाग्विष्णुगेहिनी । दीर्घत्रयान्विता माया प्रागुक्तं कूटपञ्चकम् ॥ ७१ ॥

आता मी माळा-मंत्र सांगतो—प्रथम ‘तार’ अक्षर, मग ‘वाक्’, मग ‘विष्णुगेहिनी’ पद; त्यानंतर तीन दीर्घस्वरांनी युक्त ‘माया’—हेच पूर्वोक्त कूटपंचक होय।

Verse 72

ध्रुवो हृद्धनुमान्ङेंतोऽथ प्रकटपराक्रमः । आक्रांतदिग्मंडलांते यशोवितानसंवदेत् ॥ ७२ ॥

मग ध्रुव—हृदयाने अढळ, धनुष्यधारी व प्रकट पराक्रमी—दिशांच्या सीमांपर्यंत आक्रांत होऊन आपल्या यशाचा वितान सर्वत्र निनादित करतो।

Verse 73

धवलीकृतवर्णांते जगत्त्रितयवज्र च । देहज्वलदग्निसूर्य कोट्यंते च समप्रभ ॥ ७३ ॥

जिथे वर्णांच्या अंताला सर्व काही धवल होते आणि जिथे त्रिजगत वज्राघाताने विदीर्ण झाल्यासारखे भासते—तेथे ती प्रभा देहातील ज्वलंत अग्नीसारखी, सूर्याप्रमाणे, आणि कोटी सूर्यांच्या संयुक्त तेजासारखी समप्रभेने उजळते।

Verse 74

तनूरुहपदांते तु रुद्रावतार संवदेत् । लंकापुरी ततः पश्चाद्दहनोदधिलंघन ॥ ७४ ॥

‘तनूरुहपद’च्या अंताला रुद्रावताराविषयीचा संवाद सांगावा। त्यानंतर लंकापुरीचे वर्णन, मग लंकादहन, आणि पुढे समुद्रलांघन याचे कथन करावे।

Verse 75

दशग्रीवशिरः पश्चात्कृतांतकपदं वदेत् । सीतांते श्वसनपदं वाय्वंते सुतमीरयेत् ॥ ७५ ॥

‘दशग्रीवशिरः’ म्हटल्यावर ‘कृतांतक’ हे पद उच्चारावे। ‘सीता’च्या शेवटी ‘श्वसन’ पद, आणि ‘वायु’च्या शेवटी ‘सुत’ हा शब्द उच्चारावा।

Verse 76

अंजनागर्भसंभूतः श्रीरामलक्ष्मणान्वितः । नंदंति कर वर्णांते सैन्यप्राकार ईरयेत् ॥ ७६ ॥

अंजनेच्या गर्भातून जन्मलेला, श्रीराम-लक्ष्मणांसह—यास ‘सेन्यप्राकार’ (सेनेचा रक्षक परकोट) असे म्हणून उच्चारावे; कार्याच्या शेवटी हे आनंद देणारे आहे।

Verse 77

सुग्रीवसख्यकादूर्णाद्रणवालिनिवर्हण । कारणद्रोणशब्दांते पर्वतोत्पाटनेति च ॥ ७७ ॥

सुग्रीवाशी सख्य केल्यामुळे; सूत्रासारखा विस्तार केल्यामुळे; रणात वालीचा निवारण केल्यामुळे; कारणरूप असल्यामुळे; ‘द्रोण’ या शब्दाच्या संबंधामुळे; आणि पर्वत उपटून काढल्यामुळे—अशा रीतीने त्याच्या विविध नामांची कारणे सांगितली आहेत।

Verse 78

अशोकवनवीथ्यंते दारुणाक्षकुमारक । छेदनांते वनरक्षाकरांते तु समूह च ॥ ७८ ॥

हे दारुणाक्ष-कुमारका! अशोकवनातील वाटेच्या शेवटी एक मोकळी जागा आहे; आणि लाकूडतोडीच्या ठिकाणाच्या टोकाशी वनरक्षकांचेही एक जमावस्थान आहे.

Verse 79

विभञ्जनांते ब्रह्मास्त्रब्रह्मशक्ति ग्रसेति च । लक्ष्मणांते शक्तिभेदनिवारणपदं वदेत् ॥ ७९ ॥

‘विभञ्जना’ मंत्राच्या शेवटी असे म्हणावे—“ब्रह्मास्त्र व ब्रह्मशक्ती ग्रासली जावोत.” आणि ‘लक्ष्मणा’च्या शेवटी शक्ती-भेदन रोखणारा प्रतिमंत्र उच्चारावा.

Verse 80

विशल्योषधिशब्दांते समानयन संपठेत् । बालोदित ततो भानुमंडलग्रसनेति च ॥ ८० ॥

‘विशल्या’ व ‘औषधि’ हे शब्द जोडून ‘समानीयन्’पासून सुरू होणारा मंत्र जपावा. नंतर सूर्योदयकाळी ‘भानुमंडलग्रसन’ नावाचा मंत्रही जपावा.

Verse 81

मेघनादहोमपदाद्विध्वंसनपदं वदेत् । इंद्रजिदूधकारांते णसीतासक्षकेति च ॥ ८१ ॥

‘मेघनाद-होम’ या पदखंडातून ‘विध्वंसन’ हे पद उच्चारावे; आणि ‘इंद्रजित्’ खंडाच्या ऊधकार-अंती ‘ण-सीता-सक्षके’ हेही जपावे.

Verse 82

राक्षसीसंघशब्दांते विदारणपदं वदेत् । कुंभकर्णादिसंकीर्त्यवधांते च परायण ॥ ८२ ॥

‘राक्षसी-संघ’ या शब्दाच्या शेवटी ‘विदारण’ हे पद म्हणावे. आणि कुंभकर्ण इत्यादींचे नामसंकीर्तन करून वधाच्या शेवटी परायण म्हणून समापनपाठ करावा.

Verse 83

श्रीरामभक्तिवर्णांते तत्परेति समुद्र च । व्योमद्रुमलंघनेति महासामर्थ्य संवदेत् ॥ ८३ ॥

श्रीरामभक्तीचे वर्णन संपल्यावर—“तो पूर्णतः रामपरायण आहे” असे घोषित करावे; तसेच समुद्रलांघन व आकाशाएवढ्या वृक्षांवर उडी मारण्याची कथा सांगून त्याचे महा-अद्भुत सामर्थ्य कीर्तन करावे।

Verse 84

महातेजःपुंजशब्दाद्विराजमानवोञ्चरेत् । स्वामिवचनसंपादितार्जुनांते च संयुग ॥ ८४ ॥

महातेजाच्या पुंजाच्या निनादाने तेजस्वी होत उञ्छवृत्तीने जीवन चालवावे; आणि स्वामीची आज्ञा पूर्ण करून अर्जुनाप्रमाणे शेवटपर्यंत रणात प्रवृत्त राहावे।

Verse 85

सहायांते कुमारेति ब्रह्मचारिन्पदंवदेत् । गंभीरशब्दोदयांते दक्षिणापथ संवदेत् । मार्त्ताण्डमेरु शब्दांते वदेत्पर्वतपीटिका ॥ ८५ ॥

ज्या शब्दाचा अंत “सहाया” ने होतो तेथे “कुमार” म्हणावे; आणि “ब्रह्मचारिन्” ने संपल्यास “पद” उच्चारावे। “गंभीर” शब्दोदयाच्या शेवटी “दक्षिणापथ” म्हणावे; तसेच “मार्त्ताण्ड” व “मेरु” शब्दांच्या शेवटी “पर्वत-पीठिका” म्हणावे।

Verse 86

अर्चनांते तु सकलमंत्रांते मपदं वदेत् । आचार्यमम शब्दांते सर्वग्रहविनाशन ॥ ८६ ॥

अर्चनेच्या शेवटी तसेच प्रत्येक पूर्ण मंत्राच्या शेवटी “म” अक्षर म्हणावे. आणि “आचार्य” शब्दाच्या शेवटी “मम” जोडावे—हे सर्व ग्रहदोषांचा नाश करणारे म्हटले आहे।

Verse 87

सर्वज्वरोञ्चाटनांते सर्वविषविनाशन । सर्वापत्तिनिवारण सर्वदुष्टनिबर्हण ॥ ८७ ॥

हे (देव/मंत्रा)! तू सर्व ज्वर दूर करणारा अंतिम उपाय आहेस; तू सर्व विषांचा नाश करतोस; तू सर्व आपत्ती निवारतोस; आणि सर्व दुष्ट शक्तींचे पूर्ण निर्मूलन करतोस।

Verse 88

सर्वव्याध्यादि सम्प्रोच्य भयांते च निवारण ॥ ८८ ॥

सर्व व्याधी इत्यादींचे उपाय विधिपूर्वक सांगून, शेवटी तो भय-निवारक औषधही प्रकट करतो।

Verse 89

सर्वशत्रुच्छेदनेति ततो मम परस्य च ॥ ८९ ॥

म्हणून (हा नाम/मंत्र) ‘सर्वशत्रुच्छेदन’ म्हणून ओळखला जातो; तो माझ्यासाठीही आणि दुसऱ्यासाठीही समान फलदायी आहे।

Verse 90

ततस्त्रिभुवनांते तु पुंस्त्रीनपुंसकात्मकम् । सर्वजीवपदांते तु जातं वशययुग्मकम् ॥ ९० ॥

मग ‘त्रिभुवन’ पदाच्या शेवटी रूप पुल्लिंग, स्त्रीलिंग व नपुंसकलिंग होते; आणि ‘सर्वजीव’ पदाच्या शेवटी ‘वशय’चा युग्म उद्भवतो।

Verse 91

ममाज्ञाकारकं पश्चात्संपादय युगं पुनः । ततो नानानामधेयान्सर्वान् राज्ञः स संपठेत् ॥ ९१ ॥

यानंतर माझ्या आज्ञेनुसार युग-विभाग पुन्हा योग्य रीतीने सिद्ध करावा; मग तो राजांच्या विविध नाम-उपाधींचा सम्यक् पाठ करावा।

Verse 92

परिवारान्ममेत्यंते सेवकान् कुरु युग्मकम् । सर्वशस्त्रवीत्यंते षाणि विध्वंसय द्वयम् ॥ ९२ ॥

शेवटी ‘मम’ जोडून परिवारातून सेवकांचे युग्म करावे; आणि ‘सर्वशस्त्रवीति’च्या शेवटी ‘षाणि’ म्हणत त्या दोघांचा विध्वंस करावा—अशा रीतीने सहाचा विधान होते।

Verse 93

लज्जादीर्घत्रयोपेता होत्रयं चैहि युग्मकम् । विलोमं पंचकूटानि सर्वशत्रून्हनद्वयम् ॥ ९३ ॥

“लज्जा”पासून आरंभ होणारे अक्षर तीन दीर्घ स्वरांनी जोडून, नंतर “होत्रयं” हे त्रय आणि “चैहि” हे युग्म घ्यावे। पुढे विलोमक्रमाने पाच कूट रचून, सर्व शत्रूंचा नाश करणारे म्हणतात ते “हन” द्वय जोडावे॥९३॥

Verse 94

परबलानि परांते सैन्यानि क्षोभयद्वयम् ॥ ९४ ॥

शत्रुपक्षाच्या टोकावर असलेल्या विरोधी सैन्यांना “क्षोभय” या द्वयाने खळबळ माजवून व्याकुळ केले॥९४॥

Verse 95

मम सर्वं कार्यजातं साधयेति द्वयं ततः ॥ ९५ ॥

त्यानंतर “मम सर्वं कार्यजातं साधय” असे द्वय-वचन उच्चारावे॥९५॥

Verse 96

सर्वदुष्टदुर्जनांते मुखानि कीलयद्वयम् । धेत्रयं वर्मत्रितयं फट्त्रयं हांत्रयं ततः ॥ ९६ ॥

सर्व दुष्ट-दुर्जनांचे दमन करण्यासाठी शेवटी त्यांच्या मुखांना “कीलय” या द्वयाने कीलित करावे। मग “धे” त्रय, “वर्म” त्रितय, “फट्” त्रय आणि त्यानंतर “हां” त्रय जोडावे॥९६॥

Verse 97

वह्निप्रियांतो मंत्रोऽयं मालासंज्ञोऽखिलेष्टदः ॥ ९७ ॥

“वह्निप्रिया” या पदाने समाप्त होणारा हा मंत्र “माला” या नावाने प्रसिद्ध असून सर्व इष्ट फल देणारा आहे॥९७॥

Verse 98

वस्वष्टबाणवर्णोऽयं मंत्रः सर्वेष्टसाधकः ॥ ९८ ॥

हा अष्टवर्ण मंत्र सर्व इष्ट साधणारा, सर्व कामना पूर्ण करणारा आहे।

Verse 99

महाभये महोत्पाते स्मृतोऽयं दुःखनाशनः । द्वादशार्णस्य षट्कूटं त्यक्त्वा बीजं तथादिमम् ॥ ९९ ॥

महाभय व महोत्पातात या मंत्राचे स्मरण दुःख नाश करते। द्वादशाक्षरीतील षट्कूट सोडून, आदिबीजही त्यागावे।

Verse 100

पंचकूटात्मको मंत्रः सर्वकामप्रदायकः । रामचंद्रो मुनिश्चास्य गायत्री छंद ईरितम् ॥ १०० ॥

हा मंत्र पंचकूटात्मक असून सर्वकामप्रदायक म्हटला आहे। याचा ऋषी रामचंद्र आणि छंद गायत्री असे सांगितले आहे।

Verse 101

हनुमान्देवता प्रोक्तो विनियोगोऽखिलाप्तये । पंचबीजैः समस्तेन षडंगानि समाचरेत् ॥ १०१ ॥

हनुमान देवता म्हणून सांगितला आहे; याचा विनियोग अखिल प्राप्तीसाठी आहे। पंचबीजांसह संपूर्ण षडंग विधिपूर्वक करावे।

Verse 102

रामदूतो लक्ष्मणांते प्राणदाताञ्जनीसुतः । सीताशोकविनाशोऽयं लंकाप्रासादभंजनः ॥ १०२ ॥

हा रामदूत, लक्ष्मणाच्या अंतकाळी प्राणदाता, अंजनीसुत आहे। हा सीतेचा शोक नाश करणारा आणि लंकेचे प्रासाद भंग करणारा आहे।

Verse 103

हनुमदाद्याः पंचैते बीजाद्या ङेयुताः पुनः । षडंगमनवो ह्येते ध्यानपूजादि पूर्ववत् ॥ १०३ ॥

‘हनुमत्’ आद्य हे पाच मंत्र पुन्हा बीजाक्षरादिंसह संयुक्त असे जाणावे. हेच षडंग-मंत्र होत; ध्यान, पूजा इत्यादी सर्व पूर्ववत् करावे.

Verse 104

प्रणवो वाग्भवं पद्मा माया दीर्घत्रयान्विता । पंचकूटानि मंत्रोऽयं रुद्रार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ १०४ ॥

प्रणव (ॐ), वाग्भव-बीज, पद्मा-बीज आणि माया-बीज—हे तिन्ही दीर्घस्वरांनी युक्त होऊन पाच कूट बनतात. रुद्रार्णांनी युक्त हा मंत्र सर्वसिद्धिदायक आहे.

Verse 105

ध्यानपूजादिकं सर्वमस्यापि पूर्ववन्मतम् । अयमाराधितो मंत्रः सर्वाभीष्टप्रदायकः ॥ १०५ ॥

या मंत्रासाठीही ध्यान, पूजा इत्यादी सर्व विधी पूर्ववत् समजाव्यात. योग्य रीतीने आराधिला असता हा मंत्र सर्व अभिष्ट फल देतो.

Verse 106

नमो भगवते पश्चादनंतश्चंद्रशेखरां । जनेयाय महांते तु बलायांतेऽग्निवल्लभा ॥ १०६ ॥

भगवंतास नमस्कार—जो अनंत, चंद्रशेखर आहेत; ‘जनेय’ (प्रजापती) म्हणून प्रसिद्ध आहेत; जे महान्त-अंत, अंतकाळी बलस्वरूप, आणि अग्नीचे प्रिय आहेत.

Verse 107

अष्टादशार्णो मंत्रोऽयं सुनिरीश्वरसंज्ञकः । छंदोऽनुष्टुप्देवता तु हनुमान्पवनात्मजः ॥ १०७ ॥

हा अष्टादशाक्षरी मंत्र ‘सुनिरीश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. याचे छंद अनुष्टुप् असून देवता पवनपुत्र हनुमान आहेत.

Verse 108

हं बीजं वह्निवनिता शक्तिः प्रोक्ता मनीषिभिः । आंजनेयाय हृदयं शिरश्च रुद्रमूर्तये ॥ १०८ ॥

‘हं’ हे बीज असे मनीषींनी सांगितले आहे आणि ‘वह्निवनिता’ ही त्याची शक्ति मानली आहे। न्यासात हृदय आंजनेय (हनुमान) यांस, व शिर रुद्रमूर्ती देवास अर्पावे।

Verse 109

शिखायां वायुपुत्रायाग्निगर्भाय वर्मणि । रामदूताय नेत्रं स्याद्बह्यास्त्रायास्त्रमीरितम् ॥ १०९ ॥

शिखेत वायुपुत्राची शक्ति न्यासावी, आणि वर्म (कवच) मध्ये अग्निगर्भाची। नेत्रांत रामदूताचा न्यास सांगितला आहे—हेच बाह्यास्त्र, व त्याचा अस्त्रमंत्रही निर्दिष्ट आहे।

Verse 110

तप्तचामीकरनिभं भीघ्नसंविहिताञ्जलिम् । चलत्कुंडलदीप्तास्यं पद्मक्षं मारुतिं स्मरेत् ॥ ११० ॥

तप्त सुवर्णासारखा तेजस्वी, विघ्नहर्ता, जोडलेल्या अंजलीने नम्र; हलत्या कुंडलांनी मुख उजळलेला, कमळनेत्र मारुतीचे स्मरण करावे।

Verse 111

ध्यात्वैवमयुतं जप्त्वा दशांशं जुहुयात्तिलैः । वैष्णवे पूजयेत्पीठे प्रागुद्दिष्टेन वर्त्मना ॥ १११ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्राचा दहा हजार जप करावा; मग त्याचा दशांश तिळांसह अग्नीत होम करावा। नंतर वैष्णव पीठावर पूर्वोक्त विधीने पूजन करावे।

Verse 112

अष्टोत्तरशतं नित्यं नक्तभोजी जितेंद्रियः । जपित्वा क्षुद्ररोगेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ११२ ॥

जो इंद्रियजयी संयमी आहे, रात्रीच भोजन करतो आणि नित्य १०८ वेळा जप करतो, तो क्षुद्र रोगांपासून मुक्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 113

महारोगनिवृत्त्यै तु सहस्रं प्रत्यहं जपेत् । राक्षसौघं विनिघ्नंतं कपिं ध्यात्वाधनाशनम् ॥ ११३ ॥

महान रोग निवृत्तीसाठी दररोज सहस्र वेळा जप करावा। राक्षससमूहाचा नाश करणाऱ्या व धनहानी हरिणाऱ्या कपि (हनुमंत) यांचे ध्यान करावे॥

Verse 114

अयुतं प्रजपेन्नित्यमचिराज्ज यति द्विषम् । सुग्रीवेण समं रामं संदधानं कपिं स्मरन् ॥ ११४ ॥

जो नित्य दहा हजार वेळा जप करतो तो लवकरच शत्रूवर विजय मिळवतो—सुग्रीवाबरोबर श्रीरामांची मैत्री घडवून आणणाऱ्या कपि (हनुमंत) यांचे स्मरण करीत॥

Verse 115

प्रजपेदयुतं यस्तु संधिं कुर्याद्द्विपद्वयोः । ध्यात्वा लंकां दहंतं तमयुतं प्रजपेन्मनुम् ॥ ११५ ॥

जो दोन पादांचा संधी करील त्याने दहा हजार वेळा मंत्रजप करावा। लंका दहन करणाऱ्या त्या प्रभू (हनुमंत) यांचे ध्यान करून पुन्हा दहा हजार वेळा जप करावा॥

Verse 116

अचिरादेव शत्रूणां ग्रामान्संप्रदहेत्सुधीः । ध्यात्वा प्रयाणसमये हनुमन्तं जपेन्मनुम् ॥ ११६ ॥

सुधी पुरुष लवकरच शत्रूंची गावे जाळून टाकील; आणि प्रस्थानसमयी हनुमंतांचे ध्यान करून मंत्रजप करावा॥

Verse 117

यो याति सोऽचिरात्स्वेष्टं साधयित्वा गृहे व्रजेत् । हनुमंतं सदा गेहे योऽर्चयेज्जपतत्परः ॥ ११७ ॥

जो प्रवासाला जातो तो लवकरच आपले इष्ट साधून घरी परत येतो। जो घरात सदैव हनुमंतांची पूजा करतो व जपात तत्पर राहतो, त्याला हेच फळ मिळते॥

Verse 118

आरोग्यं च श्रियं कांतिं लभते निरुपद्रवम् । कानने व्याघ्रचौरेभ्यो रक्षेन्मनुरयं स्मृतः ॥ ११८ ॥

या मंत्राने आरोग्य, श्री व कांति प्राप्त होते आणि उपद्रव दूर होतात. अरण्यात तो वाघ व चोर यांपासून रक्षण करतो—असा हा मंत्र स्मृतिप्रसिद्ध आहे.

Verse 119

प्रस्वापकाले शय्यायां स्मरेन्मंत्रमनन्यधीः । तस्य दुःस्वप्नचौरादिभयं नैव भवेत्क्वचित् ॥ ११९ ॥

झोपताना शय्येवर पडून एकनिष्ठ बुद्धीने हा मंत्र स्मरावा. अशा व्यक्तीस दुःस्वप्न, चोर इत्यादींचे भय कधीही होत नाही.

Verse 120

वियत्सेंदुर्हनुमते ततो रुद्रात्मकाय च । वर्मास्त्रांतो महामंत्रो द्वादशार्णोऽष्टसिद्धिकृत् ॥ १२० ॥

यानंतर आकाशातील सिन्दूरसदृश तेज असलेल्या हनुमंतास, आणि पुढे रुद्रात्मक देवतेस उद्देशून, वर्म व अस्त्र-समाप्तीने युक्त द्वादशाक्षरी महामंत्र सांगितला आहे; तो अष्टसिद्धी देणारा आहे.

Verse 121

रामचन्द्रो मुनिश्चास्य जगती छन्द ईरितम् । हनुमान्देवतां बीजमाद्यं शक्तिर्हुमीरिता ॥ १२१ ॥

या मंत्राचे ऋषी रामचंद्र, छंद जगती, आणि देवता हनुमान आहेत. आद्य बीजाक्षर निर्दिष्ट असून शक्ति ‘हुम्’ अशी सांगितली आहे.

Verse 122

षड्दीर्घभाजा बीजेन षडंगानि समाचरेत् । महाशैलं समुत्पाट्य धावंतं रावणं प्रति ॥ १२२ ॥

सहा दीर्घस्वरयुक्त बीजाक्षराने षडंग-न्यासादी करावे. महाशैल उपटून तो रावणाकडे धावला.

Verse 123

लाक्षारक्तारुणं रौद्रं कालांतकयमोपमम् । ज्वलदग्निसमं जैत्रं सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ १२३ ॥

लाक्षा व रक्तासारखा अरुण, रौद्रस्वरूप, प्रलयांतक यमासमान; ज्वलंत अग्निसम, जयवंत, आणि कोटी सूर्यांप्रमाणे तेजस्वी।

Verse 124

अंगदाद्यैर्महावीरैर्वेष्टितं रुद्ररूपिणम् । तिष्ठ तिष्ठ रणे दुष्ट सृजंतं घोरनिः स्वनम् ॥ १२४ ॥

अंगद आदी महावीरांनी वेढलेला तो रुद्रतुल्य रूप धारण करून उभा राहिला। “थांब! थांब! रणात, दुष्टा!” असे म्हणत त्याने घोर गर्जना केली।

Verse 125

शैवरूपिणमभ्यर्च्य ध्यात्वा लक्ष जपेन्मनुम् । दशांशं जुहुयाद्वीहीन्पयोदध्याज्यमिश्रितान् ॥ १२५ ॥

शैवरूपाने देवाचे अर्चन करून, ध्यान धरून, मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; नंतर त्याच्या दशांशाप्रमाणे दूध, दही व तूप मिसळलेले तांदूळ होमात अर्पण करावेत।

Verse 126

पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे विमलादिसमन्विते । मूर्तिं संकल्प्य मूलेन पूजा कार्या हनूमतः ॥ १२६ ॥

पूर्वोक्त वैष्णव पीठावर—विमला आदी परिकरांनी युक्त—मूर्तीचा संकल्प करून, मूलमंत्राने हनुमंताची पूजा करावी।

Verse 127

ध्यानैकमात्रोऽपि नृणां सिद्धिरेव न संशयः । अथास्य साधनं वक्ष्ये लोकानां हितकाम्यया ॥ १२७ ॥

मनुष्यांना केवळ ध्यानमात्रानेही सिद्धी मिळते—यात संशय नाही। आता लोकहिताच्या इच्छेने मी याची साधनविधी सांगतो।

Verse 128

हनुमत्साधनं पुण्यं महापातकनाशनम् । एतद्गुह्यतमं लोके शीघ्रसिद्धिकरं परम् ॥ १२८ ॥

हनुमान-साधना परम पुण्यदायी व महापातकनाशक आहे. ही जगात अत्यंत गुह्य, सर्वोच्च आणि शीघ्र सिद्धी देणारी मानली जाते.

Verse 129

मंत्री यस्य प्रसादेन त्रैलोक्यविजयी भवेत् । प्रातः स्नात्वा नदीतीरे उपविश्य कुशासने ॥ १२९ ॥

ज्या मंत्र्याच्या (मंत्राच्या) प्रसादाने साधक त्रैलोक्यविजयी होतो—त्याने पहाटे स्नान करून नदीकाठी कुशासनावर बसावे.

Verse 130

प्राणायामषडंगे च मूलेन सकलं चरेत् । पुष्पांजल्यष्टकं दत्वा ध्यात्वा रामं ससीतकम् ॥ १३० ॥

नंतर मूलमंत्रासह षडंग प्राणायाम करून संपूर्ण विधी करावी. आठ पुष्पांजली अर्पण करून सीतासहित श्रीरामाचे ध्यान करावे.

Verse 131

ताम्रपात्रे ततः पद्ममष्टपत्रं सकेशरम् । कुचंदनेन घृष्टेन संलिखेत्तच्छलाकया ॥ १३१ ॥

त्यानंतर तांब्याच्या पात्रावर केसरासहित अष्टदल कमळ, घासलेल्या शुभ्र चंदनात भिजवलेल्या शलाकेनं रेखाटावे.

Verse 132

कर्मिकायां लिखेन्मंत्रं तत्रावाह्य कपीश्वरम् । मूर्तिं मूलेन संकल्प्य ध्यात्वा पाद्यादिकं चरेत् ॥ १३२ ॥

कर्मिकेवर मंत्र लिहून तेथे कपीश्वराचे आवाहन करावे. मूलमंत्राने मूर्तीचा संकल्प करून, ध्यान करून पाद्यादि सर्व उपचार करावेत.

Verse 133

गंधपुष्पादिकं सर्वं निवेद्य मूलमंत्रतः । केसरेषु षडंगानि दलेषु च ततोऽर्चयेत् ॥ १३३ ॥

चंदन, पुष्प इत्यादी सर्व पदार्थ मूलमंत्रोच्चाराने अर्पण करून, मग केसरांवर षडंग-न्यास करून, त्यानंतर दलांवर (पाकळ्यांवर) विधिपूर्वक अर्चना करावी।

Verse 134

सुग्रीवं लक्ष्मणं चैव ह्यंगदं नलनीलकौ । जांबवंतं च कुमुदं केसरीशं दलेऽर्चयेत् ॥ १३४ ॥

(पवित्र) पानावर सुग्रीव व लक्ष्मण, तसेच अंगद, नल-नील, जांबवान, कुमुद आणि वानराधीश हनुमान यांचे अर्चन करावे।

Verse 135

दिक्पालांश्चापि वज्रादीन्पूजयेत्तदनंतरम् । एवं सिद्धे मनौ मंत्री साधयेत्स्वेष्टमात्मनि ॥ १३५ ॥

त्यानंतर दिक्पाल देवता व वज्र इत्यादी दिव्य आयुध-चिन्हांसह पूजन करावे। अशा रीतीने मंत्र सिद्ध झाल्यावर साधकाने स्वात्म्यात आपले इष्ट साध्य करावे।

Verse 136

नदीतीरे कानने वा पर्वते विजनेऽथवा । साधयेत्साधक श्रेष्टो भूमिग्रहणपूर्वकम् ॥ १३६ ॥

नदीकाठी, वनात, पर्वतावर किंवा एकांत स्थानी—भूमिग्रहण (स्थळ निश्चिती व शुद्धी) करून श्रेष्ठ साधकाने साधना करावी।

Verse 137

जिताहारो जितश्वासो जितवाक्च जितेंद्रियः । दिग्बन्ध नादिकं कृत्वा न्यासध्यानादिपूर्वकम् ॥ १३७ ॥

आहार, श्वास, वाणी व इंद्रिये जिंकून, प्रथम दिग्बंध व नाडिका-विधी करावी; मग न्यास, ध्यान इत्यादी पूर्वक पुढे जावे।

Verse 138

लक्षं जपेन्मंत्रराजं पूजयित्वा तु पूर्ववत् । लक्षांति दिवसं प्राप्य कुर्य्याञ्च पूजनं महत् ॥ १३८ ॥

पूर्ववत् विधीने पूजन करून मंत्रराजाचा एक लक्ष जप करावा. आणि लक्षपूर्तीचा दिवस आला की महान (विशेष) पूजन करावे.

Verse 139

एकाग्रमनसा सम्यग्ध्यात्वा पवननंदनम् । दिवारात्रौ जपं कुर्याद्यावत्संदर्शनं भवेत् ॥ १३९ ॥

एकाग्र मनाने पवननंदन (हनुमान) यांचे सम्यक ध्यान करून, दिवस-रात्र जप करीत राहावा—जोपर्यंत साक्षात् दर्शन होत नाही.

Verse 140

सुदृढं साधकं मत्वा निशीथे पवनात्मजः । सुप्रसन्नस्ततो भूत्वा प्रयाति साधकाग्रतः ॥ १४० ॥

साधक दृढ आहे असे जाणून, निशीथी (मध्यरात्री) पवनात्मज अत्यंत प्रसन्न होतो; मग कृपावंत होऊन साधकासमोर प्रकट होतो.

Verse 141

यथेप्सितं वरं दत्वा साधकाय कपीश्वरः । वरं लब्ध्वा साधकंद्रो विहरेदात्मनः सुखैः ॥ १४१ ॥

कपीश्वर साधकाला इच्छित वर देतो; आणि साधकश्रेष्ठ तो वर मिळवून आत्मसुखात विहार करतो.

Verse 142

एतद्धि साधनं पुण्यं लोकानां हितकाम्यया । प्रकाशितं रहस्यं वै देवानामपि दुर्लभम् ॥ १४२ ॥

हे साधन पुण्यकारक आहे, लोकहिताच्या इच्छेने प्रकाशित केले आहे; हे रहस्य देवांनाही खरोखर दुर्लभ आहे.

Verse 143

अन्यानपिप्रयोगांश्च साधयेदात्मनो हितान् । वियदिंदुयुतं पश्चान्ङेंतं पवननंदनम् ॥ १४३ ॥

स्वहितासाठी इतरही हितकारक प्रयोग सिद्ध करावेत। त्यानंतर आकाशस्थ चंद्रयुक्त पवननंदन हनुमंताचे पूजन करावे।

Verse 144

वह्निप्रियांतो मंत्रोऽयं दशार्णः सर्वकामदः । मुन्यादिकं च पूर्वोक्तं षडंगान्यपि पूर्ववत् ॥ १४४ ॥

हा ‘वह्निप्रिया’ पदाने समाप्त होणारा दशार्ण मंत्र असून सर्व कामना पूर्ण करणारा आहे. ऋष्यादि पूर्वी सांगितले आहे; षडंगही पूर्ववत् करावीत.

Verse 145

ध्यायेद्रणे हनूमंतं सूर्यकोटिसमप्रभम् । धावंतं रावणं जेतुं दृष्ट्वा सत्वरमुत्थितम् ॥ १४५ ॥

रणात सूर्यकोटीसमान तेजस्वी हनुमंताचे ध्यान करावे; शत्रू पाहताच तो सत्वर उठून रावणजयी होण्यासाठी धावतो.

Verse 146

लक्ष्मणं च महावीरं पतितं रणभूतले । गुरुं च क्रोधमुत्पाद्य ग्रहोतुं गुरुपर्वतम् ॥ १४६ ॥

महावीर लक्ष्मण रणभूमीवर पडले होते. तेव्हा (हनुमंताने) प्रचंड क्रोध जागवून औषधी पर्वत उचलण्यासाठी प्रस्थान केले.

Verse 147

हाहाकारैः सदर्पैश्च कंपयंतं जगत्त्रयम् । आब्रह्मांडं समाख्याप्य कृत्वा भीमं कलेवरम् ॥ १४७ ॥

भयंकर हाहाकार व दर्पयुक्त पराक्रमाने त्याने त्रैलोक्य कंपविले. ब्रह्मांडापर्यंत आपली घोषणा करून त्याने भीमकाय देह धारण केला.

Verse 148

लक्षं जपेद्दशांशेन जुहुयात्पूर्ववत्सुधीः । पूर्ववत्पूजनं प्रोक्तं मंत्र स्यास्य विधानतः ॥ १४८ ॥

सुधी साधकाने या मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; नंतर त्याच्या दशांशाप्रमाणे पूर्ववत् अग्नीत आहुती द्यावी. तसेच पूर्ववत् पूजन सांगितले आहे—हीच या मंत्राची विधी आहे.

Verse 149

एवं सिद्धे मनौ मंत्री साधयेदात्मनो हितम् । अस्यापि मंत्रवर्यस्य रहस्यं साधनं तु वै ॥ १४९ ॥

अशा प्रकारे मंत्र सिद्ध झाल्यावर साधकाने आपल्या हिताचे साधन करावे. खरेच, या श्रेष्ठ मंत्राचेही एक गुप्त साधन-रहस्य आहे.

Verse 150

सुगोप्यं सर्वतंत्रेषु न देयं यस्य कस्यचित् । ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय कृतनित्यक्रियः शुचिः ॥ १५० ॥

हे रहस्य सर्व तंत्रांमध्ये अत्यंत गुप्त आहे; ते कोणालाही देऊ नये. ब्राह्ममुहूर्ताला उठून, नित्यकर्म करून, शुद्ध होऊन (साधना करावी).

Verse 151

गत्वा नदीं तः स्नात्वा तीर्थमावाह्य चाष्टधा । मूलमंत्रं ततो जप्त्वा सिंचेदादित्यसंख्यया ॥ १५१ ॥

नदीकडे जाऊन स्नान करावे; अष्टधा विधीने तीर्थाचे आवाहन करावे. मग मूलमंत्राचा जप करून, आदित्यांच्या संख्येप्रमाणे (जल) सिंचन/अभिषेक करावा.

Verse 152

एवं स्नानादिकं कृत्वा गंगातीरेऽथवा पुनः । पर्वते वा वने वापि भूमिग्रहणपूर्वकम् ॥ १५२ ॥

अशा प्रकारे स्नान इत्यादी करून, मग गंगातीरी—किंवा पर्वतावर अथवा वनातही—भूमिग्रहण (योग्य स्थान/आसन स्थापन) करून आरंभ करावा.

Verse 153

आद्यवर्णैः पूरकं स्यात्पञ्चवर्गैश्च कुम्भकम् । रेचकं च पुनर्याद्यैरेवं प्राणान्नियन्य च ॥ १५३ ॥

आद्य वर्णांनी पूरक करावा, पंचवर्गांनी कुम्भक; आणि पुन्हा आद्य वर्णांनी रेचक—अशा रीतीने प्राणांचे नियमन करावे।

Verse 154

विधाय भूतशुद्ध्यादि पीठन्यासावधि पुनः । ध्यात्वा पूर्वोक्तविधिना संपूज्य च कपीश्वरम् ॥ १५४ ॥

भूतशुद्धी आदीपासून पीठन्यासापर्यंत विधी करून, पूर्वोक्त प्रकारे ध्यान करून, कपीश्वराचे यथाविधी पूजन पूर्ण करावे।

Verse 155

तदग्रे प्रजपेन्नित्यं साधकोऽयुतमादरात् । सप्तमे दिवसे प्राप्ते कुर्याञ्च पूजनं महत् ॥ १५५ ॥

त्यानंतर साधकाने नित्य आदराने दहा हजार जप करावा. सातवा दिवस आला की भव्य महापूजन करावे.

Verse 156

एकाग्रमनसा मन्त्री दिवारात्रं जपेन्मनुम् । महाभयं प्रदत्वा त्रिभागशेषासु निश्चितम् ॥ १५६ ॥

एकाग्र मनाने मंत्रसाधकाने दिवसरात्र मंत्रजप करावा. नियत ‘महाभय’ अर्पण करून उरलेले त्रिभाग-विभागाप्रमाणे निश्चित करावे.

Verse 157

यामिनीषु समायाति नियतं पवनात्मजः । यथेप्सितं वरं दद्यात्साधकाय कपीश्वरः ॥ १५७ ॥

रात्रीच्या वेळी पवनपुत्र निश्चित येतात; आणि कपीश्वर साधकाला इच्छित वर देतात.

Verse 158

विद्यां वापि धनं वापि राज्यं वा शत्रुनिग्रहम् । तत्क्षणादेव चाप्नोति सत्यं सत्यं न संशयः ॥ १५८ ॥

त्याच क्षणी मनुष्य विद्या, धन, राज्य किंवा शत्रुनिग्रह प्राप्त करतो. हे सत्य, सत्यच; यात संशय नाही.

Verse 159

इह लोकेऽखिलान्कामान्भुक्त्वांते मुक्तिमाप्नुयात् । सद्याचितं वायुयुग्मं हनूमंतेति चोद्धरेत् ॥ १५९ ॥

या लोकी सर्व कामना भोगून शेवटी मुक्ती प्राप्त होते. तसेच तत्काळ फल देणारे वायुपुत्राचे युग्म-नाम ‘हनूमान्’ असे उच्चारावे.

Verse 160

फलांते फक्रियानेत्रयुक्ता च कामिका ततः । धग्गंते धगितेत्युक्त्वा आयुरास्व पदं ततः ॥ १६० ॥

‘फल’ भागाच्या शेवटी ‘फ-कृ-या-ने-त्र’ हा अक्षरक्रम ‘कामिका’ नावाच्या अंशासह जोडून वापरावा. नंतर ‘धग्ग’च्या शेवटी ‘धगिते’ असे म्हणून पुढे ‘आयुरास्व’ या पदाकडे जावे.

Verse 161

लोहितो गरुडो हेतिबाणनेत्राक्षरो मनुः । मुन्यादिकं तु पूर्वोक्तं प्लीहरोगहरो हरिः ॥ १६१ ॥

‘लोहित’, ‘गरुड’, ‘हेतिबाण-नेत्राक्षर’ हा मंत्र आणि ‘मनु’—हे सांगितले आहेत. ‘मुनी’ इत्यादी समूह पूर्वीच कथन झाला आहे. हरि प्लीहारोग नष्ट करणारे आहेत.

Verse 162

देवता च समुद्दिष्टा प्लीहयुक्तोदरे पुनः । नागवल्लीदलं स्थाप्यमुपर्याच्छादयेत्ततः ॥ १६२ ॥

देवता देखील निर्देशिली आहे. पुन्हा प्लीहासंबंधित उदरशोथात नागवल्ली (पान) चे पान ठेवून वरून झाकावे.

Verse 163

वस्त्रं चैवाष्टगुणितं ततः साधकसत्तमः । शकलं वंशजं तस्योपरि मुंचेत्कपिं स्मरेत् ॥ १६३ ॥

मग साधकांतील श्रेष्ठाने वस्त्र आठपटी दुमडून घ्यावे; त्यावर बांबूचा तुकडा ठेवून कपि-श्रेष्ठ हनुमंताचे स्मरण करावे।

Verse 164

आरण्यसाणकोत्पन्ने वह्नौ यष्टिं प्रतापयेत् । बदरीभूरुहोत्थां तां मंत्रेणानेन सप्तधा ॥ १६४ ॥

अरणी घासून उत्पन्न झालेल्या अग्नीत बदरीच्या कोंबापासून झालेली यष्टि तापवावी; हा मंत्र सात वेळा जपत।

Verse 165

तया संताडयेद्वंशशकलं जठरस्थितम् । सप्तकृत्वः प्लीहरोगो नाशमायाति निश्चितम् ॥ १६५ ॥

त्या (तापवलेल्या) यष्टिने पोटावर ठेवलेल्या बांबूच्या तुकड्यावर प्रहार करावा; सात वेळा केल्यास प्लीहा-रोग नक्कीच नष्ट होतो।

Verse 166

तारो नमो भगवते आंजनेयाय चोञ्चरेत् । अमुकस्य श्रृंखलां त्रोटयद्वितयमीरयेत् ॥ १६६ ॥

प्रथम ‘तार’ (ॐ) उच्चारून, ‘भगवते आंजनेयाय नमः’ असा जप करावा; नंतर ‘अमुकाची शृंखला तोड’ असे (नाव घेऊन) दोन शब्द उच्चारावेत।

Verse 167

बंधमोक्षं कुरुयुगं स्वाहांतोऽयं मनुर्मतः । ईश्वरोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुप्च देवता पुनः ॥ १६७ ॥

मंत्र असा मानला आहे—‘बंधमोक्षं कुरुयुगं’ आणि शेवटी ‘स्वाहा’। याचा ऋषी ईश्वर, छंद अनुष्टुप, आणि देवताही पुन्हा ईश्वरच आहेत।

Verse 168

श्रृंखलामोचरः श्रीमान्हनूमान्पवनात्मजः । हं बीजं ठद्वयं शक्तिर्बंधमोक्षे नियोगता ॥ १६८ ॥

पवनपुत्र श्रीमान हनुमान ‘शृंखला-मोचक’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत। त्यांचे बीज ‘हं’, शक्ती ‘ठ’चे द्वय; आणि ते बंधन व मोक्ष—दोन्हींसाठी नियोजित आहेत।

Verse 169

षड्दीर्घवह्रियुक्तेन बीजेनांगानि कल्पयेत् । वामे शैलं वैरिभिदं विशुद्धं टंकमन्यतः ॥ १६९ ॥

सहा दीर्घ स्वरांशी व अग्निवर्णाशी युक्त अशा बीजाने अङ्ग-न्यास करावा। डावीकडे ‘शैल’ व ‘वैरिभिद्’ स्थापावे, आणि दुसरीकडे शुद्ध ‘टंक’ ठेवावा।

Verse 170

दधानं स्वर्णवर्णं च ध्यायेत्कुंडलिनं हरिम् । एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षदशांशं चूतपल्लवैः ॥ १७० ॥

कुंडलधारी व सुवर्णवर्ण धारण करणाऱ्या हरिचे ध्यान करावे। असे ध्यान करून कोवळ्या आंब्याच्या पल्लवांनी लक्षाच्या दशांश (दहा हजार) जप करावा।

Verse 171

जुहुयात्पूर्ववत्प्रोक्तं यजनं वास्य सूरिभिः । महाकारागृहे प्राप्तो ह्ययुतं प्रजपेन्नरः ॥ १७१ ॥

पूर्वी सांगितलेल्या विधीनुसार, विद्वानांनी प्रतिपादिलेल्या यजनात तसाच होम करावा। आणि जर कोणी महान कारागृहात पडला असेल, तर त्याने मंत्राचा दहा हजार वेळा जप करावा।

Verse 172

शीघ्रं कारागृहान्मुक्तः सुखी भवति निश्चितम् । यंत्रं चास्य प्रवक्ष्यामि बन्धमोक्षकरं शुभम् ॥ १७२ ॥

तो शीघ्रच कारागृहातून मुक्त होऊन निश्चयाने सुखी होतो। आता मी त्याचे शुभ यंत्र सांगतो, जे बंधनातून मोक्ष देणारे आहे।

Verse 173

अष्टच्छदांतः षट्कोणं साध्यनामसमन्वितम् । षट्कोणेषु ध्रुवं ङेंतमांजनेयपदं लिखेत् ॥ १७३ ॥

अष्टदल पद्मावरणाच्या आत षट्कोण रेखाटून, त्यामध्ये साध्य (इष्टकार्य) याचे नाव लिहावे. षट्कोणाच्या सहा कोनांत ध्रुवाक्षर ‘ङें’ आणि ‘आञ्जनेय’ पदासहित अंकित करावे.

Verse 174

अष्टच्छदेषु विलिखेत्प्रणवो वातुवात्विति । गोरोचनाकुंकुमेन लिखित्वा यंत्रमुत्तमम् ॥ १७४ ॥

अष्टदलांवर प्रणव ‘ॐ’ हा ‘वातु-वातु’ मंत्रासह लिहावा. गोरोचना व कुंकुमाने लिहिल्यास हे यंत्र अत्युत्तम होते.

Verse 175

धृत्वा मूर्ध्नि जपेन्मंत्रमयुतं बन्धमुक्तये । यन्त्रमेतल्लिखित्वा तु मृत्तिकोपरि मार्जयेत् ॥ १७५ ॥

हे यंत्र मस्तकी धारण करून बंधमुक्तीसाठी मंत्राचा दहा हजार जप करावा. यंत्र लिहिल्यानंतर ते माती/भूमीवर चोळून (लावून) उपयोग करावा.

Verse 176

दक्षहस्तेन मन्त्रज्ञः प्रत्यहं मंडला वधि । एवं कृते महाकारागृहान्मंत्री विमुच्यते ॥ १७६ ॥

मंत्रज्ञ साधकाने उजव्या हाताने दररोज मंडल-कालापर्यंत हे कर्म करावे. असे केल्यास महाकारागृहातील कैद्याप्रमाणे बांधलेलाही साधक मुक्त होतो.

Verse 177

गगनं ज्वलनः साक्षी मर्कटेति द्वयं ततः । तोयं शशेषे मकरे परिमुंचति मुंचति ॥ १७७ ॥

‘गगन’, ‘ज्वलन’, ‘साक्षी’ आणि ‘मर्कट’—ही पुढे युग्मरूपाने (दोन रूपांनी) दिली जातात. तसेच ‘तोय’ शब्द ‘श’ शेष राहिल्यावर आणि ‘मकर’ संयोगाने ‘परिमुञ्चति’ व ‘मुञ्चति’ अशा रूपांनी दिसतो.

Verse 178

ततः श्रृंखलिकां चेति वेदनेत्राक्षरो मनुः । इमं मंत्रं दक्षकरे लिखित्वा वामहस्ततः ॥ १७८ ॥

त्यानंतर ‘श्रृंखलिका’ असे म्हणत, वेद-नेत्राक्षराने आरंभ होणारा हा मंत्र उजव्या तळहातावर लिहून, मग डाव्या हातापासून विधिपूर्वक पुढे करावे।

Verse 179

दूरिकृत्य जपेन्मंत्रमष्टोत्तरशतं बुधः । त्रिसप्ताहात्प्रबद्धोऽसौ मुच्यते नात्र संशयः ॥ १७९ ॥

सर्व व्यत्यय दूर करून एकांतात राहून ज्ञानी पुरुषाने हा मंत्र एकशे आठ वेळा जपावा। तीन आठवड्यांत बांधलेलाही मुक्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 180

मुन्याद्यर्चादिकं सर्वमस्य पूर्ववदाचरेत् । लक्षं जपो दशांशेन शुभैर्द्रव्यैश्च होमयेत् ॥ १८० ॥

मुनींचे पूजन इत्यादी सर्व आचार पूर्वीप्रमाणे करावेत. मंत्राचा एक लक्ष जप पूर्ण करून, त्याच्या दहाव्या भागाएवढा शुभ द्रव्यांनी होम करावा।

Verse 181

पुच्छाकारे सुवस्त्रे च लेखन्या क्षुरकोत्थया । गन्धाष्टकैर्लिखेद्वूपं कपिराजस्य सुन्दरम् ॥ १८१ ॥

पुच्छाच्या आकाराच्या उत्तम वस्त्रावर, क्षुर वनस्पतीपासून बनविलेल्या लेखणीने, आठ सुगंधी द्रव्यांनी कपिराजाचे सुंदर रूप रेखाटावे।

Verse 182

तन्मध्येऽष्टदशार्णं तु शत्रुनामान्वितं लिखेत् । तेन मन्त्राभिजप्तेन शिरोबद्ध्वेन भूमिपः ॥ १८२ ॥

त्याच्या मध्यभागी शत्रूचे नाव घालून अठरा अक्षरी मंत्र लिहावा. त्या मंत्राने अभिमंत्रित करून तो शिरावर बांधल्यास राजाला संरक्षण व विजय प्राप्त होतो।

Verse 183

जयत्यरिगणं सर्वं दर्शनादेव निश्चितम् । चन्द्रसूर्यो परागादौ पूर्वोक्तं लेखयेद्ध्वजे ॥ १८३ ॥

त्याचे केवळ दर्शन होताच सर्व शत्रुगणावर विजय निश्चित होतो. म्हणून पूर्वोक्त विधीनुसार ध्वजाच्या अग्रभागी चंद्र व सूर्य लिहावेत॥१८३॥

Verse 184

ध्वजमादाय मन्त्रज्ञः संस्पर्शान्मोक्षणावधि । मातृकां जापयेत्पश्चाद्दशांशेन च होमयेत् ॥ १८४ ॥

ध्वज हातात घेऊन मंत्रज्ञ पुरुषाने त्याच्या संस्कार-स्पर्शापासून मोक्षण (विसर्जन) होईपर्यंत विधी करावा. नंतर मातृका-मंत्राचा जप करावा व जपसंख्येच्या दशांशाने होम करावा॥१८४॥

Verse 185

तिलैः सर्षपसंमिश्रैः संस्कृते हव्यवाहने । गजे ध्वजं समारोप्य गच्छेद्युद्ध्वाय भूपतिः ॥ १८५ ॥

संस्कृत अग्नीत मोहरीमिश्रित तीळ अर्पण करून, राजा हत्तीवर ध्वज उभारून युद्धासाठी प्रस्थान करावा॥१८५॥

Verse 186

गजस्थं तं ध्वजं दृष्ट्वा पलायन्तेऽरयो ध्रुवम् । महारक्षाकरं यन्त्रं वक्ष्ये सम्यग्धनूमतः ॥ १८६ ॥

हत्तीवर असलेला तो ध्वज पाहताच शत्रू निश्चयाने पळून जातात. आता धनूमतांनी सांगितलेले महान् रक्षणकारी यंत्र मी यथार्थपणे सांगतो॥१८६॥

Verse 187

लिखेद्वसुदलं पद्मं साध्याख्यायुतकर्णिकम् । दलेऽष्टकोणमालिख्य मालामन्त्रेण वेष्टयेत् ॥ १८७ ॥

आठ दलांचे पद्म रेखाटून त्याच्या कर्णिकेत साध्य (इष्टकार्य) याचे नाव लिहावे. दलावर अष्टकोन काढून, माला-मंत्राने त्यास वेढावे॥१८७॥

Verse 188

तद्बहिर्माययावेष्ट्य प्राणस्थापनमाचरेत् । लिखितं स्वर्णलेखन्या भूर्जपत्रे सुशोभने ॥ १८८ ॥

नंतर बाहेरून मायारूप रक्षकावरणाने वेढून प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करावा। सुंदर भूर्जपत्रावर सुवर्णलेखणीने लिहावे।

Verse 189

काश्मीररोचनाभ्यां तु त्रिलोहेन च वेष्टितम् । सम्पातसाधितं यंत्रं भुजे वा मूर्ध्नि धारयेत् ॥ १८९ ॥

केशर व रोचना यांनी सिद्ध करून त्रिधातूच्या बंधाने वेढलेले यंत्र ‘संपात’ विधीने शक्तिसंपन्न करून भुजेवर किंवा मस्तकी धारण करावे।

Verse 190

रणे दुरोदरे वादे व्यवहारे जयं लभेत् । ग्रहैर्विघ्नैर्विषैः शस्त्रैश्चौरैर्नैवाभिभूयते ॥ १९० ॥

रणात, कठीण उद्योगात, वादविवादात व व्यवहारात (मुकदमेबाजीमध्ये) विजय मिळतो; तसेच ग्रह, विघ्न, विष, शस्त्रे व चोर यांमुळे तो पराभूत होत नाही।

Verse 191

सर्वान्रो गानपाकृत्य चिरं जीवेच्छतं समाः । षड्दीर्घयुक्तं गगन वह्न्याख्यं तारसंपुटम् ॥ १९१ ॥

मंत्रविधीने सर्व रोग दूर करून दीर्घकाळ—अगदी शंभर वर्षे—जगावे. यासाठी ‘तार-संपुट’ सांगितले आहे; ते ‘गगन’ व ‘वह्नि’ या नावांनी प्रसिद्ध असून सहा दीर्घस्वरांनी युक्त आहे।

Verse 192

अष्टार्णोऽयं महामंत्रो मालामंत्रोऽथ कथ्यते । प्रणवो वज्रकायेति वज्रतुंडेति संपठेत् ॥ १९२ ॥

हा अष्टाक्षरी महामंत्र असून त्याला ‘माला-मंत्र’ असेही म्हणतात. प्रणव (ॐ) पूर्वक ‘वज्रकाय’ आणि ‘वज्रतुंड’ असे जप करावा।

Verse 193

कपिलांते पिंगलेति उर्द्ध्वकेशमहापदम् । बलरक्तमुखांते तु तडिज्जिह्व महा ततः ॥ १९३ ॥

अंती ‘कपिला’ रूप येते, मग ‘पिंगला’; त्यानंतर ‘ऊर्ध्वकेश’ नावाचे महापद. आणि शेवटी लालसर मुख असलेली ‘तडिज्जिह्वा’ ही महान शक्ती प्रकट होते.

Verse 194

रौद्रदंष्ट्रोत्कटं पश्चात्कहद्वंद्वं करालिति । महदृढप्रहारेण लंकेश्वरवधात्ततः ॥ १९४ ॥

यानंतर ‘रौद्रदंष्ट्रोत्कट’, मग ‘कहद्वंद्व’ आणि ‘कराल’ असे उच्चारावे. महान व दृढ प्रहाराने तेव्हा लंकेश्वराचा वध होतो.

Verse 195

वायुर्महासेतुपदं बंधांते च महा पुनः । शैलप्रवाह गगनेचर एह्येहि संवदेत् ॥ १९५ ॥

‘हे वायू! महासेतुपदस्थ; हे महाबला! बंधांचा अंत करणाऱ्या; हे शैलप्रवाहासारख्या वेगवान; हे गगनचर! ये, ये’—असे देवतेला संबोधावे.

Verse 196

भगवन्महाबलांते पराक्रमपदं वदेत् । भैरवाज्ञापयैह्येहि महारौद्रपदं ततः ॥ १९६ ॥

‘हे भगवन्, हे महाबला’—याच्या शेवटी ‘पराक्रम’ पद उच्चारावे. मग भैरवाची आज्ञा आवाहन करून ‘एहि एहि’ (ये, ये) म्हणावे; त्यानंतर ‘महारौद्र’ पद जपावे.

Verse 197

दीर्घपुच्छेन वर्णांते वदेद्वेष्टय वैरिणम् । जंभयद्वयमाभाष्य वर्मास्त्रांतो मनुर्मतः ॥ १९७ ॥

दीर्घपुच्छ असलेला वर्ण शेवटी ठेवून शत्रूला बांधण्यासाठी ‘वेष्टय’ असे म्हणावे. ‘जंभय’ ही दोन पदे उच्चारून, परंपरेनुसार मंत्राचा अंत ‘वर्मास्त्र’ (रक्षक-कवच-अस्त्र) ने मानला आहे.

Verse 198

मालाह्वयो द्विजश्रेष्ट शरनेत्रधराक्षरः । मालामंत्राष्टार्णयोश्च मुन्याद्यर्चा तु पूर्ववत् ॥ १९८ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! ‘माला’ नावाचा हा मंत्र शर‑नेत्र‑सूचक अक्षरांनी रचला जातो; आणि अष्टाक्षरी माला‑मंत्राचीही मुनि‑आदींच्या अर्चेपासूनची पूजा पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच करावी।

Verse 199

जप्तो युद्धे जयं दद्याद्व्याधौ व्याधिविनाशनः । एवं यो भजते मंत्री वायुपुत्रं कपीश्वरम् ॥ १९९ ॥

या (मंत्राचा) जप केल्यास युद्धात जय मिळतो आणि व्याधीत तो व्याधिनाशक ठरतो। अशा रीतीने मंत्रसाधक वायुपुत्र, कपीश्वर हनुमंताचे भक्तिभावाने भजन करतो।

Verse 200

सर्वान्स लभते कामान्दे वैरपि सुदुर्लभान् । धनं धान्यं सुतान्पौत्रान्सौभाग्यमतुलं यशः ॥ २०० ॥

तो सर्व इच्छा प्राप्त करतो—ज्या देवांनाही अत्यंत दुर्लभ आहेत: धन, धान्य, पुत्र‑पौत्र, अतुल सौभाग्य आणि यश।