The Description of the Worship of Rāma and Others (Rāmādi-pūjā-vidhāna)
सनत्कुमार वैष्णव मंत्रपद्धतीत राममंत्रांचे परम श्रेष्ठत्व, पापनाशक व मोक्षदायी सामर्थ्य सांगतात. ऋषि-छंद-देवता-बीज-शक्ती-विनियोग, षडंगन्यास व देहस्थ अक्षरन्यास देऊन सीता-लक्ष्मणसमेत श्रीरामाचे हृदयात ध्यान शिकविले आहे. पूजाविधानात परिवारदेवता, शार्ङ्ग धनुष्य व बाण, हनुमान-सुग्रीव-भरत-विभीषण इत्यादी सहाय, तसेच कमलमंडलातील आराधना यांचे वर्णन येते. पुरश्चरण व होमाचे नियम, समृद्धी, आरोग्य, राज्य, काव्यप्रतिभा, रोगशमन यांसाठी विशिष्ट आहुती सांगून केवळ लौकिक लाभासाठी कर्म करून परलोक विसरण्याविषयी सावध केले आहे. यंत्रराजाची षट्कोण- कमल- सूर्यपत्र रचना, लेखनसामग्री, धारणविधी व शुभ तिथी-नक्षत्रानुसार प्रयोग दिले आहेत. सहा, आठ, दहा, तेरा, अठरा, एकोणीस इत्यादी अक्षरांच्या अनेक मंत्ररूपांचे एकसारखे विधिविधान, आणि शेवटी सीता-लक्ष्मण उपपूजा व मोक्षापासून राज्यपुनर्स्थापनेपर्यंतचे प्रयोग कथन केले आहेत।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ रामस्य मनवो वक्ष्यंते सिद्धिदायकाः । येषामाराधनान्मर्त्यास्तरंति भवसागरम् ॥ १ ॥
सनत्कुमार म्हणाले—आता मी श्रीरामांचे सिद्धिदायक मंत्र सांगतो; ज्यांच्या आराधनेने मर्त्य जीव भवसागर तरून जातात।
Verse 2
सर्वेषु मंत्रवर्येषु श्रेष्ठं वैष्णवमुच्यते । गाणपत्येषु सौरेषु शाक्तशैवेष्वभीष्टदम् ॥ २ ॥
सर्व श्रेष्ठ मंत्रांमध्ये वैष्णव मंत्र श्रेष्ठ म्हटला जातो; आणि गाणपत्य, सौर, शाक्त व शैव मंत्रांमध्येही तोच अभीष्ट फल देणारा आहे।
Verse 3
वैष्णवेष्वपि मंत्रेषु राममंत्राः फलाधिकाः । गाणपत्यादिमंत्रेभ्यः कोटिकोटिगुणाधिकाः ॥ ३ ॥
वैष्णव मंत्रांतही राममंत्र फलदायीपणात श्रेष्ठ आहेत; गाणपत्यादी मंत्रांपेक्षा ते कोट्यवधी कोटीपट अधिक प्रभावी आहेत।
Verse 4
विष्णुशय्यास्थितो वह्निरिंदुभूषितमस्तकः । रामाय हृदयांतोऽयं महाघौधविनाशनः ॥ ४ ॥
हा पवित्र वह्नी विष्णुशय्येवर स्थित असून त्याचे मस्तक चंद्राने भूषित आहे; श्रीरामेसाठी तो हृदयांत वास करणारा, महापापांच्या प्रवाहाचा नाश करणारा आहे।
Verse 5
सर्वेषु राममंत्रषु ह्यतिश्रेष्टः षडक्षरः । ब्रह्महत्यासहस्राणि ज्ञाताज्ञातकृतानि च ॥ ५ ॥
राममंत्रांमध्ये षडक्षरी मंत्र अत्यंत श्रेष्ठ आहे; तो जाणून-अजाणून केलेल्या ब्रह्महत्येसारख्या हजारो पापांचा नाश करतो।
Verse 6
स्वर्णस्तेय सुरापानगुरुतल्पायुतानि च । कोटिकोटिसहस्राणि ह्युपपापानि यानि वै ॥ ६ ॥
सोन्याची चोरी, मद्यपान व गुरुपत्नीगमन अशा महापातकांसह, कोटी-कोटी सहस्रांनी मोजता येतील इतकी असंख्य उपपापेही आहेत।
Verse 7
मंत्रस्योञ्चारणात्सद्यो लयं यांति न संशयः । ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छंदो रामश्च देवता ॥ ७ ॥
या मंत्राचा उच्चार होताच सर्व विघ्ने तत्क्षणी लय पावतात—यात संशय नाही। याचा ऋषी ब्रह्मा, छंद गायत्री आणि देवता श्रीराम आहेत।
Verse 8
आद्यं बीजं च हृच्छक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये । षड्दीर्घभाजा बीजेन षडंगानि समाचरेत् ॥ ८ ॥
पहिले अक्षर हे बीज; हृच्छक्ती (हृदयशक्ती) आणि विनियोग—सर्व सिद्धीप्राप्तीसाठी. सहा दीर्घस्वरांनी युक्त त्या बीजाने षडंगकर्म विधिपूर्वक करावे।
Verse 9
ब्रह्मरंध्रे भ्रुवोर्मध्ये हृन्नाभ्योर्गुह्यपादयोः । मंत्रवर्णान्क्रमान्न्यस्य केशवादीन्प्रविन्यसेत् ॥ ९ ॥
ब्रह्मरंध्र, भ्रूमध्य, हृदय, नाभी, गुह्यप्रदेश व पायांमध्ये क्रमाने मंत्रवर्णांचा न्यास करून, नंतर केशव आदि दिव्य नामांचे सावधपणे विन्यास करावा।
Verse 10
पीठन्यासादिकं कृत्वा ध्यायेद्धृदि रघूत्तमम् । कालांभोधरकांतं च वीरासनसमास्थितम् ॥ १० ॥
पीठन्यास इत्यादी करून, हृदयात रघूत्तम श्रीरामांचे ध्यान करावे—काळ्या मेघासारखे कांतिमान आणि वीरासनात दृढ आसनस्थ।
Verse 11
ज्ञानमुद्रां दक्षहस्ते दधतं जानुनीतरम् । सरोरुहकरां सीतां विद्युदाभां च पार्श्वगाम् ॥ ११ ॥
त्यांच्या उजव्या हातात ज्ञानमुद्रा होती, दुसरा हात गुडघ्यावर ठेवलेला; बाजूस कमलहस्ता, विद्युत्सम तेजस्वी सीता उभी होती।
Verse 12
पश्यंतीं रामवक्राब्जं विविधाकल्पभूषिताम् । ध्यात्वैवं प्रजपेद्वर्णलक्षं मंत्री दशांशतः ॥ १२ ॥
सीता रामाच्या कमलमुखाकडे पाहत आहे व नानाविध अलंकारांनी भूषित आहे असे ध्यान करावे; असे ध्यान करून मंत्रसाधकाने लक्षवर्ण जप करावा आणि विधिपूर्वक दशांशही करावा।
Verse 13
कमलैर्जुहुयाद्वह्नौ ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । पूजयेद्वैष्णवे पीठे विमलादिसमन्विते ॥ १३ ॥
कमळफुलांनी अग्नीत होम करावा; नंतर ब्राह्मणांना भोजन घालावे. त्यानंतर विमला आदि शक्तींनी युक्त वैष्णव पीठावर पूजन करावे।
Verse 14
मूर्तिं मूलेन संकल्प्य तस्यामावाह्य साधकः । सीतां वामे समासीनां तन्मन्त्रेण प्रपूजयेत् ॥ १४ ॥
मूलमंत्राने देवमूर्तीचा संकल्प करून त्यात आवाहन करावे; मग डाव्या बाजूस आसनस्थ सीतेचे त्याच मंत्राने यथाविधी पूजन करावे।
Verse 15
रमासीतापदं ङेंतं द्विठांतो जानकीमनुः । अग्रेः शार्ङ्गं च सम्पूज्य शरान्पार्श्वद्वयेऽर्चयेत् ॥ १५ ॥
रमा व सीतेची पदे स्थापून द्विठान्त जानकीमंत्राने; प्रथम समोर शार्ङ्ग धनुष्याचे सम्यक पूजन करावे, मग दोन्ही बाजूंना बाणांची अर्चना करावी।
Verse 16
केशरेषु षडंगानि पत्रेष्वेतान्समर्चयेत् । हनुमंतं च सुग्रीवं भरतं सबिभीषणम् ॥ १६ ॥
पुष्पाच्या केसरांवर षडंगांचे विधिपूर्वक पूजन करावे; आणि पाकळ्यांवर हनुमंत, सुग्रीव, भरत व विभीषण यांचे समर्चन करावे.
Verse 17
लक्ष्मणांगदशत्रुघ्नान् जांबवंतं क्रमात्पुनः । वाचयंतं हनूमंतग्रतो धृतपुस्तकम् ॥ १७ ॥
नंतर क्रमाने लक्ष्मण, अंगद, शत्रुघ्न आणि जांबवान यांचे दर्शन घ्यावे—हातात ग्रंथ धरून ते पाठ करीत असतील आणि समोर श्रोता म्हणून हनुमंत विराजमान असेल.
Verse 18
यजेद्भरतशत्रुघ्नौ पार्श्वयोर्धृतचामरौ । धृतातपत्रं हस्ताभ्यां लक्ष्मणं पृष्टतोऽर्चयेत् ॥ १८ ॥
दोन्ही बाजूंना चामर धारण केलेले भरत व शत्रुघ्न यांचे पूजन करावे; आणि मागे दोन्ही हातांनी राजछत्र धरलेल्या लक्ष्मणाचे अर्चन करावे.
Verse 19
ततोऽष्टपत्रे सृष्टिं च जपंतं विजयं तथा । सुराष्ट्रं राष्ट्रपालं च अकोपं धर्मपालकम् ॥ १९ ॥
नंतर अष्टदल कमळावर सृष्टि, विजय, सुराष्ट्र, राष्ट्रपाल, अकोप आणि धर्मपालक या नामांचा जप करावा.
Verse 20
सुमंतं चेति सम्पूज्य लोके शानायुधैर्युतान् । एवं रामं समाराध्य जीवन्मुक्तः प्रजायते ॥ २० ॥
नंतर सुमंत इत्यादी—लोकसंरक्षणासाठी शुभ आयुधांनी युक्त—यांचे सम्यक पूजन करून; अशा प्रकारे श्रीरामाची आराधना करणारा जीवन्मुक्त होऊन प्रकटतो.
Verse 21
चंदनाक्तैः प्रजुहुयाज्जातीपुष्पैः समाहितः । राजवश्याय कमलैर्धनधान्यादिसिद्धये ॥ २१ ॥
समाहित मनाने चंदनलेपित जाती (चमेली) पुष्पांची अग्नीत विधिपूर्वक आहुती द्यावी. कमळांनी होम केल्यास राजा वश होतो आणि धन-धान्यादी सिद्धी प्राप्त होते.
Verse 22
लक्ष्मीकामः प्रजुहुयात्प्रसूनैर्विल्वसंभवैः । आज्याक्तैर्नीलकमलैर्वशयेदखिलं जगत् ॥ २२ ॥
ज्याला लक्ष्मी (समृद्धी) हवी आहे त्याने बिल्ववृक्षोत्पन्न पुष्पांनी विधिपूर्वक आहुती द्यावी. तुपाने लेपित निळ्या कमळांनी होम केल्यास तो अखिल जग वश करू शकतो.
Verse 23
घृताक्तशतवर्वीभिर्दीर्घायुश्च निरामयः । रक्तोत्पलानां होमेन धनं प्राप्नोति वांछितम् ॥ २३ ॥
तुपाने लेपित शतावरीच्या कांड्यांनी होम केल्यास मनुष्य दीर्घायुषी व निरोगी होतो. तसेच लाल कमळांच्या होमाने इच्छित धन प्राप्त होते.
Verse 24
पालाशकुसुमैर्हुत्वा मेधावी जायते नरः । तज्जप्तांभः पिबेत्प्रातर्वत्सरात्कविराड् भवेत् ॥ २४ ॥
पळसाच्या फुलांनी आहुती दिल्यास मनुष्य मेधावी होतो. आणि त्या मंत्राने जपलेले पाणी सकाळी प्यायल्यास एका वर्षात तो तेजस्वी श्रेष्ठ कवी-ऋषी होतो.
Verse 25
तन्मंत्रितान्नं भुंजीतमहारोगप्रशांतये । रोगोक्तौषधहोमेन तद्रोगान्मुच्यते क्षणाम् ॥ २५ ॥
महान रोग शांत करण्यासाठी त्या मंत्राने संस्कारित अन्न सेवन करावे. आणि रोगासाठी सांगितलेल्या औषधी द्रव्यांनी होम केल्यास तो त्या रोगातून क्षणात मुक्त होतो.
Verse 26
नदीतीरे च गोष्ठे वा जपेल्लक्षं पयोब्रतः । पायसेनाज्ययुक्तेन हुत्वा विद्यानिधिर्भवेत् ॥ २६ ॥
नदीकाठी किंवा गोठ्यात पयोव्रत पाळून मंत्राचा एक लक्ष जप करावा। तुपमिश्रित पायसाची आहुती दिल्यास तो विद्यानिधी होतो.
Verse 27
परिक्षीणाधिपत्यो यः शाकाहारो जलांतरे । जपेल्लक्षं च जुहुयाद्विल्वपुष्पैर्दशांशतः ॥ २७ ॥
ज्याचे अधिपत्य क्षीण झाले आहे त्याने शाकाहार करून पाण्यात स्थित राहावे। मंत्राचा एक लक्ष जप करून त्याच्या दशांशाएवढ्या बिल्वपुष्पांनी आहुती द्यावी.
Verse 28
तदैव पुनराप्नोति स्वाधिपत्यं न संशयः । उपोष्य गङ्गातीरांते स्थित्वा लक्षं जपेन्नरः ॥ २८ ॥
मग तो निःसंशय लवकरच आपले अधिपत्य पुन्हा प्राप्त करतो. उपवास करून गंगातीरी राहून मनुष्याने एक लक्ष जप करावा.
Verse 29
दशांशं कमलैर्हुत्वा विल्वोत्थैर्वा प्रसूनकैः । मधुरत्रयसंयुक्तैरादज्यश्रियमवाप्नुयात् ॥ २९ ॥
कमळांनी किंवा बिल्ववृक्षाच्या फुलांनी नियत दशांश आहुती द्यावी. मधुरत्रययुक्त अर्पणाने तो आद्यश्री, समृद्धी व सौभाग्य प्राप्त करतो.
Verse 30
मार्गमासे जले स्थित्वा कन्दमूलफलाशनः । लक्षं जप्त्वा दशांशेन पायसैर्जुहुयाद्वसौ ॥ ३० ॥
मार्गशीर्ष महिन्यात पाण्यात स्थित राहून कंद-मूळ-फळांचा आहार करावा. एक लक्ष जप करून, वसूंच्या दिवशी त्याच्या दशांशाएवढ्या पायसाने आहुती द्यावी.
Verse 31
श्रीरामचन्द्रसदृशः पुत्रः पौत्रोऽपि जायते । अन्येऽपि बहवः संति प्रयोगामन्त्रराजके ॥ ३१ ॥
मंत्रराजाचा योग्य प्रयोग केल्यास श्रीरामचंद्रासारखा पुत्र, तसेच पौत्रही उत्पन्न होतो; आणि इतरही अनेक फलसिद्धी प्राप्त होतात।
Verse 32
किंतु प्रयोगकर्तॄणां परलोको न विद्यते । षट्कोणं वसुपत्रं च तद्बाह्यार्कदलं लिखेत् ॥ ३२ ॥
परंतु जे केवळ तंत्र-युक्ती म्हणून प्रयोग करतात, त्यांना परलोकप्राप्ती होत नाही। षट्कोण, मग अष्टदल (कमळ), आणि त्याबाहेर सूर्यसदृश दलमंडल रेखाटावे।
Verse 33
षट्कोणेषु षडर्णानि मन्त्रस्य विलिखेद् बुधः । अष्टपत्रे तथाष्टार्णांल्लिखेत्प्रणवगर्भितान् ॥ ३३ ॥
बुद्धिमान साधकाने षट्कोणांत मंत्राची सहा अक्षरे लिहावीत; तसेच अष्टदळावर प्रणव (ॐ) गर्भित मंत्राची आठ अक्षरे लिहावीत।
Verse 34
कामबीजं रविदले मध्ये मन्त्रावृताभिधाम् । सुदर्शनावृतं बाह्ये दिक्षु युग्मावृतं तथा ॥ ३४ ॥
रविदळाच्या मध्यभागी कामबीज मंत्रनामाने आवृत करून स्थापावे। बाहेर सुदर्शनाने आवृत करावे; तसेच दिशांमध्येही युग्म-आवरणासह तसाच विन्यास करावा।
Verse 35
वज्रोल्लसद्भूमिगेहं कन्दर्पांकुशपाशकैः । भूम्या च विलसत्कोणं यन्त्रराजमिदं स्मृतम् ॥ ३५ ॥
ज्या यंत्रात वज्रासारखे तेजस्वी भूमिगृह शोभते, कंदर्प (काम), अंकुश व पाश यांच्या चिन्हांनी युक्त आहे, आणि भूमिक्षेत्राचे कोन स्पष्टपणे उजळतात—ते ‘यंत्रराज’ म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 36
भूर्जेऽष्टगन्धैः संलिख्य पूजयेदुक्तवर्त्मना । षट्कोणेषु दलार्काब्जान्यावेष्टवृत्तयुग्मतः ॥ ३६ ॥
भूर्जपत्रावर अष्टगंधाने लिहून, पूर्वोक्त विधीप्रमाणे त्याची पूजा करावी. षट्कोणांत दलयुक्त सूर्य-कमळ रेखाटून, त्यास दोन समकेंद्र वर्तुळांनी वेढावे.
Verse 37
केशरेष्वष्टपत्रस्य स्वरद्वंद्वं लिखेद् बुधः । बहिस्तु मातृकां चैव मन्त्रं प्राणनिधयनम् ॥ ३७ ॥
आठ पाकळ्यांच्या कमळाच्या केसरांवर विद्वानाने स्वर-युग्म लिहावे. बाहेर मातृका (अक्षरमाला) तसेच प्राणनिधयन मंत्रही लिहून विन्यास करावा.
Verse 38
यन्त्रमेतच्छुभे घस्रे कण्ठे वा दक्षिणे भुजे । मूर्ध्नि वा धारयेन्मंत्री सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३८ ॥
शुभ दिवशी मंत्रसाधकाने हे यंत्र गळ्यात, किंवा उजव्या भुजेत, अथवा मस्तकी धारण करावे; त्यामुळे तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.
Verse 39
सुदिने शुभनक्षत्रे सुदेशे शल्यवर्जिते । वश्याकर्षणविद्वेषद्रावणोच्चाटनादिकम् ॥ ३९ ॥
शुभ दिवशी, शुभ नक्षत्री आणि दोष-शल्यरहित योग्य देशी वश्य, आकर्षण, विद्वेष, द्रावण, उच्चाटन इत्यादी कर्मे करावीत.
Verse 40
पुष्यद्वयं तथादित्यार्द्रामघासु यथाक्रमम् । दूर्वोत्था लेखनी वश्ये तथाकृष्टौ करंजजा ॥ ४० ॥
दोन पुष्य नक्षत्रांत, तसेच अनुक्रमे आदित्य, आर्द्रा व मघा नक्षत्रांत—वश्य कर्मासाठी दूर्वेपासून केलेली लेखणी, आणि आकर्षणासाठी करंजाची लेखणी सांगितली आहे.
Verse 41
नरास्थिजा मारणे तु स्तंभने राजवृक्षजा । शांतिपुष्टष्ट्यायुषां सिद्धयै सर्वापच्छमनाय च ॥ ४१ ॥
नर-अस्थीपासून तयार द्रव्य मारण-कर्मात उपयोगी; आणि ‘राजवृक्ष’जन्य द्रव्य स्तंभनासाठी. तसेच शांती, पुष्टी, आयुष्यवृद्धीची सिद्धी व सर्व आपत्तींच्या शमनासाठीही याचा उपयोग सांगितला आहे.
Verse 42
विभ्रमोत्पादने चैव शिलायां विलिखेद् बुधः । खरचर्मणि विद्वेषे ध्वजे तूञ्चाटनाय च ॥ ४२ ॥
विभ्रम उत्पन्न करण्यासाठी विद्वान् ते शिळेवर लिहावे; विद्वेषासाठी गाढवाच्या चर्मावर; आणि उच्छाटन (दूर हाकलणे) यासाठी ध्वजावर लिहावे.
Verse 43
शत्रूणां ज्वरसन्तापशोकमारणकर्मणि । पीतवस्रं लिखित्वा तु साधयेत्साधकोत्तमः ॥ ४३ ॥
शत्रूंना ज्वर, दाह-संताप, शोक किंवा मारण-कर्म साधण्यासाठी साधकांतील श्रेष्ठ साधक ते पिवळ्या वस्त्रावर लिहून कार्य सिद्ध करील.
Verse 44
वश्याकृष्टौ चाष्टगन्धैः सम्पूज्य च यथाविधि । चितांगारादिना चैव ताडनोच्चाटनादिकम् ॥ ४४ ॥
वश्य व आकर्षणासाठी प्रथम अष्टगंधांनी विधिपूर्वक सम्यक् पूजन करावे. नंतर चितेच्या अंगारादि द्रव्यांनी ताडन, उच्छाटन इत्यादी क्रिया कराव्यात.
Verse 45
विषार्कक्षीरयोगेन मारणं भवति ध्रुवम् । लिखित्वैवं यंत्रराजं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ॥ ४५ ॥
विष व अर्काच्या क्षीराच्या संयोगाने मारण निश्चित होते. अशा प्रकारे ‘यंत्रराज’ लिहून गंध, पुष्प इत्यादींनी त्याचे पूजन करावे.
Verse 46
त्रिलोहवेष्टितं कृत्वा धारयेत्साधकोत्तमः । बीजं रामाय ठद्वंद्वं मन्त्रोऽयं रसवर्णकः ॥ ४६ ॥
त्रिधातूंनी वेष्टित करून उत्तम साधकाने ते धारण करावे। बीज ‘रामाय’ आहे आणि ‘ठ’चे द्वयही विधान आहे; हा मंत्र ‘रसवर्णक’ (संकेताक्षरयुक्त) म्हणतात।
Verse 47
महासुदर्शनमनुः कथ्यते सिद्धिदायकः । सुदर्शनमहाशब्दाच्चक्रराजेश्वरेति च ॥ ४७ ॥
‘महासुदर्शन’ हा मंत्र सिद्धिदायक म्हणून सांगितला आहे। ‘सुदर्शन’ या महाशब्दापासून त्याला ‘चक्रराजेश्वर’—चक्रराजाचा अधिपती—असेही म्हणतात।
Verse 48
दुष्टांतकदुष्टभयानकदुष्टभयंकरम् । छिंधिद्वयं भिंधियुग्मं विदारययुगं ततः ॥ ४८ ॥
हे दुष्टांतक, हे दुष्टभयानक, हे दुष्टभयंकर! नंतर ‘छिंधि छिंधि’, ‘भिंधि भिंधि’, ‘विदारय विदारय’ असा जप करावा।
Verse 49
परमन्त्रान् ग्रसद्वंद्वं भक्षयद्वितयं ततः । त्रासयद्वितयं वर्मास्त्राग्निजायांतिमो मनुः ॥ ४९ ॥
मग शत्रू-परमंत्रांना ‘ग्रस ग्रस’ या द्वयाने गिळतो, नंतर ‘भक्षय भक्षय’ या द्वितयाने भक्षण करतो। वर्म-मंत्र व अस्त्र-मंत्राने अग्निज अंतिम मनु ‘त्रासय त्रासय’ या द्वयाने भय उत्पन्न करतो।
Verse 50
अष्टषष्ट्यक्षरः प्रोक्तो यंत्रसंवेष्टने त्वयम् । तारो हृद्भगवान् ङेंतो ङेंतो हि रघुनन्दनः ॥ ५० ॥
यंत्रसंवेष्टनासाठी अष्टषष्टि अक्षरांचा मंत्र सांगितला आहे। प्रणव ‘ॐ’ हा हृदयातील भगवान; आणि ‘ङेंतो ङेंतो’ हे निश्चयच रघुनंदन श्रीरामाचे संकेत आहे।
Verse 51
रक्षोघ्नविशदायांते मधुरादिप्रसन्न च । वरदानायामितांते नुतेजसेपदमीरयेत् ॥ ५१ ॥
“रक्षोघ्न” पासून “विशदायान्ते” पर्यंत, तसेच “मधुरादि” ने सुरू होणाऱ्या प्रसन्न खंडाच्या शेवटी, आणि “वरदानाय” पासून “अमितान्ते” पर्यंत—या सर्वांच्या शेवटी “तेजसे” हे पद उच्चारावे।
Verse 52
बालायांते तु रामाय विष्णवे हृदयांतिमः । सप्तचत्वारिंशदर्णो मालामन्त्रोऽयमीरितः ॥ ५२ ॥
शेवटी “बाला” बीज ठेवून, आणि “रामाय विष्णवे” हे हृदय-मंत्राचे अंतिम वचन करून—हा सत्तेचाळीस अक्षरांचा माळा-मंत्र सांगितला आहे।
Verse 53
विश्वामित्रो मुनिश्चास्य गायत्री छंद ईरितम् । श्रीरामो देवता बीजं ध्रुवः शक्तिश्च ठद्वयम् ॥ ५३ ॥
या मंत्राचे ऋषी मुनि विश्वामित्र सांगितले आहेत; छंद गायत्री म्हटले आहे। देवता श्रीराम; बीज ‘बीज’; शक्ति ध्रुव; आणि ‘ठ’चे द्वयही लक्षण म्हणून निर्दिष्ट आहे।
Verse 54
षड्दीर्घस्वरयुग्मायाबीजेनांगानि कल्पयेत् । ध्यानपूजादिकं सर्वमस्य पूर्ववदाचरेत् ॥ ५४ ॥
“षड्दीर्घस्वरयुग्मा” या बीजाने अंग-न्यास करावा; आणि याचे ध्यान, पूजा इत्यादी सर्व विधी पूर्वीप्रमाणेच करावेत।
Verse 55
अयमाराधितो मन्त्रः सर्वान्कामान्प्रयच्छति । स्वकामसत्यवाग्लक्ष्मीताराढ्यः पञ्चवर्णकः ॥ ५५ ॥
हा मंत्र विधिपूर्वक आराधिला असता सर्व कामना प्रदान करतो। स्वकाम, सत्यवाणी, लक्ष्मी व तारा यांनी युक्त असा हा पंचवर्णी मंत्र सिद्धी देतो।
Verse 56
षडक्षरः षड्विधः स्याञ्चतुर्वर्गफलप्रदः । ब्रह्मा संमोहनः शक्तिर्दक्षिणामूर्तिसंज्ञकः ॥ ५६ ॥
षडाक्षर मंत्र सहा प्रकारचा सांगितला असून तो धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चतुर्वर्गाचे फल देणारा आहे. त्याची रूपे ब्रह्मा, सम्मोहन, शक्ति आणि ‘दक्षिणामूर्ति’ अशी प्रसिद्ध आहेत.
Verse 57
अगस्त्यः श्रीशिवः प्रोक्तास्ते तेषां मुनयः क्रमात् । अथवा कामबीजादेर्विश्वामित्रो मुनिः स्मृतः ॥ ५७ ॥
त्यांच्यासाठी क्रमाने ऋषी म्हणून अगस्त्य व श्रीशिव सांगितले आहेत. अथवा कामबीज इत्यादींसाठी विश्वामित्र मुनि द्रष्टा म्हणून स्मरणीय आहे.
Verse 58
छन्दः प्रोक्तं च गायत्री श्रीरामो देवता पुनः । बीजशक्तिराधमांत्यं मन्त्रार्णैः स्यात्षडंगकम् ॥ ५८ ॥
छंद गायत्री सांगितला आहे आणि देवता पुन्हा श्रीरामच आहेत. बीज व शक्ति हे आद्य व अंतिम अक्षर; आणि मंत्राक्षरांनी षडंग न्यास करावा.
Verse 59
बीजैः षड्दीर्घयुक्तैर्वा मंत्रार्णान्पूर्ववन्न्यसेत् । ध्यायेत्कल्पतरोर्मूले सुवर्णमयमण्डपे ॥ ५९ ॥
षड्दीर्घयुक्त बीजांनी किंवा अन्यथा, मंत्राक्षरांचा पूर्वीप्रमाणे न्यास करावा. मग कल्पतरूच्या मुळाशी सुवर्णमय मंडपात ध्यान करावे.
Verse 60
पुष्पकाख्यविमानांतः सिंहासनपरिच्छदे । पद्मे वसुदलेदेवमिंद्रनीलसमप्रभम् ॥ ६० ॥
पुष्पक नावाच्या विमानात, सिंहासनाच्या परिकरांमध्ये, अष्टदल कमळावर विराजमान देवाचे ध्यान करावे—जो इंद्रनीलमण्यासारखा तेजस्वी आहे.
Verse 61
वीरासनसमासीनं ज्ञानमुद्रोपशोभितम् । वामोरुन्यस्ततद्धस्तसीतालक्ष्मणसेवितम् ॥ ६१ ॥
ते वीरासनात बसलेले, ज्ञानमुद्रेने शोभित; डाव्या उरूवर हात ठेवलेला, सीता व लक्ष्मण त्यांच्या सेवेत होते।
Verse 62
रत्नाकल्पं विभुंध्यात्वा वर्णलक्षं जपेन्मनुम् । यद्वा स्मारादिमन्त्राणां जयाभं च हरिं स्मरेत् ॥ ६२ ॥
रत्नाकल्प-रूप विभूचे ध्यान करून, लक्ष वर्णांचा मंत्रजप करावा; किंवा स्मार इत्यादी मंत्रांनी जय-श्री देणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे।
Verse 63
येजनं काम्यकर्माणि सर्वं कुर्यात्षडर्णवत् । रामश्च चन्द्रभ द्रांतो ङेनमोंतो ध्रुवादिकः ॥ ६३ ॥
यज्ञ व सर्व काम्यकर्मे षडर्ण-मंत्राच्या विधीप्रमाणेच करावीत. ‘राम’ इत्यादी षडर्ण-रूपे—चंद्रभ-अंत, ‘ङे नमों’-अंत व ध्रुवादि-आरंभ—यथायोग्य वापरावीत.
Verse 64
मन्त्रावष्टाक्षरौ ह्येतौ तारांत्यौ चेन्नवाक्षरौ । एतेषां यजनं सर्वं कुर्यान्मंत्री षडर्णवत् ॥ ६४ ॥
हे दोन्ही मंत्र अष्टाक्षरी आहेत; परंतु शेवटी ‘तारा’ (ॐ) असल्यास ते नवाक्षरी होतात. या सर्वांचे यजन-पूजन मंत्रज्ञाने षडर्ण-विधीप्रमाणेच करावे।
Verse 65
जानकीवल्लभो ङेंतो द्विठांतः कवचादिकः । दशार्णोऽयं महामन्त्रो विशिष्टोऽस्य मुनिः स्वराट् ॥ ६५ ॥
‘जानकीवल्लभ’ ने आरंभ होऊन ‘ङें’ ने समाप्त, आणि ‘द्विठां’ ने उपसंहार—हा कवच इत्यादींमध्ये उपयोगी आहे. हा दशार्ण महामंत्र असून याचा विशिष्ट ऋषी ‘स्वराट्’ आहे।
Verse 66
छन्दश्च देवता सीता पतिर्बीजं तथादिमम् । स्वाहा शक्तिश्च कामेन कुर्यादंगानि षट् क्रमात् ॥ ६६ ॥
या मंत्राचा छंद व अधिष्ठात्री देवता सीता आहेत; सीतापती श्रीराम हे बीज तसेच आद्य-प्रयोग मानले आहेत. “स्वाहा” ही शक्ती; इच्छित फलासाठी क्रमाने षडंग-न्यास करावा.
Verse 67
शिरोललाटभ्रूमध्यतालुकण्ठेषु हृद्यपि । नाभ्यंघ्रिजानुपादेषु दशार्णान्विन्यसेन्मनोः ॥ ६७ ॥
मनाने मंत्रातील दहा अक्षरे शिर, ललाट, भ्रूमध्य, तालू, कंठ व हृदय येथे न्यास करावा; नंतर नाभी, पाय, गुडघे व जांघा येथेही क्रमाने स्थापावीत.
Verse 68
अयोध्यानगरे रत्नचित्रसौवर्णमण्डपे । मंदारपुष्पैराबद्धविताने तोरणान्विते ॥ ६८ ॥
अयोध्या नगरीत रत्नचित्रांनी अलंकृत सुवर्ण मंडप होता; मन्दारपुष्पांनी बांधलेला वितान व तोरणांनी युक्त असा तो पावन मण्डप शोभत होता.
Verse 69
सिंहासनसमासीन पुष्पकोपरि राघवम् । रक्षोभिर्हरिभिर्देवैः सुविमानगतैः शुभैः ॥ ६९ ॥
पुष्पकावर सिंहासनस्थ राघवाभोवती शुभ राक्षस, वानर व देव यांनी वेढा घातला होता; ते सर्व भव्य विमानांत स्थित होते.
Verse 70
संस्तूयमानं मुनिभिः प्रह्वैश्च परिसेवितम् । सीतालंकृतवामांगं लक्ष्मणेनोपशोभितम् ॥ ७० ॥
मुनींनी स्तुत केलेला, नम्र भक्तांनी सेवित; ज्याच्या वामांगी सीता शोभते आणि लक्ष्मण ज्याला अधिक तेजस्वी करतो—अशा प्रभूची भक्तीने निरंतर सेवा होत असे.
Verse 71
श्यामं प्रसन्नवदनं सर्वाभरणभूषितम् । एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्री वर्णलक्षं समाहितः ॥ ७१ ॥
श्यामवर्ण, प्रसन्नमुख व सर्व अलंकारांनी विभूषित प्रभूचे असे ध्यान करून, एकाग्रचित्त मंत्रसाधकाने मंत्राचा लक्ष वर्णांचा जप करावा।
Verse 72
दशांशः कमलैर्होमो यजनं च षडर्णवत् । रामो ङेंन्तो धनुष्पाणिर्ङैतोंऽते वह्निसुंदरी ॥ ७२ ॥
दशांश अर्पण करावा; कमळफुलांनी होम करावा; आणि षडर्ण (सहा अक्षरी) विधीने यजन करावे। ‘राम’ हा ङ-प्रारंभाने, ‘धनुष्पाणि’ही तसाच; आणि शेवटी ‘वह्निसुंदरी’ रूप सांगावे।
Verse 73
दशाक्षरोऽयं मंत्रोऽस्य मुनिर्ब्रह्मा विराट् पुनः । छन्दस्तु देवता प्रोक्तो रामो राक्षसमर्दनः ॥ ७३ ॥
हा दशाक्षरी मंत्र आहे. याचा मुनि ब्रह्मा; छंद विराट; आणि देवता राक्षसमर्दन करणारे श्रीराम असे सांगितले आहेत.
Verse 74
आद्यं बीजं द्विठः शक्तिबींजेनांगानि कल्पयेत् । वर्णन्यासं तथा ध्यानं पुरश्चर्यार्चनादिकमन् ॥ ७४ ॥
आद्य बीज व द्विविध विन्यासाने शक्तिबीजाच्या साहाय्याने अंगन्यास रचावा. नंतर वर्णन्यास, ध्यान, तसेच पुरश्चर्या व अर्चनादी अनुशासन करावे.
Verse 75
दशाक्षरोक्तवत्कुर्याच्चापबाणधरं स्मरेत् । तारो नमो भगवते रामान्ते चंद्रभद्रकौ ॥ ७५ ॥
दशाक्षरीच्या विधानाप्रमाणेच करावे आणि धनुष्य-बाण धारण करणाऱ्या भगवंताचे स्मरण करावे. मंत्र— ‘ॐ’ नंतर ‘नमो भगवते’; आणि ‘राम’च्या शेवटी ‘चंद्र’ व ‘भद्रक’ जोडावे.
Verse 76
ङेंतावर्काक्षरौ मंत्रौ ऋषिध्यानादि पूर्ववत् । श्रीपूर्वं जयपूर्वं च तद्द्विधा रामनाम च ॥ ७६ ॥
‘ङेंता’ आणि ‘वर्क’ हे दोन मंत्राक्षर; यांचे ऋषि, ध्यान इत्यादी पूर्ववत् आहेत। ‘श्री’पूर्वक व ‘जय’पूर्वक असे जपावे; त्याच द्विविध रीतीने ‘राम’नामाचाही प्रयोग करावा।
Verse 77
त्रयोदशाक्षरो मंत्रो मुनिर्ब्रह्मा विराट् स्मृतम् । छन्दस्तु देवता प्रोक्तो रामः पापौघनाशनः ॥ ७७ ॥
हा त्रयोदशाक्षरी मंत्र आहे; याचा ऋषि ब्रह्मा आणि छंद विराट् मानला आहे। याची देवता राम असून ते पापसमूहाचा नाश करणारे आहेत।
Verse 78
षडंगानि प्रकुर्वीत द्विरावृत्त्या पदत्रयैः । ध्यानार्चनादिकं सव ह्यस्य कुर्याद्दशार्णवत् ॥ ७८ ॥
त्रिपदी पद दोनदा आवृत्त करून षडंग-न्यास करावा। आणि या साधनेत ध्यान, अर्चन इत्यादी सर्व विधी दाशार्णवत् पद्धतीने कराव्यात।
Verse 79
तारो नमो भगवते रामायांते महापदम् । पुरुषाय हृदंतोऽयं मनुरष्टादशाक्षरः ॥ ७९ ॥
‘तार’ (ॐ), नंतर ‘नमो भगवते’, आणि शेवटी ‘रामाय’—हे महापद आहे। यास ‘पुरुषाय’ जोडून हृदयात धारण केल्यास हा अष्टादशाक्षरी मंत्र होतो।
Verse 80
विश्वामित्रो मुनिश्छदो धृती रामोऽस्य देवता । तारो बीजं नमः शक्तिश्चंद्राक्ष्यब्ध्यग्निषड्भुजैः ॥ ८० ॥
या मंत्राचा ऋषि विश्वामित्र; छंद ‘मुनि’; धारकशक्ती धृती; देवता राम आहेत। ‘तार’ बीज, ‘नमः’ शक्ति; आणि चंद्र–अक्षि–अब्दि–अग्नि–षड्भुज या संख्यासंकेताने न्यास करावा।
Verse 81
वर्णैमंत्रोत्थितैः कुर्यात्षडंगानि समाहितः । निश्शाणभेरीपटहशंखतुर्यादिनिःस्वनैः ॥ ८१ ॥
समाहित चित्ताने मंत्रोत्पन्न वर्णांनी षडंग-कर्मे करावीत; आणि निशाण, भेरी, पटह, शंख, तूर्य इत्यादींच्या घुमणाऱ्या निनादासह।
Verse 82
प्रवृत्तनृत्ये परितो जयमंगलभाषिते । चंदनागरुकस्तूरीकर्पूरादिसुवासिते ॥ ८२ ॥
चहूबाजूंनी नृत्य सुरू झाले; जयघोष व मंगलवचन गाजू लागले; आणि चंदन, अगरु, कस्तुरी, कापूर इत्यादींच्या सुगंधाने स्थळ सुवासित झाले।
Verse 83
नानाकुसुमसौरभ्यवाहिगंधवहान्विते । देवगंधर्वनारीभिर्गायन्तीभिरलकृते ॥ ८३ ॥
तेथे नानाविध फुलांचा सुगंध वाहणाऱ्या वाऱ्यांनी परिसर भरला होता; आणि गाणाऱ्या देव-गंधर्व कन्यांनी तो अलंकृत झाला होता।
Verse 84
सिंहासने समासीनं पुष्पकोपरि राघवम् । सौमित्रिसीतासहितं जटामुकुटशोभितम् ॥ ८४ ॥
त्याने पुष्पकावरच्या सिंहासनात विराजमान राघवाला पाहिले—सौमित्रि (लक्ष्मण) व सीतेसह, जटामुकुटाने शोभणारा।
Verse 85
चापबाणधरं श्यामं ससुग्रीवविभीषणम् । हत्वा रावणमायांतं कृतत्रैलोक्यरक्षणम् ॥ ८५ ॥
श्यामवर्ण, धनुष्य-बाण धारण करणारा, सुग्रीव व विभीषणासह—समोर आलेल्या रावणाचा वध करून त्याने त्रैलोक्याचे रक्षण साधले।
Verse 86
एवं ध्यात्वा जपेद्वर्णं लक्षं मत्री दशांशतः । घृताक्तैः पायसैर्हुत्वा यजनं पूर्ववञ्चरेत् ॥ ८६ ॥
अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्रसाधकाने त्या वर्णाचा एक लक्ष जप करावा; आणि त्याच्या दशांशाप्रमाणे तुपमिश्रित पायसाने होम करून, पूर्वोक्त विधीने यजन करावे।
Verse 87
प्रणवो हृदयं सीतापतये तदनंतरम् । रामाय हनयुग्मांते वर्मास्त्राग्निप्रियांतिमः ॥ ८७ ॥
प्रणव (ॐ) हृदयात न्यास करावा; नंतर सीतापतीस अर्पण, मग रामास; आणि शेवटी ‘ह-न’ युग्मासह अग्निप्रिया (अग्न्यस्त्र) यांस कवच-आस्त्र विन्यास करावा।
Verse 88
एकोनविंशद्वर्णोऽयं मंत्रः सर्वार्थसाधकः । विश्वामित्रो मुनिश्चास्यानुष्टुप्छन्द उदाहृतम् ॥ ८८ ॥
हा मंत्र एकोणवीस वर्णांचा असून सर्वार्थसाधक आहे। याचा ऋषी मुनि विश्वामित्र आणि छंद अनुष्टुप् असे सांगितले आहे।
Verse 89
देवता रामभद्रो जं बीजं शक्तिर्नम इति । मंत्रोत्थितैः क्रमाद्वर्णैस्ततो ध्यायेञ्च पूर्ववत् ॥ ८९ ॥
याचे देवता रामभद्र; ‘जं’ हे बीज; आणि ‘नमः’ ही शक्ती सांगितली आहे। मग मंत्रोत्पन्न वर्ण क्रमाने विन्यस्त करून, पूर्ववत् ध्यान करावे।
Verse 90
पूजनं काम्यकर्मादि सर्वमस्य षडर्णवत् । तारः स्वबीजं कमला रामभद्रेति संपठेत् ॥ ९० ॥
याचे पूजन व काम्यकर्मादी सर्व काही षडर्ण-मंत्राप्रमाणे करावे। ‘तार’, स्वबीज, ‘कमला’ आणि ‘रामभद्र’ असे पठण करावे।
Verse 91
महेष्वासपदांते तु रघुवीर नृपोत्तम । दशास्यांतकशब्दांते मां रक्ष देहि संपठेत् ॥ ९१ ॥
“महेष्वास” शब्दाच्या शेवटी आणि “दशास्यांतक” शब्दाच्या शेवटी असे जपावे— “हे रघुवीर, नृपोत्तम! माझे रक्षण कर; मला शरण दे।”
Verse 92
परमांते मे श्रियं स्यान्मंत्रो बाणगुणाक्षरः । बीजैर्वियुक्तो द्वात्रिंशदर्णोऽयं फलदायकः ॥ ९२ ॥
“मला परम श्री-समृद्धी लाभो”—हा मंत्र बाण-गुणानुसार अक्षरगणनेने रचलेला आहे; बीजाक्षरांपासून विभक्त हा बत्तीस-अक्षरी मंत्र फलदायक मानला आहे।
Verse 93
विश्वामित्रो मुनिश्चास्यानुष्टुप्छंद उदाहृतम् । देवता रामभद्रोऽत्र बीजं स्वं शक्तिरिंदिरा ॥ ९३ ॥
या मंत्राचे ऋषी मुनि विश्वामित्र; छंद अनुष्टुप् असे सांगितले आहे। येथे देवता रामभद्र; बीज स्वनामच आणि शक्ति इंदिरा (लक्ष्मी) आहे।
Verse 94
बीजत्रयाद्यैः कुर्वीत पदैः सर्वेण मंत्रवित् । पंचांगानि च विन्यस्य मंत्रवर्णान्क्रमान्न्यसेत् ॥ ९४ ॥
मंत्र जाणणाऱ्याने तीन बीजांनी आरंभ होणाऱ्या पदांसह सर्व विधी करावी। प्रथम पंचांग-न्यास करून, नंतर मंत्रवर्णांचा क्रमाने न्यास करावा।
Verse 95
मूर्ध्नि भाले दृशोः श्रोत्रे गंडयुग्मे सनासिके । आस्ये दोःसंधियुगले स्तनहृन्नाभिषु क्रमात् ॥ ९५ ॥
क्रमाने—शिरोभागी, कपाळावर, डोळ्यांवर, कानांवर, दोन्ही गालांवर नाकासह; मग मुखावर; दोन्ही बाहू-संधींवर; आणि पुढे स्तनांवर, हृदयावर व नाभीवर (न्यास करावा)।
Verse 96
कटौ मेढ्रे पायुपादसंधिष्वर्णान्न्यसेन्मनोः । ध्यानार्चनादिकं चास्य पूर्ववत्समुपाचरेत् ॥ ९६ ॥
कटि, मेढ्र, पायु व पायांच्या सांध्यांवर मंत्रवर्णांचे मनाने न्यास करावा. नंतर पूर्वोक्त विधीप्रमाणे भगवंताचे ध्यान, अर्चन इत्यादी सर्व उपाचार करावेत.
Verse 97
लक्षत्रयं पुरश्चर्यां पायसैर्हवनं मतम् । ध्यात्वा रामं पीतवर्णं जपेल्लक्षं समाहितः ॥ ९७ ॥
पुरश्चर्येसाठी तीन लक्ष जप सांगितला आहे आणि पायसाने हवन करावे असे मानले आहे. पीतवर्ण श्रीरामाचे ध्यान करून एकाग्रचित्ताने एक लक्ष जप पूर्ण करावा.
Verse 98
दशांशं कमलैर्हुत्वा धनैर्धनपतिर्भवेत् । तारो माया रमाद्वंद्वं दाशरथाय हृञ्च वै ॥ ९८ ॥
दशांश भाग कमळांनी हवन करून आणि धनानेही यथाविधी आहुती दिल्यास साधक धनपति होतो. ‘तार’, ‘माया’ आणि ‘रमा’ यांचे द्वंद्व—हे दाशरथी रामासाठी ‘हृञ्’ सहित योजावे.
Verse 99
एकादशाक्षरो मंत्रो मुन्याद्यर्चास्य पूर्ववत् । त्रैलोक्यांते तु नाथाय हृदंतो वसुवर्णवान् ॥ ९९ ॥
हा मंत्र एकादशाक्षरी आहे; आणि मुनि इत्यादींपासून आरंभ करून अर्चन पूर्ववत् करावे. त्रैलोक्याच्या अंतकाळीही नाथ हृदयांत अंतर्वर्ती, वसु-स्वर्णप्रभेसारखा दीप्त राहतो.
Verse 100
अस्यापि पूर्ववत्सर्वं न्यासध्यानार्चनादिकम् । आंजनेयपदांते तु गुरवे हृदयांतिमः ॥ १०० ॥
यातही पूर्ववत् सर्व—न्यास, ध्यान, अर्चन इत्यादी—करावे. ‘आंजनेय’ या पदाच्या शेवटी हृदयाचे अंतिम बीज जोडून गुरूस अर्पण करावे.
Verse 101
मंत्रो नवाक्षरोऽस्यापि यजनं पूर्ववन्मतम् । ङेतं रामपद पश्चाद्धृदयं पंचवणवत् ॥ १०१ ॥
हा मंत्रही नवाक्षरी आहे; याचे यजन पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच मानले आहे. ‘राम’ पद ठेवून, पंचवर्ण-विधानाप्रमाणे हृदय-बीज जोडावे.
Verse 102
मुनिध्यानार्चनं चास्य प्रोक्तं सर्वं षडर्णवत् । रामांते चंद्रभद्रौ च ङेंतौ पावकवल्लभा ॥ १०२ ॥
याचे मुनि-ध्यान व अर्चन सर्व षडर्ण-विधानाप्रमाणे सांगितले आहे. शेवटी ‘रामा’; तसेच ‘चंद्रभद्रा’, ‘ङेंतौ’ आणि ‘पावकवल्लभा’ आहेत.
Verse 103
मंत्रो द्वौ च समाख्यातौ मुन्याद्यर्चादि पूर्ववत् । वह्निः शेषान्वितश्चैव चंद्रभूषितमस्तकः ॥ १०३ ॥
अशा रीतीने दोन मंत्र सांगितले आहेत; मुनि इत्यादींच्या अर्चनापासून पुढे सर्व पूर्ववत् करावे. ध्यानात शेषासहित, चंद्रभूषित मस्तक असलेला वह्नि ध्यावा.
Verse 104
एकाक्षरो रघुपतेर्मंत्रः कल्पद्रुमोऽपरः । ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छंदो रामोऽस्य देवता ॥ १०४ ॥
रघुपतीचा एकाक्षरी मंत्रही दुसऱ्या कल्पवृक्षासारखा आहे. या मंत्राचा ऋषी ब्रह्मा, छंद गायत्री आणि देवता श्रीराम आहेत.
Verse 105
षड्दीर्घाढ्येन मंत्रेण षडंगानि समाचरेत् । सरयूतीरमंदारवेदिकापंकजासने ॥ १०५ ॥
सहा दीर्घस्वरांनी युक्त मंत्राने षडंग-न्यासादी नीट आचरावे. सरयूच्या तीरावर, मंदार-वेदीवर ठेवलेल्या कमलासनावर हे करावे.
Verse 106
श्यामं वीरासनासीनं ज्ञानमुद्रोपशोभितम् । वामोरुन्यस्तं तद्धस्तं सीतालक्ष्मणसंयुतम् ॥ १०६ ॥
श्यामवर्ण प्रभू वीरासनात विराजमान, ज्ञानमुद्रेने शोभित; त्यांचा हात डाव्या मांडीवर ठेवलेला असून ते सीता व लक्ष्मणांसह आहेत।
Verse 107
अवेक्षणाणमात्मानं मन्मथामिततेजसम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं केवलं मोक्षकांक्षया ॥ १०७ ॥
इंद्रियविषयांपलीकडील आत्मस्वरूपाचे चिंतन करावे—जो मन्मथापेक्षाही अधिक तेजस्वी, शुद्ध स्फटिकासारखा उज्ज्वल आहे—आणि ज्याची साधना केवळ मोक्षाकांक्षेने होते।
Verse 108
चिंतयेत्परमात्मानमृतुलक्षं जपेन्मनुम् । सर्व्वं षडर्णवञ्चास्य होमनित्यार्चनादिकम् ॥ १०८ ॥
परमात्म्याचे चिंतन करावे आणि मंत्राचा एक लक्ष जप करावा। या साधनेत षडक्षरी मंत्रापासून होम, नित्यपूजन इत्यादी सर्व विधी यथाविधी कराव्यात।
Verse 109
वह्निः शेषासनो भांतः केवलो द्व्यक्षरो मनुः । एकाक्षरोक्त वत्सर्वं मुनिध्यानार्चनादिकम् ॥ १०९ ॥
‘वह्नि’, ‘शेषासन’, ‘भांत’ आणि ‘केवल’—हे द्वाक्षरी पवित्र मंत्र आहेत. परंतु एकाक्षरी मंत्रातच मुनींचे ध्यान, अर्चन इत्यादी सर्व साधन-विधी सांगितलेले आहेत।
Verse 110
तारमानारमानंगचास्त्रबीजैर्द्विवर्णकः । त्र्यक्षरो मंत्रराजः स्यात्षड्विधः सकलेष्टदः ॥ ११० ॥
तारा, मान, अर, मानंग आणि चास्त्र—या बीजाक्षरांपासून बनलेला द्विवर्णक त्र्यक्षरी ‘मंत्रराज’ होतो; तो सहा प्रकारचा असून सर्व इष्ट फल देणारा आहे।
Verse 111
व्द्यक्षरश्चंद्रभद्रांतो द्विविधश्चतुरक्षरः । एकार्णोक्तवदेतेषां मुनिध्यानार्चनादिकम् ॥ १११ ॥
‘चंद्रभद्र’ अंत असलेला द्वाक्षरी मंत्र सांगितला आहे, आणि चतुराक्षरी मंत्र दोन प्रकारचा आहे. या मंत्रांचे मुनिध्यान, अर्चन इत्यादी विधी एकाक्षरीप्रमाणेच करावेत।
Verse 112
तारो रामश्चतुर्थ्यंतो वर्मास्त्रं वह्निवल्लभा । अष्टार्णोऽयं महामंत्रो मुन्याद्यर्चा षडर्णवत् ॥ ११२ ॥
‘तार’ (ॐ) नंतर चतुर्थ्यंत ‘रामाय’, तसेच वर्म व अस्त्र मंत्र आणि ‘वह्निवल्लभा’ हे पद—हा महान अष्टाक्षरी मंत्र आहे। मुनि-आदि अर्चाविधी षडाक्षरीप्रमाणेच करावी।
Verse 113
तारो मया हृदंते स्याद्रामाय प्रणवांतिमः । शिवोमाराममंत्रोऽयमष्टार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ ११३ ॥
माझ्याकडून ‘तार’ (प्रणव) हृदयात न्यास करावा, आणि अंतिम पद ‘रामाय’—प्रणवयुक्त—असे असावे। हा शिव–उमा–राम अष्टाक्षरी मंत्र सर्व सिद्धी देणारा आहे।
Verse 114
ऋषिः सदाशिवः प्रोक्तो गायत्री छंद ईरितम् । शिवोमारामचंद्रोऽत्र देवता परिकीर्तितः ॥ ११४ ॥
येथे ऋषी सदाशिव असे सांगितले आहेत; छंद गायत्री म्हटले आहे; आणि देवता म्हणून शिव–उमा–रामचंद्र यांचे कीर्तन केले आहे।
Verse 115
षड्वीर्ययामाय यातु ध्रुवपंचार्णयुक्तया । षडंगानि विधायाथ ध्यायेद्धृदि सुरार्चितम् ॥ ११५ ॥
षड्वीर्य प्रभूस उद्देशून मंत्र घेऊन, ध्रुव पंचाक्षरीसह साधकाने पुढे जावे। नंतर षडंग-न्यास करून, देवांनी अर्चिलेल्या प्रभूचे हृदयात ध्यान करावे।
Verse 116
रामं त्रिनेत्रं सोमार्द्धधारिणं शूलिनं वरम् । भस्मोद्धूलितसर्वांगं कपर्द्दिनमुपास्महे ॥ ११६ ॥
आम्ही त्या श्रेष्ठ प्रभूची उपासना करतो—जो रामरूपाने रमण करणारे, त्रिनेत्रधारी, मस्तकी अर्धचंद्र धारण करणारे, त्रिशूलधारी आहेत; ज्यांचे सर्वांग पवित्र भस्माने विभूषित असून जे जटाधारी तपस्वी आहेत।
Verse 117
रामाभिरामं सौंदर्यसीमां सोमावतंसिनीम् । पाशांकुशधनुर्बाणधरां ध्यायेत्रिलोचनाम् ॥ ११७ ॥
त्रिनेत्री देवीचे ध्यान करावे—ज्या रमा (लक्ष्मी)सारख्या मनोहर, सौंदर्याची परम सीमा, मस्तकी अर्धचंद्र मुकुटासारखा धारण करणाऱ्या, आणि पाश, अंकुश, धनुष्य व बाण धारण करणाऱ्या आहेत।
Verse 118
एवं ध्यात्वा जपेद्वर्णलक्षं त्रिमधुरान्वितैः । बिल्पपत्रैः फलैः पुष्पैस्तिलैर्वा पंकजैर्हुनेत् ॥ ११८ ॥
अशा प्रकारे ध्यान करून एक लक्ष वर्णांचा जप करावा; आणि त्रिमधुर (दूध, दही, तूप) युक्त अर्पणांसह, बिल्वपत्रे, फळे, पुष्पे, तीळ किंवा कमळ यांनी हवन करावे।
Verse 119
स्वयमायांति निधयः सिद्धयश्च सुरेप्सिताः । तारो माया च भरताग्रजराममनोभवः ॥ ११९ ॥
देवतांनाही अभिलषित अशा निधी व सिद्धी स्वयमेव प्राप्त होतात. तसेच तारा, माया, मनोभव (काम) आणि भरताचा अग्रज श्रीरामही (कृपेने) प्राप्त होतो।
Verse 120
वह्निजायाद्वादशार्णो मंत्रः कल्पद्रुमोऽपरः । अंगिराश्च मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः ॥ १२० ॥
“वह्निजाया”पासून द्वादशाक्षरी मंत्र सिद्ध होतो; तोच दुसऱ्या नावाने ‘कल्पद्रुम’ (इच्छापूर्तिदायक) म्हणतात. याचा ऋषी अंगिरा मुनि, छंद गायत्री, आणि अधिष्ठात्री देवता पुन्हा गायत्रीच आहेत।
Verse 121
श्रीरामो भुवनाबीजं स्वाहाशक्तिः समीरितः । चंद्रैकमुनिभूनेत्रैर्मंत्रार्णैरंगकल्पनम् ॥ १२१ ॥
‘श्रीराम’ हे भुवनांचे बीज (बीजमंत्र) सांगितले आहे आणि ‘स्वाहा’ ही त्याची शक्ति म्हटली आहे। ‘चंद्र–एक–मुनी–भू–नेत्र’ या संख्या-संकेताने दर्शविलेल्या मंत्राक्षरांनी अङ्गकल्पना (न्यास) करावा।
Verse 122
ध्यानपूजादिकं चास्च सर्वं कुर्यात्षडर्णवत् । प्रणवो हृदयं सीतापते रामश्च ङेंतिमः ॥ १२२ ॥
या मंत्राचे ध्यान, पूजा इत्यादी सर्व विधी षडाक्षरी मंत्राप्रमाणेच कराव्यात। प्रणव (ॐ) हे याचे हृदय; ‘सीतापते राम’ हा याचा अंतिम भाग (समापन) आहे।
Verse 123
हनद्वयांते वर्मास्त्रं मंत्रः षोडशवर्णवान् । अगस्त्योऽस्य मुनिश्छंदो बृहती देवता पुनः ॥ १२३ ॥
‘हना’ या दोन अक्षरांच्या शेवटी वर्मास्त्र (रक्षक-कवचास्त्र) मंत्र आहे, जो सोळा वर्णांचा आहे। याचा ऋषी अगस्त्य, छंद बृहती, आणि देवता पुन्हा तोच (पूर्वोक्त) आहे।
Verse 124
श्रीरामोऽहं तथा बीजं रां शक्तिः समुदीरिता । रामाब्धिवह्निवेदाक्षिवर्णैः पंचांगकल्पना ॥ १२४ ॥
‘मी श्रीराम आहे’—असा मंत्र आहे। याचे बीज ‘रां’ असून शक्तीही तशीच सांगितली आहे। ‘राम–अब्दि–वह्नि–वेदाक्षि’ यांनी सूचित वर्णांनी पंचाङ्गकल्पना (पाच अंगांचा न्यास) करावा।
Verse 125
ध्यानपूजादिकं सर्वमस्य कुर्यात्षडर्णवत् । तारो हृञ्चैव ब्रह्मण्यसेव्याय पदमीरयेत् ॥ १२५ ॥
याचे ध्यान, पूजा इत्यादी सर्व काही षडाक्षरी मंत्राप्रमाणे करावे। नंतर ‘तार’ (ॐ) ‘ह्रीं’ सह उच्चारून ‘ब्रह्मण्यसेव्याय’ हे पद म्हणावे।
Verse 126
रामायाकुंठशब्दांतं तेजसे च समीरयेत् । उत्तमश्लोकधुर्याय स्वं भृगुः कामिकान्वितः ॥ १२६ ॥
“रामाया” पासून आरंभ करून “अकुण्ठ” शब्दावर समाप्त होणारा मंत्र उच्चारावा आणि तेजोवृद्धीसाठीही त्याचा जप करावा। अशा रीतीने इच्छित भावाने युक्त भृगूंनी उत्तमश्लोक-धुर्य भगवान विष्णूस आपला स्तव अर्पण केला।
Verse 127
दंडार्पितां प्रिये मंत्रो रामरामाक्षरो मतः । ऋषिः शुक्रस्तथानुष्टुप्छंदो रामोऽस्य देवता ॥ १२७ ॥
प्रिये, शिष्याला अर्पित केलेला मंत्र ‘राम राम’—हा द्वाक्षरी मानला जातो. याचा ऋषी शुक्र, छंद अनुष्टुप् आणि देवता स्वयं राम आहेत.
Verse 128
पादैः सर्वेण पंचांगं कुर्याच्छेषं षडर्णवत् । लक्षं जपो दशांशेन जुहुयात्पायसैः सुधीः ॥ १२८ ॥
मंत्राचे सर्व पादांसह पूर्ण रूप घेऊन पंचांग-क्रिया (अंगन्यास इ.) करावी; उरलेला भाग षडर्णवत् (सहा अक्षरी) मंत्रासारखा मानावा. साधकाने एक लक्ष जप करून त्याच्या दशांशाने पायसाने होम करावा.
Verse 129
सिद्धमंत्रस्य भुक्तिः स्यान्मुक्तिः पातकनाशनम् । आदौ दाशरथायांते विद्महे पदमुच्चरेत् ॥ १२९ ॥
सिद्ध मंत्रामुळे भोगही मिळतो, मुक्तीही मिळते आणि पातकांचा नाशही होतो. आरंभी ‘दाशरथाय’ पद उच्चारावे आणि शेवटी ‘विद्महे’ शब्द म्हणावा.
Verse 130
ततः सीतावल्लभाय धीमहीति समुच्चरेत् । तन्नो रामः प्रोचो वर्णो दयादिति च संवदेत् ॥ १३० ॥
त्यानंतर ‘सीतावल्लभाय धीमहि’ असे उच्चारावे. पुढे असेही म्हणावे—‘परम वर्ण (अक्षर) म्हणून प्रख्यात तो राम आम्हांवर कृपा करो.’
Verse 131
एषोक्तारा मगायत्री सर्वाभीष्टफलप्रदा । पद्मासीतापदं ङेतं ठद्वयांतः षडक्षरः ॥ १३१ ॥
येथे सांगितलेली ही मगा-गायत्री सर्व अभिष्ट फळ देणारी आहे। तिला ‘पद्मासीतापद’ या रूपाने जाणावे; ही षडक्षरी असून शेवटी द्विवर्णयुक्त आहे।
Verse 132
वाल्मीकिश्च मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः । सीता भगवती प्रोक्ता श्रीं बीजं वह्निसुन्दरी ॥ १३२ ॥
ऋषी वाल्मीकी, छंद गायत्री असे सांगितले आहे। देवता भगवती सीता; बीज ‘श्रीं’ आणि शक्ति ‘वह्निसुंदरी’ अशी कथित आहे।
Verse 133
शक्तिः षड्दीर्घयुक्तेन बीजेनांगानि कल्पयेत् । ततो ध्यायन्महादेवीं सीतां त्रैलोक्यपूजिताम् ॥ १३३ ॥
षट् दीर्घस्वरयुक्त शक्ती-बीजाने अंगन्यास करावा. नंतर त्रैलोक्यपूजिता महादेवी सीतेचे ध्यान करावे।
Verse 134
तप्तहाटकवर्णाभां पद्मयुग्मं करद्वये । सद्रत्नभूषणस्फूर्जद्दिव्यदेहां शुभात्मिकाम् ॥ १३४ ॥
तप्त सुवर्णासारखी प्रभा असलेली, दोन्ही हातांत युगल कमळ धारण करणारी। उत्तम रत्नाभूषणांनी उजळलेली दिव्य देहाची, शुभस्वरूपा।
Verse 135
नानावस्त्रां शशिमुखीं पद्माक्षीं मुदितांतराम् । पश्यंतीं राघवं पुण्यं शय्यार्ध्यां षड्गुणेश्वरीम् ॥ १३५ ॥
नाना वस्त्रांनी आवृत, शशिमुखी, पद्मनेत्री, अंतःकरणी आनंदित। ती पुण्य राघवाकडे पाहत होती; शय्यार्हा, षड्गुण-ऐश्वर्ययुक्त षड्गुणेश्वरी होती।
Verse 136
एवं ध्यात्वा जपेद्वर्णलक्षं मंत्री दशांशतः । जुहुयात्कमलैः फुल्लैः पीठे पूर्वोदिते यजेत् ॥ १३६ ॥
अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्रसाधकाने एक लक्ष जप करावा; नंतर त्याचा दहावा भाग फुललेल्या कमळांनी होम करावा आणि पूर्वोक्त पीठावर पूजा करावी।
Verse 137
मूर्तिं संकल्प्य मूलेन तस्यामावाह्य जानकीम् । संपूज्य दक्षिणे राममभ्यर्च्याग्रेऽनिलात्मजम् ॥ १३७ ॥
मूलमंत्राने मूर्तीचा संकल्प करून त्यात जानकीचे आवाहन करावे; तिची विधिवत पूजा करून, उजवीकडे रामाचे आणि समोर अनिलात्मज (हनुमान)ाचे भक्तीने अर्चन करावे।
Verse 138
पृष्टे लक्ष्मणमभ्यर्च्य षट्कोणेष्वंगपूजनम् । पत्रेषु मंत्रिमुख्यंश्च बाह्ये लोकेश्वरान्पुनः ॥ १३८ ॥
पाठीमागे लक्ष्मणाचे अर्चन करून, षट्कोणांत अंगपूजन करावे; पाकळ्यांवर मुख्य मंत्र्यांचे आणि बाह्य आवरणात पुन्हा लोकेश्वरांचे पूजन करावे।
Verse 139
वज्राद्यानपि संपूज्य सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् । जातीपुष्पैश्चन्दनाक्तै राजवश्याय होमयेत् ॥ १३९ ॥
वज्र इत्यादींचेही विधिवत पूजन केल्याने साधक सर्वसिद्धींचा स्वामी होतो. राजवश्यासाठी चंदनलेपित जाईच्या फुलांनी होम करावा।
Verse 140
कमलैर्धनधान्याप्तिर्नीलाब्जैर्वशयन् जगत् । बिल्वपत्रैः श्रियः प्राप्त्यै दूर्वाभीरोराशांतये ॥ १४० ॥
कमळांनी धन-धान्याची प्राप्ती होते; निळ्या कमळांनी जग वश होते; बिल्वपत्रांनी श्री (समृद्धी) मिळते; आणि दूर्वा व अभीरुने आशाजन्य चंचलता शांत होते।
Verse 141
किं बहूक्तुन सौभाग्यं पुत्रान्पौत्रान्परं सुखम् । धनं धान्यं च मोक्षं च सीताराधनतो लभेत् ॥ १४१ ॥
आणखी काय सांगावे? सीता-आराधनेने सौभाग्य, पुत्र-पौत्र, परम सुख, धन-धान्य आणि शेवटी मोक्षही प्राप्त होतो।
Verse 142
शक्रः सेंदुर्लक्ष्मणाय हृदयं सप्तवर्णवान् । अगस्त्योऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः ॥ १४२ ॥
लक्ष्मणाच्या हृदय-मंत्राचा ऋषी शक्र (इंद्र) आहे; तो सिंदूरचिन्हित व सात वर्णांचा आहे. या मंत्रासाठी मुनि अगस्त्य ऋषी, गायत्री छंद आणि तेच दिव्य देवता मानले आहेत।
Verse 143
लक्ष्मणाख्यो महावीरश्चाढ्यं हृद्वीजशक्तिके । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन षडंगानि समाचरेत् ॥ १४३ ॥
लक्ष्मण नावाचा महावीर हृद्-बीजशक्तियुक्त होऊन, सहा दीर्घस्वरांनी समृद्ध अशा बीज-मंत्राने षडंग-न्यास करावा।
Verse 144
द्विभुजं स्वर्णरुचुरतनुं पद्मनिभेक्षणम् । धनुर्बाणकरं रामसेवासंसक्तमानसम् ॥ १४४ ॥
दोन भुजा, सुवर्णकांत देह, कमळासारखे नेत्र; धनुष्य-बाण धारण करणारा, ज्याचे मन रामसेवेत पूर्ण गुंतलेले आहे।
Verse 145
ध्यात्वैवं प्रजपेद्वर्णलक्षं मंत्री दशांशतः । मध्वाक्तैः पायसैर्हुत्वा रामपीठे प्रपूजयेत ॥ १४५ ॥
अशा प्रकारे ध्यान करून साधकाने मंत्राचा वर्णलक्ष (एक लक्ष अक्षरे) जप करावा; मग त्याचा दशांश मधुमिश्रित पायसाच्या आहुतींनी अर्पण करून, रामपीठावर विधिपूर्वक पूजन करावे।
Verse 146
रामवद्यजनं चास्य सर्वसिद्धिप्रदो ह्ययम् । साकल्यं रामपूजाया यदीच्छेन्नियतं नरः ॥ १४६ ॥
या रामस्तुतीचे जप/उच्चारण खरोखर सर्व सिद्धी देणारे आहे. जो नियमशील पुरुष रामपूजेचे पूर्ण फळ इच्छितो, त्याने हे नित्य नियमाने करावे.
Verse 147
तेन यत्नेन कर्त्तव्यं लक्ष्मणार्चनमादरात् । श्रीरामचंद्रभेदास्तु बहवः संति सिद्धिदाः ॥ १४७ ॥
म्हणून त्याच प्रयत्नाने आदरपूर्वक लक्ष्मणाचे अर्चन करावे. श्रीरामचंद्राचे अनेक भेद/रूप आहेत, आणि ते सिद्धी देणारे आहेत.
Verse 148
तत्साधकैः सदा कार्यं लक्ष्मणाराधनं शुभम् । अष्टोत्तरसहस्रं वा शतं वा सुसमाहितैः ॥ १४८ ॥
म्हणून साधकांनी सदैव शुभ लक्ष्मण-आराधना करावी—एक हजार आठ जप किंवा किमान शंभर—पूर्ण एकाग्रतेने.
Verse 149
लक्ष्मणस्य मनुर्जप्यो मुमुक्षुभिरतंद्रितैः । अजप्त्वा लक्ष्मणमनुं राममंत्रान् जपंति ये ॥ १४९ ॥
मोक्ष इच्छिणाऱ्यांनी आळस न करता लक्ष्मणाचा मंत्र जपावा. जे लक्ष्मण-मंत्र न जपता राममंत्रांचा जप करतात (ते योग्य क्रम पाळत नाहीत).
Verse 150
न तेषां जायते सिद्धिर्हानिरेव पदे पदे । यो जपेल्लक्ष्मणमनुं नित्यमेकांतमास्थितः ॥ १५० ॥
त्यांना सिद्धी होत नाही; उलट पावलोपावली हानीच होते. (परंतु) जो एकांताचा आश्रय घेऊन नित्य लक्ष्मण-मंत्र जपतो (तो योग्य मार्गी आहे).
Verse 151
मुच्यते सर्वपापेभ्यः सर्वान्कामानवाप्नुयात् । जयप्रधानो मंत्रोऽयं राज्यप्राप्त्यैकसाधनम् ॥ १५१ ॥
मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि सर्व इच्छित फल प्राप्त करतो। हा विजयप्रधान मंत्र राज्यप्राप्तीसाठी एकमेव प्रभावी साधन आहे।
Verse 152
नष्टराज्याप्तये मंत्रं जपेल्लक्षं समाहितः । सोऽचिरान्नष्टराज्यं स्वं प्राप्नोत्येव न संशयः ॥ १५२ ॥
हरवलेले राज्य मिळविण्यासाठी एकाग्रचित्ताने या मंत्राचा एक लक्ष जप करावा। तो लवकरच आपले नष्ट राज्य नक्कीच प्राप्त करील—यात संशय नाही।
Verse 153
ध्यायन्राममयोध्यायामभिषिक्त मनन्यधीः । पञ्चायुतं मनुं जप्त्वा नष्टराज्यमवाप्नुयात् ॥ १५३ ॥
अयोध्येत अभिषिक्त श्रीरामांचे ध्यान करून, अनन्य बुद्धीने मंत्राचा पाच हजार जप केल्यास नष्ट राज्य पुन्हा प्राप्त होते।
Verse 154
नागपाशविनिर्मुक्तं ध्यात्वा लक्ष्मणमादरात् । अयुतं प्रजपेन्मंत्रं निगडान्मुच्यते ध्रुवम् ॥ १५४ ॥
नागपाशातून मुक्त झालेल्या लक्ष्मणाचे आदराने ध्यान करून मंत्राचा दहा हजार जप करावा; तो निश्चयच बंधनांतून मुक्त होतो।
Verse 155
वातात्मजेनानीताभिरोषधीभिर्गतव्यथम् । ध्यात्वा लक्षं जपन्मंत्रमल्पमृत्युं जयेद्धुवम् ॥ १५५ ॥
वायुपुत्राने आणलेल्या औषधींनी वेदना निवळते। मग ध्यान करून मंत्राचा एक लक्ष जप केल्यास निश्चयाने अल्पमृत्यू (अकाली संकट) जिंकतो।
Verse 156
घातयंतं मेघनादं ध्यात्वा लक्षं जपेन्मनुम् । दुर्जयं वापि वेगेन जयेद्रिपुकुलं महत् ॥ १५६ ॥
मेघनादाचा घात करणाऱ्याचे ध्यान करून मंत्राचा एक लक्ष जप करावा. मग दुर्जेयालाही वेगाने जिंकून शत्रुकुलांच्या महान सैन्यावर विजय मिळतो।
Verse 157
ध्यात्वा शूर्पणखानासाछेदनोद्युक्तमानसम् । सहस्रं प्रजपेन्मंत्रं पुरुहूतादिकान् जयेत् ॥ १५७ ॥
शूर्पणखेचे नाक छेदन करण्यास उद्यत मनाने ध्यान करून मंत्राचा एक हजार जप करावा; याने पुरुहूत आदींवर विजय मिळतो।
Verse 158
रामपादाब्जसेवार्थं कृतोद्योगमथो स्मरन् । प्रजपल्लँक्षमेकांते महारोगात्प्रमुच्यते ॥ १५८ ॥
श्रीरामांचे स्मरण करून त्यांच्या चरणकमळांच्या सेवेसाठी उद्युक्त होऊन, जो एकांतात मंत्राचा एक लक्ष जप करतो तो महारोगातून मुक्त होतो।
Verse 159
त्रिमासं विजिताहारो नित्यं सप्तसहस्रकम् । अष्टोत्तरशतैः पुष्पैर्निश्छेद्रैः शातपत्रकैः ॥ १५९ ॥
तीन महिने आहारसंयम करून दररोज सात हजार (जप) करावा; आणि एकशे आठ कमळपुष्पांनी—छिद्ररहित, शतपत्र—पूजन करावे।
Verse 160
पूजयित्वा विधानेन पायसं च सशर्करम् । निवेद्य प्रजपेन्मंत्रं कुष्टरोगात्प्रनुच्यते ॥ १६० ॥
विधीनुसार पूजन करून, साखरयुक्त पायस नैवेद्य अर्पण करावा; मग मंत्रजप करावा—याने कुष्ठरोग (त्वचारोग) दूर होतो।
Verse 161
विजने विजिताहारः षण्मासं विधिनामुना । क्षयरोगात्प्रमुच्येत सत्यं सत्यं न संशयः ॥ १६१ ॥
निर्जन स्थानी राहून, आहार पूर्ण संयमित ठेवून, जो या विधीचे सहा महिने आचरण करतो, तो क्षयरोगापासून मुक्त होतो. हे सत्य—सत्यच; संशय नाही.
Verse 162
अभिमंत्र्य जलं प्रातर्मंत्रेण त्रिः समाहितः । त्रिसंध्यं वा पिबेन्नित्यं मुच्यते सर्वरोगतः ॥ १६२ ॥
प्रातः एकाग्रचित्त होऊन मंत्राचा तीनदा जप करून जल अभिमंत्रित करावे; मग नित्य ते पिणे—किंवा त्रिसंध्येला. असे केल्याने सर्व रोगांपासून मुक्ती मिळते.
Verse 163
दारिद्र्यं च पराभूतं जायते धनदोपमः । विषादिदोषसंस्पर्शो न भवेत्तु कदाचन ॥ १६३ ॥
दारिद्र्य व पराभव नष्ट होतात आणि मनुष्य धन-समृद्धीने युक्त होतो; तसेच विषाद इत्यादी दोषांचा स्पर्शही कधी होत नाही.
Verse 164
मनुना मंत्रितैस्तोयैः प्रत्येहं क्षालयेन्मुखम् । मुखनेत्रादिसंभूताञ्जयेद्द्व्रोगांश्च दारुणान् ॥ १६४ ॥
मंत्रित जलाने दररोज चेहरा धुवावा. असे केल्याने मुख, नेत्र इत्यादींमधून उत्पन्न होणारे भयंकर रोगही जिंकता येतात.
Verse 165
पीत्वाभिमंत्रितं त्वंभः कुक्षिरोगान् जयेद्ध्रुवम् । लक्ष्मणप्रतिमां कृत्वा दद्याद्भक्त्या विधानतः ॥ १६५ ॥
अभिमंत्रित जल पिल्याने उदररोग निश्चयाने जिंकले जातात. लक्ष्मणाची प्रतिमा करून, विधिप्रमाणे भक्तीने दान द्यावे.
Verse 166
स सर्वेभ्योऽथ रोगेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । कन्यार्थी विमलापाणिग्रहणासक्तमानसः ॥ १६६ ॥
असा पुरुष सर्व रोगांपासून मुक्त होतो—यात संशय नाही। जो कन्यार्थी होऊन पवित्र कन्येच्या निर्मळ पाणिग्रहणात मन आसक्त करतो।
Verse 167
ध्यायन् लक्षं जपेन्मंत्री अब्जैर्हुत्वा दशांशतः । ईप्सितां लभते कन्यां शीग्रमेव न संशयः ॥ १६७ ॥
देवता व मंत्राचे ध्यान करून साधकाने एक लक्ष जप करावा; आणि त्याच्या दशांशाएवढ्या कमळांनी हवन करावे. मग इच्छित कन्या लवकर मिळते—संशय नाही।
Verse 168
दीक्षितं जुंभणास्त्राणां मंत्रेषु नियतव्रतम् । ध्यात्वा च विधिवन्नित्यं जपेन्मासत्रयं मनुम् ॥ १६८ ॥
जुंभणास्त्रांच्या मंत्रांत विधिपूर्वक दीक्षा घेऊन, त्यांबाबत नियत व्रत पाळावे। मग विधीनुसार ध्यान करून नित्य तीन महिने मंत्रजप करावा।
Verse 169
पूजापुरःसरं सप्तसहस्रं विजितेंद्रियः । सर्वासामपि विद्यानां तत्त्वज्ञो जायते नरः ॥ १६९ ॥
ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत आणि पूजेला अग्रस्थानी ठेवून सात सहस्र (वेळा) आचरले आहे, तो पुरुष सर्व विद्यांचा तत्त्वज्ञ होतो।
Verse 170
विश्वामित्रक्रतुवरे कृताद्भुतपराक्रमम् । ध्यायँल्लक्षं जपेन्मंत्रं मुच्यते महतो भयात् ॥ १७० ॥
विश्वामित्राच्या श्रेष्ठ यज्ञातील अद्भुत पराक्रमाचे ध्यान करून मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; त्यामुळे तो महान भयापासून मुक्त होतो।
Verse 171
कृतनित्यक्रियः शुद्धस्त्रिकालं प्रजपेन्मनुम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णोः परं पदम् ॥ १७१ ॥
जो विधिपूर्वक नित्यकर्म करून शुद्ध होतो, त्याने त्रिकाळ मंत्रजप करावा। तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन श्रीविष्णूचे परम पद प्राप्त करतो।
Verse 172
दीक्षितो विधिवन्मंत्री गुणैर्विगतकल्मषः । स्वाचारनियतो दांतो गृहस्थो विजितेंद्रियः ॥ १७२ ॥
विधिपूर्वक दीक्षित मंत्रसाधक गुणांनी शुद्ध व कल्मषरहित असावा; स्वाचारात नियत, संयमी, गृहस्थ आणि इंद्रियजयी असावा।
Verse 173
ऐहिकाननपेक्ष्यैव निष्कामो योऽर्चयेद्विभुम् । स सर्वान्पुण्यपापौधान्दग्ध्वा निर्मलमानसः ॥ १७३ ॥
जो निष्काम होऊन, ऐहिक फळाची अपेक्षा न करता, सर्वव्यापी प्रभूची पूजा करतो—तो पुण्य-पापांचे साठे दग्ध करून निर्मळ मनाचा होतो।
Verse 174
पुनरावृत्तिरहितः शाश्वतं पदमश्वतं पदमश्नुते । सकामो वांछितान् लब्ध्वा भुक्त्वा भोगान् मनोगतान् ॥ १७४ ॥
जो पुनरावृत्तीपासून रहित आहे तो शाश्वत पद प्राप्त करतो. आणि जो सकाम आहे तो इच्छित गोष्टी मिळवून, मनासारखे भोग भोगून, नश्वर पदालाच पोहोचतो।
Verse 175
जातिरमरश्चिरं भूत्वा याति विष्णोः परं पदम् । निद्राचन्द्रान्विता पश्चाद्भरताय हृदंतिमः ॥ १७५ ॥
दीर्घकाळ अमरभाव प्राप्त करून तो जीव श्रीविष्णूच्या परम पदास जातो. त्यानंतर ‘निद्रा’ व ‘चंद्र’ यांनी युक्त होऊन तो भरताच्या हृदयातील अंतःस्थ आधार होतो।
Verse 176
सप्ताक्षरो मनुश्चास्य मुन्याद्यर्चादि पूर्ववत् । बकः सेंदुश्च शत्रुध्नपरं ङेतं हृदंतिमः ॥ १७६ ॥
या देवता/मंत्राचा मंत्र सप्ताक्षरी आहे. याचा ऋष्यादि व पूजाविधी (ऋष्यादि-न्यास इ.) पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे करावा. याचे संकेत ‘बक’ (बगळा) व ‘इंदु’ (चंद्र) आहेत; हा शत्रुध्न—शत्रुनाशक—प्रयोग आहे; आणि शेवटी ‘हृदय’ अंत विनियोग होतो॥ १७६ ॥
Verse 177
सप्ताक्षरोऽयं शत्रुध्नमंत्रः सर्वेष्टसिद्धिदः ॥ १७७ ॥
हा सप्ताक्षरी ‘शत्रुध्न’ मंत्र सर्व अभिष्टांची सिद्धी देणारा आहे॥ १७७ ॥
Verse 178
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बुहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे रामाद्युपासनावर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानात, सनत्कुमारविभागाच्या तृतीय पादात ‘रामाद्युपासनावर्णन’ नावाचा त्र्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला॥ ७३ ॥
Frequently Asked Questions
It is presented as the most excellent among Rāma-mantras, with explicit mantra-credentials and a complete ritual template (ṣaḍaṅga-nyāsa, dhyāna, puraścaraṇa, and homa). The text emphasizes its pāpa-kṣaya power—even for mahāpātakas—while still situating its proper use within dharmic intent oriented to mokṣa rather than mere technique.
The Yantra-rāja is a premier ritual diagram featuring a hexagonal structure, an eight-petalled lotus, and an outer solar-petal ring, populated with coded bīja placements and protective Sudarśana enclosures. The chapter specifies inscription materials (e.g., birch-bark with aṣṭa-gandha), wearing locations (neck/right arm/head), and operational contexts (auspicious day, favorable nakṣatra) for rites ranging from protection and prosperity to coercive ritual operations.
It enumerates many result-oriented applications (health, longevity, wealth, subjugation, restoration of sovereignty), but explicitly warns that those who use ritual applications merely as techniques do not gain the ‘hereafter.’ The larger framing repeatedly returns to jīvanmukti and Viṣṇu’s supreme abode as the higher aim.
Sītā is installed and worshipped as an integral left-side presence of Rāma and also through distinct mantra-forms and a dedicated meditation, yielding prosperity, progeny, and liberation. Lakṣmaṇa is treated as a required sequential prerequisite for effective Rāma-mantra accomplishment, with his own mantra, dhyāna, and applied rites for protection, health, bondage-release, and kingship-restoration.