Devapūjā-krama: Ārghya-saṃskāra, Maṇḍala–Nyāsa, Mudrā-pradarśana, Āvaraṇa-arcana, Homa, Japa, and Kṣamāpaṇa

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये देवपूजां साधकाभीष्टसिद्धिदाम् । त्रिकोणं चतुरस्रं वा वामभागे प्रकल्प्य च ॥ १ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—आता मी देवपूजेचे वर्णन करतो, जी साधकास अभिष्टसिद्धी देणारी आहे। डाव्या भागी त्रिकोण किंवा चतुरस्र (मंडल/स्थान) रचून…॥

Verse 2

सम्पूज्या स्रेण संक्षाल्य हृदाधारं निधाय च । तत्राग्निमण्डलं चेद्वा पात्रं संक्षाल्य चास्रतः ॥ २ ॥

विधिपूर्वक पूजन करून क्रमाने शुद्ध धुवून हृदयाधार स्थापन करावा. नंतर अग्निमंडळ स्थापावे; किंवा पात्र धुऊन घाई न करता पुढे जावे.

Verse 3

आधारे नामसं स्थाप्य तत्र चेद्रविमंडलम् । क्लिममातृका पूलमुञ्चरन्पूरपेज्जलैः ॥ ३ ॥

आधारात ‘नामसं’ हा वर्णसमूह स्थापून तेथेच रविमंडळ स्थापन करावे. नंतर ‘क्लीं’ मातृका-श्रृंखला उच्चारत मंत्रधारा प्रवाहित करून कर्मजलाने ते परिपूर्ण करावे.

Verse 4

चत्रेंजुमंडलं प्रार्च्य तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् । गोमुद्रयामृतीकृत्य कवचेनावगुंठयेत् ॥ ४ ॥

चत्रेंजुमंडळाचे विधिपूर्वक पूजन करून, पूर्वीप्रमाणे तीर्थांचे आवाहन करावे. मग गोमुद्रेने ते अमृतमय करून कवचमंत्राने आच्छादित (संरक्षित) करावे.

Verse 5

संक्षाल्यास्रेण प्रणवं तदुपर्यष्टधा जपेत् । सामान्यार्घमिदं प्रोक्तं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ॥ ५ ॥

पाण्याने शुद्ध करून त्यावर प्रणव ‘ॐ’ आठ वेळा जपावा. हे ‘सामान्य अर्घ्य’ म्हणून सांगितले आहे, जे मनुष्यांना सर्व सिद्धी देणारे आहे.

Verse 6

तज्जलं र्किचिदुदूधृत्य प्रोक्षिण्या साधकोत्तमः । आत्मानं यागवस्तूनि तेन संप्रोक्षयेत्पुथक् ॥ ६ ॥

त्या जलाचा थोडासा भाग प्रोक्षणीने घेऊन, श्रेष्ठ साधकाने तो वेगवेगळा स्वतःवर आणि यागसामग्रीवर शिंपडून शुद्ध करावा.

Verse 7

आत्मवामाग्रतः कुर्यात्षट्ट्कोणांतस्रिकोणकम् । चतुरस्रेण संवेष्ट्य संक्षाल्यार्घोदकेन च ॥ ७ ॥

स्वतःच्या डाव्या पुढील बाजूस षट्कोणाच्या आत त्रिकोण रेखाटावा। नंतर त्यास चौरसाने वेढून अर्घ्यजलाने स्थान/यंत्र शुद्ध करावे॥

Verse 8

ततस्तु साधकश्रेष्टः स्तंभयेच्छंखमुद्रया । आग्नेयादिषु कोणेषु हृदाद्यंगचतुष्टयम् ॥ ८ ॥

त्यानंतर श्रेष्ठ साधक शंख-मुद्रेने स्तंभन करावा। आग्नेय इत्यादी कोनांत हृदयादि चार अङ्ग-मंत्र स्थिर करावेत॥

Verse 9

नेत्रं मध्ये दिक्षु चास्रं त्रिकोणे पूजयेत्ततः । मूलखंडत्रयेनाथाधारशक्तिं तु मध्यगाम् ॥ ९ ॥

मग मध्यभागी ‘नेत्र’ पूजावे, आणि दिशांमध्ये त्रिकोण व अस्त्र पूजावे। त्यानंतर मूलाचे तीन खंड घेऊन मध्यस्थ आधार-शक्तीची उपासना करावी॥

Verse 10

एवं संपूज्य विधिवदस्रंसंक्षालितं हृदा । प्रतिष्टाप्य त्रिपदिकां पूजयेन्मनुनामुना ॥ १० ॥

अशा रीतीने विधिपूर्वक पूजन करून, हृदयातील भक्तीने अशुद्धी धुऊन, अस्त्राने शुद्ध करून त्रिपदिकेची प्रतिष्ठा करावी व या मंत्राने पूजावे॥

Verse 11

मं वह्निमण्डला येति ततो देशकलात्मने । अमुकार्ध्येति पात्रांते सनापहृदयोंऽतिमे ॥ ११ ॥

‘मं’ असा मंत्र उच्चारून तो वह्निमंडलात नियोजावा। मग देश-काल अधिष्ठात्या तत्त्वाला अर्घ्य अर्पण करावा; पात्राच्या शेवटी ‘अमुक-अर्घ्य’ असे म्हणत, स्नानाने शुद्ध हृदयाने अखेरीस समर्पण करावे॥

Verse 12

चतुर्विंशतिवर्णोऽयमाधारस्यार्चने मनुः । स्वमंत्रक्षालितं शरंवं संस्याप्याय समर्चयेत् ॥ १२ ॥

हा आधार-पूजनासाठी चोवीस वर्णांचा मंत्र आहे। स्वमंत्राने शुद्ध केलेला शराव (पात्र) स्थापून त्याच्याद्वारे आधाराचे सम्यक् अर्चन करावे।

Verse 13

तारः कार्म्ममहांस्ते तु ततो जलचराय च । वर्म फट् हृदयं पांचजन्याय हृदयं मनेः ॥ १३ ॥

त्यानंतर महाकूर्मासाठी ‘तार’ बीजाचा विन्यास करावा, मग जलचरासाठीही। पुढे ‘वर्म’ आणि ‘फट्’ यांचा प्रयोग करावा; पाञ्चजन्य (दिव्य शंख) साठी हृदय-न्यास आणि मनाच्या स्वामीसाठीही हृदय-न्यास करावा।

Verse 14

तत्रार्कमण्डलायेति द्वादशांते कलारमने । अमुकार्ध्येति पात्रांते नमोंतस्त्र्यक्षिवर्णवान् ॥ १४ ॥

तेथे द्वादशाच्या शेवटी ‘तत्रार्कमण्डलाय’ आणि नंतर ‘कलारमने’ असे म्हणावे। अर्घ्यपात्राच्या शेवटी ‘अमुकार्ध्ये’ म्हणत, शेवटी ‘नमो’ ने मंत्र समाप्त करावा; तो त्र्यक्षि-वर्णरचनेने युक्त आहे।

Verse 15

सम्पूज्य तेन तत्रार्चेद्द्वादशार्ककलाः क्रमात् । ततः शुद्धजलैर्मूलं विलोममातृकां पठन् ॥ १५ ॥

त्याने सम्यक् पूजन करून, तेथे क्रमाने द्वादश सूर्यकला अर्चाव्यात। नंतर शुद्ध जलाने मूलकर्म करावे आणि मातृका (वर्णमाला-मंत्र) विलोम क्रमाने पठण करावे।

Verse 16

शङ्खमापूरयेत्तस्मिन्पूजयेन्मनुनामुना । ॐ सोममण्डलायेति षोडशांते कलात्मने ॥ १६ ॥

त्यात शंख भरून, या मंत्राने त्याची पूजा करावी—“ॐ सोममण्डलाय नमः, षोडशान्ते कलात्मने।”

Verse 17

अमुकार्ध्यामृतायेति हृन्मनुश्चार्ध्यपूजने । तत्र षोडशसंख्याका यजेञ्चंद्रमसः कलाः ॥ १७ ॥

अर्घ्यपूजेत ‘अमुकार्घ्यामृताय’ इत्यादि हृन्मंत्राचा जप करावा। तेथे चंद्राच्या सोळा कलांचे क्रमाने पूजन करावे॥१७॥

Verse 18

ततस्तु तीर्थान्यावाह्य गङ्गे चेत्यादिपूर्ववत् । गोमुद्रयामृतीकृत्याच्छादयेन्मत्स्ममुद्रया ॥ १८ ॥

नंतर ‘हे गंगे’ इत्यादी मंत्रांनी पूर्ववत् तीर्थदेवतांचे आवाहन करावे। गोमुद्रेने अमृतीकरण करून, मत्स्यमुद्रेने झाकून सील करावे॥१८॥

Verse 19

कवचेनावगुंठ्याथ रक्षेदस्त्रेण तत्पुनः । चिंतयित्वेष्टदेवं च ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् ॥ १९ ॥

मग कवचमंत्राने आवरण करून, अस्त्रमंत्राने पुन्हा रक्षण करावे। इष्टदेवाचे ध्यान करून, नंतर मुद्रा प्रदर्शित कराव्यात॥१९॥

Verse 20

शङ्खमौशलचकाख्याः परमीकरणं ततः । महामुद्रां योनिमुद्रां दर्शयेत्क्रमतः सुधीः ॥ २० ॥

यानंतर शंख, मौशल व चका या मुद्रांचे प्रदर्शन करून, मग ‘परमीकरण’ करावे। पुढे सुज्ञ साधकाने क्रमाने महामुद्रा व योनिमुद्रा दाखवाव्यात॥२०॥

Verse 21

गारुडी गालिनी चैव मुख्ये मुद्रे प्रकीर्तिते । गन्धपुष्पादिभिस्तत्र पूजयेद्देवतां स्मरन् ॥ २१ ॥

गारुडी व गालिनी या दोन मुख्य मुद्रा सांगितल्या आहेत। तेथे देवतेचे स्मरण करून चंदन, पुष्प इत्यादींनी पूजन करावे॥२१॥

Verse 22

अष्टकृत्वो जपेन्मूलं प्रणवं चाष्टधा तथा । शंखाद्दक्षिणदिग्भागे प्रोक्षणीपात्रमादिशेत् ॥ २२ ॥

मूलमंत्र आठ वेळा जपावा आणि तसेच प्रणव (ॐ)ही आठ वेळा जपावा। नंतर शंखाच्या दक्षिण बाजूस शुद्धीकरिता प्रोक्षणी-पात्र विधिपूर्वक ठेवावे।

Verse 23

प्रोक्षण्यां तज्जलं किंचित्कृत्वात्मानं त्रिधा ततः । आत्मतत्त्वात्मने हृञ्च विद्यातत्त्वात्मने नमः ॥ २३ ॥

प्रोक्षणीत त्या जलाचा थोडा अंश ठेवून, नंतर स्वतःचा त्रिविध न्यास करावा. (जप:) “आत्मतत्त्वात्मने हृँ” आणि “विद्यातत्त्वात्मने नमः।”

Verse 24

शिवतत्त्वात्मने हृञ्च इत्येतैर्मनुभिस्त्रिभिः । प्रोक्षेत्पुष्पाक्षतैश्चापि मण्डलं विधिवत्सुधीः ॥ २४ ॥

“शिवतत्त्वात्मने हृँ” इत्यादी या तीन मंत्रांनी, पुष्प व अक्षतांसह, सुधी साधकाने मण्डलाचे विधिपूर्वक प्रोक्षण करावे।

Verse 25

अथवा मूलगायत्र्या पूजाद्रव्याणि प्रोक्षयेत् । पाद्यार्ध्याचमनूयार्थं मधुपर्कार्थमप्युत ॥ २५ ॥

किंवा मूलगायत्रीचा जप करून पूजाद्रव्यांचे प्रोक्षण (शुद्धी) करावे. पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय व मधुपर्क अर्पणासाठी ते योग्य करण्यासाठी हे आहे।

Verse 26

पात्राण्याधारयुक्तानि स्थापयेद्विधिना पुरः । पाद्यं श्यामाकदूर्वाब्जविष्णुक्रांतजलैः स्मृतम् ॥ २६ ॥

विधीनुसार आधारयुक्त पात्रे समोर स्थापावीत. पाद्यासाठी श्यामाक, दूर्वा, कमळ व विष्णुक्रांता यांनी संस्कारित जल असे सांगितले आहे.

Verse 27

अर्ध्यं पुष्पाक्षतयवैः कुशाग्रतिलसर्षपैः । गंधदूर्वादलैः प्रोक्तं ततश्चाचमनीयकम् ॥ २७ ॥

अर्घ्य पुष्प, अक्षत, यव, कुशाग्र, तीळ, मोहरी, सुगंध व दूर्वादलांसह अर्पावे; त्यानंतर शुद्धीसाठी आचमन करावे।

Verse 28

जातीफलं च कंकोलं लवंगं च जलान्वितम् । क्षौद्राज्यदधिसंमिश्रं मधुपर्कसमीरितम् ॥ २८ ॥

जायफळ, कंकोल व लवंग पाण्याने ओलसर करून, मध, तूप व दह्याबरोबर मिसळावे—हेच मधुपर्क अर्पण सांगितले आहे।

Verse 29

एकस्मिन्नथवा पात्रे पाद्यादीनि प्रकल्पयेत् । शंकरार्कार्चने शंखमयेनैव प्रशस्यते ॥ २९ ॥

पाद्यादी उपचार एकाच पात्रात किंवा वेगवेगळ्या पात्रांत मांडावेत; परंतु शंकर व अर्क (सूर्य) यांच्या अर्चनेत शंखाचे पात्र विशेष प्रशंसनीय आहे।

Verse 30

श्वेताकृष्णारुणापीताश्यामारक्तासितासिताः । रक्तांबराभयकराध्येयास्स्पुः पीठशक्तयः ॥ ३० ॥

पीठशक्ती श्वेत, कृष्ण, अरुण, पीत, श्याम, रक्त व अतिगडद अशा विविध वर्णांच्या सांगितल्या आहेत; रक्तांबर परिधान करून अभयमुद्रा दर्शवीत त्या ध्यानास योग्य आहेत।

Verse 31

स्वर्णादिलिखिते यंत्रे शालग्रामे मणौ तथा । विधिना स्थापितायां वा प्रतिमायां प्रपूजयेत् ॥ ३१ ॥

सुवर्णादी धातूंवर कोरलेल्या यंत्रात, शालग्रामशिळेत, पवित्र मणीत तसेच विधिपूर्वक स्थापित प्रतिमेतही नियमानुसार पूजन करावे।

Verse 32

अंगुष्टादिवितस्त्यंतमाना स्वर्णादिधातुभिः । निर्मिता शुभदा गेहे पूजनाय दिने दिने ॥ ३२ ॥

अंगठ्याएवढ्या मापापासून वितस्तीपर्यंत, सुवर्णादी धातूंनी घडविलेली प्रतिमा घरात शुभफल देणारी ठरते; तिचे दररोज पूजन करावे।

Verse 33

वक्रां दग्धां खंडितां च भिन्नमूर्द्धदृशं पुनः । स्पष्टां वाप्यन्त्यजाद्यैश्च प्रतिमां नैव पूजयेत् ॥ ३३ ॥

जी प्रतिमा वाकडी, जळलेली, तुटलेली किंवा खंडित, ज्याचे मस्तक वा दृष्टी बिघडलेली, किंवा जी अस्पष्ट/अपूर्ण व डाग-दोषांनी विद्रूप—अशी प्रतिमा कधीही पूजू नये।

Verse 34

बाणादिलिंगे वाभ्यर्चेत्सर्वलक्षणलक्षिते । मूलेन मूर्तिं संकल्प्य ध्यात्वा देवं यथोदितम् ॥ ३४ ॥

सर्व शुभलक्षणांनी युक्त बाणलिंग (किंवा अन्य पवित्र लिंग) याचे पूजन करावे। मूलमंत्राने देवमूर्तीचा संकल्प करून, यथोक्त रीतीने प्रभूचे ध्यान करून मग अर्चन करावे।

Verse 35

आवाहा पूजयेतस्यां परिवारगणैः सह । शालग्रामे स्थापितायां नावाहनविसर्जने ॥ ३५ ॥

देवाचे आवाहन करून, तेथेच त्यांच्या परिवारगणांसह पूजन करावे. परंतु शालग्रामात स्थापना झाल्यावर आवाहन-विसर्जन करावे लागत नाही।

Verse 36

पुष्पांजलिं समादाय ध्यात्वा मंत्रमुदीरयेत् ॥ ३६ ॥

पुष्पांजली घेऊन, ध्यान करून, मग मंत्र उच्चारावा।

Verse 37

आत्मसंस्थमजं शुद्धं त्वामहं परमेश्वर । अरण्यामिव हव्याशं मूर्तावावाहयाम्यहम् ॥ ३७ ॥

हे परमेश्वरा! आत्मसंस्थ, अज व शुद्ध अशा तुला मी या मूर्तीत आवाहन करीत आहे; जसे अरण्यात अग्नी प्रकट होतो।

Verse 38

तवेयं हि महामूर्तिस्तस्यां त्वां सर्वगं प्रभो । भक्तिरेवहसमाकृष्टं दीपवत्स्थापयाम्यहम् ॥ ३८ ॥

हे सर्वव्यापी प्रभो! ही महामूर्ती खरोखर तुझीच आहे; भक्तीनेच आकृष्ट झालेल्या तुला मी यात दीपाप्रमाणे स्थापन करतो।

Verse 39

सर्वांतर्यामिणे देवं सर्वबीजमय शुभम् । रवात्मस्थाय परं शुद्धमासनं कल्पयाव्यहम् ॥ ३९ ॥

जो सर्वांचा अंतर्यामी, सर्वबीजरूप शुभ देव आणि रवि-आत्म्यात स्थित आहेत—त्यांच्यासाठी मी दररोज परम शुद्ध आसन सिद्ध करीन।

Verse 40

अनन्या तव देवेश मूर्तिशक्तिरियं प्रभो । सांनिध्यं कुरु तस्यां त्वं भक्तानुग्राहकारक ॥ ४० ॥

हे देवेश प्रभो! ही मूर्तिरूप शक्ती तुझी अविभाज्य आहे; म्हणून यात तू सान्निध्य कर, कारण तू भक्तांवर कृपा करणारा आहेस।

Verse 41

अज्ञानाजुच मत्तत्त्वाद्वैकल्यात्साधनस्य च । यद्यपूर्णं भवेत्कल्पं कतथाप्यभिमुखो भव ॥ ४१ ॥

अज्ञानामुळे, तत्त्वाचा भ्रम झाल्यामुळे आणि साधनातील उणिवेमुळे—जर विधी/कल्प अपूर्ण राहिला, तरीही कसेही करून भगवंताकडे अभिमुख हो.

Verse 42

दृशा पूयूषवर्षिण्या पूरयन्यज्ञविष्टरे । मूर्तौ वा यज्ञसंपूर्त्यै स्थितो भव महेश्वर ॥ ४२ ॥

अमृतवर्षिण्या दृष्टीने यज्ञाचा विस्तार परिपूर्ण करीत, हे महेश्वरा! यज्ञसंपूर्तीकरिता मूर्तीमध्ये वा अमूर्तीमध्ये तेथेच स्थित राहा।

Verse 43

अभक्तवाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रदूरायितद्युते । स्वतेजः पंजरेणाशु वेष्टितो भव सर्वतः ॥ ४३ ॥

अभक्तांची वाणी, मन व नेत्र शक्तिहीन होवोत आणि त्यांचे श्रवण दूर जावो; हे तेजस्वी! आपल्या स्वतेजाच्या पिंजऱ्याने त्वरेने सर्व बाजूंनी स्वतःला वेढून घे।

Verse 44

यस्य दर्शनामिच्छंति देवाः स्वाभीष्टसिद्धये । तस्मै ते परमेशाय स्वागतं स्वागतं च मे ॥ ४४ ॥

ज्यांच्या दर्शनाची देवही स्वाभीष्टसिद्धीसाठी इच्छा करतात—त्या परमेश्वर, आपल्याला माझे स्वागत; पुनः पुनः स्वागत।

Verse 45

कृतार्थोऽनुगृहीतोऽस्मि सफलं जीवितं मम । आगतो देवदेवेशः सुखागतमिदं पुनः ॥ ४५ ॥

मी कृतार्थ झालो, माझ्यावर अनुग्रह झाला; माझे जीवन सफल झाले. देवदेवेश आले आहेत—सुखागतम्, पुनः सुखागतम्।

Verse 46

यद्भक्तिलेप्तसंपर्कात्परमानंदसंभवः । तस्मै मे परणाब्जाय पाद्यं शुद्धाय कल्प्यते ॥ ४६ ॥

ज्यांच्या भक्तिलेपित स्पर्शसंपर्काने परमानंद उत्पन्न होतो—त्या माझ्या शुद्ध, कमलचरण परम प्रभूसाठी मी शुद्ध पाद्य (चरणप्रक्षालन जल) सिद्ध करीत आहे।

Verse 47

वेदानामपि वेदाय देवानां देवतात्मने । आचामं कल्पयामीश शुद्धानां शुद्धिहेतवे ॥ ४७ ॥

हे ईश! आपण वेदांचेही वेद आणि देवतांचे अंतर्यामी देवतात्मा आहात. शुद्धांच्या शुद्धीसाठी मी आचमन करीत आहे.

Verse 48

तापत्रयहर दिव्यं परमानन्दलक्षणम् । तापत्रयविनिर्मुक्त्यै तवार्घ्यं कल्पयाम्यहम् ॥ ४८ ॥

हे दिव्य प्रभो! आपण त्रितापहर आणि परमानंदस्वरूप आहात. त्रितापातून मुक्त होण्यासाठी मी आपल्यासाठी अर्घ्य सिद्ध करीत आहे.

Verse 49

सर्वकालुष्यहीनाय परिपूर्णसुखात्मने । मधुपर्कमिदं देव कल्पयामि प्रसीद मे ॥ ४९ ॥

हे देव! आपण सर्व कलुषरहित आणि परिपूर्ण सुखस्वरूप आहात. हे मधुपर्क मी अर्पण करीत आहे; माझ्यावर प्रसन्न व्हा.

Verse 50

अवच्छिष्टोऽप्यशुचिर्वापि यस्य स्मरणमात्रतः । शुद्धिमाप्नोति तस्मै ते पुनराचमनीयकम् ॥ ५० ॥

ज्याच्या केवळ स्मरणाने उच्छिष्ट किंवा अन्यथा अशुचि असला तरी शुद्धी मिळते—त्या हेतुने मी पुन्हा आचमन करीत आहे.

Verse 51

स्नेहं गृहाण स्नेहेन लोकनाथ महाशय । सर्वलोकेषु शुद्धात्मन्ददामि स्नेहमुत्तमम् ॥ ५१ ॥

हे लोकनाथ, महाशय! स्नेहाने स्नेह स्वीकारा. हे शुद्धात्मन्! सर्व लोकांत मी आपल्याला उत्तम प्रेम अर्पण करीत आहे.

Verse 52

परमानंदबोधाब्धिनिमग्ननिजमूर्तये । सांगोपांगमिदं स्नानं कल्पयाम्यहमीश ते । सहस्रं वा शतं वापि यथाशक्त्यादरेण च ॥ ५२ ॥

हे ईश्वरा! ज्यांचे स्वरूप परम आनंद व प्रबुद्ध चैतन्याच्या सागरात निमग्न आहे—आपल्यासाठी हे सांगोपांग स्नानार्पण मी श्रद्धेने, यथाशक्ती, सहस्र वेळा किंवा शत वेळा करीत आहे।

Verse 53

गन्धपुष्पादिकैरीश मनुनां चाभिषिंचेत् ॥ ५३ ॥

हे ईश्वरा! गंध, पुष्प इत्यादींनी मनूंचाही अभिषेक-स्नान करावे।

Verse 54

मायाचि त्रपटच्छन्ननिजगुह्योरुतेजसे । निरावरणविज्ञान वासस्ते कल्पयाम्यहम् ॥ ५४ ॥

हे प्रभो! मायाच्या त्रिपट आवरणाने व गुप्तांग-लज्जेने झाकलेले ज्यांचे महातेज भासते—आपल्यासाठी मी निरावरण ज्ञानाचे वस्त्र कल्पितो।

Verse 55

यमाश्रित्य म हामाया जगत्संमोहिनी सदा । तस्मै ते परमेशाय कल्पयाम्युत्तरीयकम् ॥ ५५ ॥

यमाचा आश्रय घेऊन जगाला सदैव मोहविणारी महामाया कार्य करते; म्हणून हे परमेश्वरा, आपल्यासाठी हे उत्तरीय (वरचे वस्त्र) मी अर्पितो।

Verse 56

रक्तं शक्त्यर्कविघ्नेषु पीतंविष्णौ सितं शिवे । तैलादिदूषितं जीर्णं सच्छिद्रं मलिनं त्यजेत् ॥ ५६ ॥

शक्ती, सूर्य व विघ्ननाशासाठी रक्त (लाल) अर्पण विहित आहे; विष्णूसाठी पीत, शिवासाठी श्वेत। तेलादिने दूषित, जीर्ण, छिद्रयुक्त किंवा मलिन वस्तू त्यागाव्यात।

Verse 57

यस्य शक्तित्रयेणदं संप्रीतमखिलं जगत् । यज्ञसूत्राय तस्मै ते यज्ञसूत्रं प्रकल्पये ॥ ५७ ॥

ज्याच्या त्रिविध शक्तीने हे अखिल जगत् पोसले व प्रसन्न होते, त्या यज्ञसूत्र-स्वरूप प्रभूसाठी मी तुला विधिपूर्वक हे यज्ञोपवीत धारण करवितो।

Verse 58

स्वभावसुन्दरांगाय नानाशक्त्याश्रयाय ते । भूषणानि विचित्राणि कल्पयाम्यमरार्चित ॥ ५८ ॥

स्वभावतः सुंदर अंग असलेल्या, नानाशक्तींचा आश्रय, देवांनी पूजिलेल्या प्रभो! मी तुमच्यासाठी विचित्र भूषणे रचतो।

Verse 59

परमानन्दसौरभ्यपरिपूर्णदिगंतरम् । गृहाण परम गंध कृपया परमेश्वर ॥ ५९ ॥

हे परमेश्वर! परमानंदाच्या सुवासाने दिगंत भरून टाकणारी ही परम गंध कृपया स्वीकारा।

Verse 60

तुरीयवनसंभूतं नानागुणमनोहरम् । अमंदसौरभपुष्पं गृह्यतामिदमुत्तमम् । जपाक्षतार्कधत्तूरान्विष्णौ नैवार्पयेत्क्वचित् ॥ ६० ॥

तुरीय वनात उत्पन्न, नानागुणांनी मनोहर, तीव्र सुवासाचे हे उत्तम पुष्प स्वीकारावे. परंतु जपा, अक्षत, अर्क व धतुरा—हे विष्णूस कधीही अर्पू नयेत।

Verse 61

केतकीं कुटजं कुंदं बंधूकं केसरं जपाम् । मालतीपुष्पक चैव नार्पयेत्तु महेश्वरे ॥ ६१ ॥

केतकी, कुटज, कुंद, बंधूक, केसर, जपा आणि मालती—ही फुले महेश्वर (शिव) यांना अर्पू नयेत।

Verse 62

मातुलिंगं च तगरं रवौ नैवार्पयेत्क्वचित् । शक्तौ दूर्वार्कमंदारान् गणेशे तुलसीं त्यजेत् ॥ ६२ ॥

सूर्यदेवाला कधीही मातुलिंग (बीजपूर) व तगर अर्पू नये. शक्तीपूजनात दूर्वा, अर्क व मन्दार अर्पावेत; आणि गणेशपूजेत तुलशी टाळावी.

Verse 63

सरोजिनीदमनकौ तथा मरुबकः कुशः । विष्णुक्रांता नागवल्ली दूर्वापामार्गदाडिमौ ॥ ६३ ॥

सरोजिनी व दमनक, तसेच मरुबक व कुश; विष्णुक्रांता, नागवल्ली, दूर्वा, अपामार्ग आणि दाडिम (डाळिंब) हेही (समाविष्ट करावे).

Verse 64

धात्री मुनियुतानां च पत्रैर्देवार्चनं चरेत् । कदली बदरी धात्री तिंतिणी बीजपूरकम् ॥ ६४ ॥

धात्री व मुनियुक्त वनस्पतींच्या पानांनी देवांचे अर्चन करावे. (योग्य पाने) कदली, बदरी, धात्री (आवळा), तिंतिणी (चिंच) आणि बीजपूरक (मातुलिंग).

Verse 65

आम्रदाडिमजंबीरजंबूपनसभूरुहाः । एतेषां तु फलैः कुर्याद्देवतापूजनं बुधः ॥ ६५ ॥

आंबा, दाडिम (डाळिंब), जंबीर (मातुलिंग/लिंबू), जंबू, पनस (फणस) व इतर फलवृक्षांच्या फळांनी ज्ञानी पुरुषाने देवतापूजन करावे.

Verse 66

शुष्कैस्तु नार्चयेद्देवं पत्रैः पुष्पैः फलैरपि ॥ ६६ ॥

परंतु वाळलेल्या पानांनी, फुलांनी किंवा फळांनीही देवाचे अर्चन करू नये.

Verse 67

धात्री खदिरबित्वानां तमालस्य दलानि च । छिन्नभिन्नान्यपि मुने न दूष्याणि जगुर्बुधाः ॥ ६७ ॥

हे मुने, धात्री, खदिर व बित्वान यांची फळे आणि तमालाची पाने—छिन्नभिन्न झाली तरी—पंडितांनी त्यांना अशुद्ध मानलेले नाही.

Verse 68

पद्ममामलकं तिष्टेच्छुद्धं चैव दिनत्रयम् । सर्वदा तुलसी शुद्धा बिल्वपत्राणि वै तथा ॥ ६८ ॥

कमळ व आवळा तीन दिवस शुद्ध राहतात. तुळशी सदैव शुद्ध आहे, तसेच बिल्वपत्रेही नेहमीच शुद्ध मानली जातात.

Verse 69

पलाशकाशकुसुमैस्तमालतुलसीदलैः । छात्रीदलैश्च दूर्वाभिर्नार्चयेज्जगदंबिकाम् ॥ ६९ ॥

पळस व काशाची फुले, तसेच तमाल व तुळशीची पाने, छात्रीची पाने आणि दूर्वा यांद्वारे जगदंबिकेची पूजा करू नये.

Verse 70

नार्पयेत्कुसुमं पत्रं फलं देवे ह्यधोमुखम् । पुष्पपत्रादिकं विप्र यथोत्पन्नं तथार्पयेत् ॥ ७० ॥

देवाला फूल, पान किंवा फळ अधोमुख (उलटे) करून अर्पू नये. हे विप्र, पुष्प-पत्रादी जसे नैसर्गिकरीत्या उगवतात तसेच अर्पावे.

Verse 71

वनस्पतिरसं दिव्यं गंधाढ्यं सुमनोहरम् । आघ्रेयं देवदेवेश धूपं भक्त्या गृहाम मे ॥ ७१ ॥

हे देवदेवेश, वनस्पतींच्या रसापासून सिद्ध झालेला हा दिव्य, सुगंधसमृद्ध व मनोहर धूप—आघ्रेय अर्पणरूप—माझ्या भक्तीने स्वीकारावा.

Verse 72

सुप्रकाशं महादीपं सर्वदा तिमिरापहम् । घृतवर्तिसमायुक्तं गृहाण मम सत्कृतम् ॥ ७२ ॥

हे प्रभो, सदैव तम नाश करणारा घृतवर्तीने युक्त असा हा सुप्रकाश महादीप, माझे सत्कारपूर्वक अर्पण स्वीकारा।

Verse 73

अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समन्वितम् । भक्त्या गृहाण मे देव नैवेद्यंतुष्टिदंसदा ॥ ७३ ॥

हे देव, षड्रसांनी युक्त चार प्रकारचे हे स्वादिष्ट अन्न-नैवेद्य मी भक्तीने अर्पित करीत आहे; स्वीकारा, हे सदैव तृप्तिदायक ठरो।

Verse 74

नागवल्लीदलं श्रेष्टं पूगखदिरचूर्णयुक् । कर्पूरादिसुगंधाढ्यं यद्दत्तं तद्गृहाण मे ॥ ७४ ॥

हे प्रभो, पूग (सुपारी) व खदिरचूर्णयुक्त, कर्पूरादि सुगंधांनी परिपूर्ण असे हे श्रेष्ठ नागवल्लीपान मी अर्पिले आहे; ते स्वीकारा।

Verse 75

दद्यात्पुष्पाञ्जलिं पश्चात्कुर्यादावरणार्चनम् ॥ ७५ ॥

यानंतर पुष्पांजली अर्पावी, मग आवरणदेवतांचे अर्चन करावे।

Verse 76

यदाशाभिमुखो भूत्वा पूजनं तु समाचरेत् । सैव प्राची तु विज्ञेया ततोऽन्या विदिशो दश ॥ ७६ ॥

पूजन करताना ज्या दिशेकडे मुख करून आचरण करतो, तीच प्राची (पूर्व) समजावी; त्यावरून उरलेल्या दहा विदिशा ठरतात।

Verse 77

केशरेष्वग्निकोणादि हृदयादीनि पूजयेत् । नेत्रमग्रे दिक्षु चास्त्रं अंगमंत्रैर्यथाक्रमम् ॥ ७७ ॥

कमळाच्या पाकळ्यांवर अग्निकोणादी देवतांचे पूजन करावे. हृदयादी षडंग-मंत्रांचा यथाक्रम न्यास करावा; समोर नेत्र, आणि दिशांमध्ये अस्त्र-मंत्र—अंगमंत्रांसह क्रमाने पूजावे॥

Verse 78

शुक्लश्वेतसितश्यामकृष्णरक्तार्चिषः क्रमात् । वराभयकरा ध्येयाः स्वस्वदिक्ष्वं गशक्तयः ॥ ७८ ॥

क्रमाने त्यांच्या प्रभा शुक्ल, उज्ज्वल-श्वेत, धवल, श्याम, कृष्ण आणि रक्तवर्ण आहेत. वर व अभय-मुद्रा धारण केलेल्या या अंग-शक्तींचे त्यांच्या त्यांच्या दिशांत ध्यान करावे॥

Verse 79

अमुकावरणांते तु देवता इति संवदेत् । सालंकारास्ततः पश्चात्सांगाः सपरिचारिकाः ॥ ७९ ॥

निर्दिष्ट आवरण-विधीच्या शेवटी ‘ही देवता आहे’ असे उच्चारावे. त्यानंतर देवतेला अलंकारांनी विभूषित, अंगांसह व परिचारिकांसहित असे मानून ध्यान/आवाहन करावे॥

Verse 80

सवाहनाः सायुधाश्च ततः सर्वो पचारकैः । संपूजितास्तर्पिताश्च वरदाः संत्विदं पठेत् ॥ ८० ॥

त्यानंतर (देवतांना) वाहनांसह व आयुधांसह सर्व उपचारांनी सम्यक् पूजावे. तर्पणाने तृप्त होऊन ते वरदाता प्रसन्न होवोत—असे हे पठण करावे॥

Verse 81

मूलांते च समुञ्चार्य दिवतायै निवेदयेत् । अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सल ॥ ८१ ॥

मूलमंत्राच्या शेवटी हे स्पष्ट उच्चारून देवतेस निवेदन करावे—‘हे शरणागतवत्सल! मला माझ्या अभीष्टाची सिद्धी दे.’॥

Verse 82

भक्तया समर्पये तुभ्यममुकावरणार्चनम् । इत्युञ्चार्य क्षिपेत्पुष्पाञ्जलिं देवस्य मस्तके ॥ ८२ ॥

“भक्तीने मी तुम्हांला अमुक आवरण-पूजन अर्पण करीत आहे”—असे उच्चारून मग देवाच्या मस्तकावर पुष्पांजली अर्पण करावी।

Verse 83

ततस्त्वभ्यर्च्यनीयाः स्युः कल्पोक्ताश्चावृतीः क्रमात् । सायुधांस्तत इंद्राद्यान्स्वस्वदिक्षु प्रपूजयेत् ॥ ८३ ॥

त्यानंतर कल्पोक्त क्रमाने आवृतींचे पूजन करावे; मग आपापल्या दिशांत आयुधधारी इंद्रादी देवतांची विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 84

इद्रो वह्निर्यमो रक्षो वरुणः पवनो विधुः । ईशानोऽथ विधिश्चैवमधस्तात्पन्न गाधिपः ॥ ८४ ॥

इंद्र, वह्नी (अग्नी), यम, रक्ष (दिक्पाल), वरुण, पवन आणि चंद्र; मग ईशान व विधी (ब्रह्मा). तसेच खाली पाताळजलाचा अधिपती नागराज आहे।

Verse 85

ऐरावतस्तथा मेषो महिषः प्रेतस्तिमिर्मृगः । वाजी वृषो हंसकूर्मौ वाहनानि विदुर्बुधाः ॥ ८५ ॥

ऐरावत, तसेच मेंढा व म्हैस, प्रेत, तिमी व मृग; तसेच वाजी, वृष, हंस व कूर्म—ही (देवतांची) वाहने आहेत असे बुधजन जाणतात।

Verse 86

वज्रं शक्तिं दंडखङ्गौ पाशां कुशगदा अपि । त्रिशूलं पद्मचक्रे च क्रमादिंद्रादिहेतयः ॥ ८६ ॥

वज्र, शक्ती, दंड व खड्ग, पाश, अंकुश व गदा; तसेच त्रिशूल, पद्म व चक्र—ही क्रमाने इंद्रादी देवतांची आयुधे आहेत।

Verse 87

समाप्यावरणार्चां तु देवतारार्तिकं चरेत् । शंखतोयं परिक्षिप्योद्वाहुर्नृत्यन् पतेत्क्षितौ ॥ ८७ ॥

आवरणार्चा पूर्ण करून मग देवतेची आरती करावी। शंखातील तीर्थोदक सर्वत्र शिंपडून, भक्तिभावाने बाहू उंचावून नृत्य करावे आणि शेवटी भूमीवर दंडवत् प्रणाम करावा।

Verse 88

दंडवञ्चाप्यथोत्थाय प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् । दक्षिणे स्थंडिलं कृत्वा तत्र संस्कारमाचरेत् ॥ ८८ ॥

दंडवत् प्रणाम करून मग उठून आपल्या इष्टस्वामीची प्रार्थना करावी। नंतर उजव्या बाजूस स्थंडिल (यज्ञभूमी) तयार करून तेथे विधिपूर्वक संस्कार करावा।

Verse 89

मूलेनेक्षणमस्त्रेण प्रोक्षणं ताडनं पुनः । कुशैस्तद्वर्मणाभ्युक्ष्य पूज्य तत्र न्यसेद्वसुम् ॥ ८९ ॥

मूलमंत्राने ‘ईक्षण’ व ‘अस्त्र’ मंत्रांचा उपयोग करून प्रोक्षण व पुन्हा ताडन करावे. नंतर त्या वर्ममंत्राच्या संरक्षणात कुशांनी अभ्युक्षण करून पूजा करीत तेथे वसु (अर्पण-द्रव्य) न्यास करावा।

Verse 90

प्रदाप्य तत्र जुहुयाद्ध्यात्वा चैवेष्टदेवताम् । महाव्याहृतिभिर्यस्तु समस्ताभिश्चतुष्टयम् ॥ ९० ॥

तेथे अग्नी प्रज्वलित करून, इष्टदेवतेचे ध्यान करीत हवन करावे. महाव्याहृतींच्या द्वारा चारही एकत्र समुच्चयाने आहुती द्यावी।

Verse 91

जुहुयात्सर्पिषा भक्तैस्तिलैर्वा पायसेन वा । सघृतैः साधकश्रेष्टः पञ्चविंशतिसंख्यया ॥ ९१ ॥

साधकश्रेष्ठाने घृतयुक्त भक्त्यर्पित हविर्द्रव्याने, किंवा तिळांनी, किंवा घृतमिश्रित पायसाने—पंचवीस संख्येने—आहुती द्यावी।

Verse 92

पुनर्व्याहृतिभिघिर्हुत्वा गंधाद्यैः पुनरर्चयेत् । देवं संयोजयेन्मूर्तौ ततो वह्निं विसर्जयेत् ॥ ९२ ॥

पुन्हा व्याहृतींसह आहुती देऊन, गंधादि द्रव्यांनी पुनः अर्चना करावी। नंतर देवतेला मूर्तीत संयोजित (प्रतिष्ठित) करून, त्यानंतर अग्नीचे विधिपूर्वक विसर्जन करावे।

Verse 93

भो भो वह्ने महाशक्ते सर्वकर्मप्रसाधक । कर्मांतरेऽपि संप्राप्ते सान्निध्यं कुरु सादरम् ॥ ९३ ॥

हे हे वह्ने, महाशक्तिमान, सर्व कर्म साधणारा! दुसरे कर्म सुरू झाले तरी तेथेही सादर सान्निध्य कर।

Verse 94

विसृज्याग्निदेवतायै दद्यादाचमनीयकम् । अवशिष्टेन हविषा गंधपुष्पाक्षतान्वितम् ॥ ९४ ॥

विसर्जनानंतर अग्निदेवतेस आचमनीय जल द्यावे। आणि उरलेल्या हविषाने गंध, पुष्प व अक्षतांसह अर्पण करावे।

Verse 95

देवतापार्षदेभ्योऽपि पूर्वोक्तेभ्यो बलिं ददेत् । ये रौद्रा रौद्रकर्माणो रौद्रस्थाननिवासिनः ॥ ९५ ॥

पूर्वोक्त देवतांच्या पार्षदांनाही बळी द्यावा—जे रौद्र स्वभावाचे, रौद्र कर्म करणारे आणि रौद्र स्थानी वास करणारे आहेत।

Verse 96

योगिन्यो ह्युग्ररूपाश्च गणानामधिपास्च ये । विघ्नभूतास्तथा चान्ये दिग्विदिक्षु समाश्रिताःग ॥ ९६ ॥

उग्ररूप योगिन्या, गणांचे अधिपती, तसेच अन्य विघ्नभूत—हे सर्व दिशांमध्ये व विदिशांमध्ये आश्रय करून राहतात।

Verse 97

सर्वे ते प्रीतमनसः प्रतिगृह्णंत्विमं बलिम् । इत्यष्टदिक्षु दत्वा च पुनर्भूतबलिं चरेत् ॥ ९७ ॥

तुम्ही सर्वे प्रसन्नचित्ताने हा बलि-भोग स्वीकारा. अशा रीतीने आठही दिशांना बलि देऊन पुन्हा भूतबलि करावी.

Verse 98

पानीयममृतीकृत्य मुद्रया धेनुसंज्ञया । देवतायाः करे दद्यात्पुनश्चाचमनीयकम् ॥ ९८ ॥

धेनु-मुद्रेने पाणी अमृतमय करून देवतेच्या हातात द्यावे; नंतर पुन्हा आचमनासाठी जल अर्पावे.

Verse 99

देवमुद्वास्य मूर्तिस्थं पुनस्तत्रैव योजयेत् । नैवेद्यं च ततो दद्यात्तत्तदुच्छिष्टभोजिने ॥ ९९ ॥

देवतेचे उद्वासन करून त्याच ठिकाणी मूर्तीत पुन्हा स्थापना करावी. मग त्या नैवेद्याचे उच्छिष्टभोजी यास नैवेद्य द्यावे.

Verse 100

महेश्वरस्य चंडेशो विष्वक्सेनस्तथा हरेः । चंडांशुस्तरणेर्वक्ततुंडश्चापि गणेशितुः । शक्तेरुच्छिष्टचांडाली प्रोक्ता उच्छिष्टभोजिनः ॥ १०० ॥

महेश्वराचा परिचर चंडेश; हरीचा विष्वक्सेन. सूर्याचा चंडांशु आणि गणेशाचा वक्ततुंड. शक्तीसाठी ‘उच्छिष्टचांडाली’ सांगितली आहे—हेच उच्छिष्टभोजी होत.

Verse 101

ततो ऋष्यादिकं स्मृत्वा कृत्वा मूलषडंगकम् । जप्त्वा मंत्रं यथाशक्ति देवतायै निवेदयेत् ॥ १०१ ॥

नंतर ऋष्यादि स्मरून, मूलमंत्राचे षडंग करून, यथाशक्ती मंत्रजप करून देवतेस निवेदन करावे.

Verse 102

गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु मे देव त्वत्प्रसादात्त्वयि स्थिता ॥ १०२ ॥

हे अतिगुह्याचे रक्षक! माझ्याकडून केलेला हा जप स्वीकारा। हे देव, तुमच्या प्रसादाने मला सिद्धी लाभो, जी तुमच्यातच अचलपणे प्रतिष्ठित राहो।

Verse 103

ततः पराङ्मुखं चार्घं कृत्वा पुष्पैः प्रपूजयेत् । दोर्भ्यां पभ्द्यां च जानुभ्यामुरसा शिरसादृशा । मनसा वचसा चेति प्रणामोऽष्टांग ईरितः ॥ १०३ ॥

त्यानंतर आदराने मुख वळवून अर्घ्य अर्पून पुष्पांनी उत्तम पूजन करावे। दोन्ही बाहू, दोन्ही पाय, दोन्ही गुडघे, उर, शिर, दृष्टी—तसेच मन व वाणीने—केलेला हा अष्टांग प्रणाम म्हणतात।

Verse 104

बाहुभ्यां च सजानुभ्यां शिरसा वचसापि वा । पंचांगकः प्रणामः स्यात्पूजायां प्रवरावुभौ ॥ १०४ ॥

पूजेत बाहू व गुडघे, शिर आणि वाणी यांसह केला जाणारा पंचांग प्रणाम श्रेष्ठ मानला जातो; देहकृती व वचन—दोन्हीही प्रशंसनीय आहेत।

Verse 105

नत्वा च दंडवन्मंत्री ततः कुर्यात्प्रदक्षिणाः । विष्णुसोमार्कविघ्नानां वेदार्धेंद्वद्रिवह्नयः ॥ १०५ ॥

मंत्रोच्चार करणारा दंडवत् प्रणाम करून मग प्रदक्षिणा करील. विष्णूसाठी ‘वेदार्ध’, सोमासाठी ‘इंदु’, अर्कासाठी ‘गिरी’, आणि विघ्नहर्त्यासाठी ‘वह्नी’—या संकेतांप्रमाणे प्रदक्षिणांची संख्या सांगितली आहे।

Verse 106

ततः स्तोत्रादिकं मंत्री प्रपठेद्भक्तिपूर्वकम् । इतः पूर्णं प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतः ॥ १०६ ॥

त्यानंतर मंत्रसाधकाने भक्तिपूर्वक स्तोत्र इत्यादी पठण करावे. याने विधी पूर्ण होतो—प्राणशक्ती, बुद्धी, देहसमर्थ्य आणि धर्माधिकार यानुसार।

Verse 107

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यंतेऽवस्थासु मनसा वदेत् । वाचा हस्ताभ्यां च पद्भ्यामुदरेण ततः परम् ॥ १०७ ॥

जागृत, स्वप्न व सुषुप्ती अवस्थांच्या शेवटी साधकाने मनाने ‘वचन’ करावे; मग वाणीने, हातांनी, पायांनी, आणि त्यानंतर उदराद्वारेही (देहक्रियांतून) व्यक्त करावे।

Verse 108

शिष्णांते यत्स्मृतं पश्चाद्यदुक्तं यत्कृतं ततः । तत्सर्वं च ततो ब्रह्मर्पणं भवतु ठद्वयम् ॥ १०८ ॥

अखेरीस नंतर जे स्मरण झाले, जे बोलले गेले आणि जे केले गेले—ते सर्व आता ब्रह्माला अर्पण होवो; दोन्ही प्रकारे ते पूर्ण होवो।

Verse 109

मां मदीयं च सकलं विष्णवे च समर्पये । तारं तत्सदतो ब्रह्मर्पणमस्तु मनुर्मतः ॥ १०९ ॥

मी स्वतःला आणि माझे जे काही सर्व, विष्णूस अर्पण करतो। ‘तार’ (ॐ) व ‘तत्-सत्’ उच्चारून हे ब्रह्मार्पण होवो—मंत्रपरंपरेप्रमाणे।

Verse 110

प्रणवाद्योऽष्टवस्वर्णो ह्यनेनात्मानमर्पयेत् । अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा वैकल्यात्साधनस्य च ॥ ११० ॥

प्रणव (ॐ) पासून आरंभ होऊन आठ अक्षरांनी युक्त या मंत्राने आत्मसमर्पण करावे—अज्ञानामुळे, प्रमादामुळे, किंवा साधनातील उणिवेमुळेही।

Verse 111

यन्न्यूनमतिरिक्तं वा तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि । द्रव्यहीनं क्रियाहीनं मंत्रहीनं मयान्यथा ॥ १११ ॥

जे काही कमी-अधिक झाले असेल ते सर्व आपण क्षमा करावे। द्रव्यहीन, क्रियाहीन किंवा मंत्रहीन होऊन विधीपेक्षा अन्यथा जे काही माझ्याकडून झाले—ते सर्व क्षम्य असो।

Verse 112

कृतं यत्तत्क्षमस्वेश कृपया त्वं दयानिधे । यन्मया क्रियते कर्म जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तिषु ॥ ११२ ॥

हे ईश्वरा, दयानिधे! कृपया माझ्याकडून जे काही दोषरूप झाले आहे ते क्षमा कर. जागृत, स्वप्न व सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांत माझ्याकडून झालेले सर्व कर्म तूच पावन करून क्षमा कर.

Verse 113

तत्सर्वं तावकी पूजा भूयाद्भूत्यै च मे प्रभो । भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवावलंबनम् ॥ ११३ ॥

हे प्रभो! हे सर्व तुझीच पूजा ठरो आणि माझ्या कल्याण व समृद्धीस कारण होवो. जसे भूमीवर पाय घसरलेल्या जनांस भूमीच आधार होते, तसे तूच माझा आधार आहेस.

Verse 114

त्वयि जातापराधानां त्वमेव शरणं प्रभो । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ॥ ११४ ॥

हे प्रभो! तुझ्याविरुद्ध अपराध झालेल्यांसाठी तूच एकमेव शरण आहेस. तुझ्यावाचून दुसरे शरण नाही; तूच माझे शरण आहेस.

Verse 115

तस्मात्कारुण्यभावेन क्षमस्व परमेश्वर । अपराधसहस्राणि क्रियंतेऽहर्न्निशं मया ॥ ११५ ॥

म्हणून, हे परमेश्वरा! करुणाभावाने मला क्षमा कर; माझ्याकडून अहोरात्र हजारो अपराध घडतात.

Verse 116

दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व जगतां पते । आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् ॥ ११६ ॥

हे जगत्पते! मला तुझा दास समजून क्षमा कर. मला आवाहनाची विधी माहीत नाही, विसर्जनाचीही विधी माहीत नाही.

Verse 117

पूजां चैव न जानामि त्वं गतिः परमेश्वर । संप्रार्थ्यैवं ततो मंत्री मूलांते श्लोकमुञ्चरेत् ॥ ११७ ॥

मला पूजाविधीही माहीत नाही; हे परमेश्वरा, तूच माझी परम गती व शरण आहेस। असे प्रार्थून मग मंत्रसाधकाने मूलमंत्राच्या शेवटी हा श्लोक म्हणावा।

Verse 118

गच्छ गच्छ परं स्थानं जगदीश जगन्मय । यन्न ब्रह्मादयो देवा जानंति च सदाशिवः ॥ ११८ ॥

जा—जा—परम धामाकडे, हे जगदीश, हे जगन्मय; ते स्थान ब्रह्मा इत्यादी देवांनाही ज्ञात नाही, सदाशिवालाही नाही।

Verse 119

इति पुष्पांजलिं दत्वा ततः संहारमुद्रया । निधाय देवं सांगं च स्वीयदृत्सरसीरुहे ॥ ११९ ॥

अशी पुष्पांजली अर्पून, मग संहारमुद्रेने, देवाला त्याच्या सर्व अंगोपांगांसह आपल्या हृदय-सरातील कमळात स्थापित करावे।

Verse 120

सुषुम्णावर्त्मना पुष्पमाघ्रायोद्वासयेद् बुधः । शंखचक्रशिलालिंगविघ्नसूर्यद्वयं तथा ॥ १२० ॥

बुद्धिमान साधकाने सुषुम्णा-मार्गाने पुष्पाचा सुवास आत घेऊन मग हळुवारपणे श्वास बाहेर सोडावा. तसेच शंख, चक्र, शिला, लिंग, विघ्नहर्ता आणि दोन सूर्य यांचे ध्यान करावे।

Verse 121

शक्तित्रयं न चैकत्र पूजयेद्दुःखकारणम् । अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशन् ॥ १२१ ॥

शक्तित्रयाची एकाच ठिकाणी एकत्र पूजा करू नये; ती दुःखाचे कारण ठरते. योग्य पूजा अकाली मृत्यू हरते आणि सर्व व्याधींचा नाश करते।

Verse 122

सर्वपापक्षयकरं विष्णुपादोदकं शुभम् ॥ १२२ ॥

विष्णूच्या चरणप्रक्षालनाचे जल परम शुभ असून ते सर्व पापांचा क्षय करते।

Verse 123

तत्तद्भक्तैर्गृही तव्यं तन्नैवेद्यनिवेदितम् । अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् ॥ १२३ ॥

ज्या देवतेला नैवेद्य अर्पिले, ते त्या देवतेच्या भक्तांनीच घ्यावे; परंतु शिवनिर्माल्य—पत्र, पुष्प, फळ व जल—इतरांनी ग्रहण करू नये।

Verse 124

शालग्रामशिलास्पर्शात्सर्वं याति पवित्रताम् । पूजा पंचविधा तत्र कथिता नारदाखिलैः ॥ १२४ ॥

शालग्रामशिलेच्या स्पर्शमात्राने सर्व काही पवित्र होते; त्या संदर्भात नारदांनी पंचविध पूजा सविस्तर सांगितली आहे।

Verse 125

आतुरी सौतिकी त्रासी साधना भाविनी तथा । दौर्बोधी च क्रमादासां लक्षणानि श्रृणुष्व मे ॥ १२५ ॥

आतुरी, सौतिकी, त्रासी, साधना, भाविनी आणि दौर्बोधी—यांची लक्षणे क्रमाने माझ्याकडून ऐक।

Verse 126

रोगादियुक्तो न स्रायान्न जपेन्न च पूजयेत् । विलोक्य पूजां देवस्य मूर्तिं वा सूर्य्यमंडलम् ॥ १२६ ॥

रोग इत्यादींनी पीडित व्यक्तीने स्नान करू नये, जप करू नये, विधिपूजा करू नये; फक्त देवपूजा, किंवा मूर्ती, किंवा सूर्यमंडळ यांचे दर्शन करून समाधान मानावे।

Verse 127

प्रणम्याथ स्मरन्मंत्रमर्पयेत्कुमांजलिम् । रोगे निवृत्ते स्नात्वाथ नत्वा संपूञ्चेद्गुरुम् ॥ १२७ ॥

मग प्रणाम करून मंत्राचे स्मरण करीत पुष्पांजली अर्पण करावी। रोग निवळल्यावर स्नान करून पुन्हा नमस्कार करीत गुरूंची आदराने आज्ञा घेऊन निरोप घ्यावा।

Verse 128

त्वत्प्रसादाज्जगन्नाथ जगत्पूज्य दयानिधे । पूजाविच्छेददोषो मे मास्त्विति प्रार्थयेच्च तम् ॥ १२८ ॥

हे जगन्नाथ, जगत्पूज्य दयानिधे! तुझ्या कृपेने मी प्रार्थना करतो—माझ्या पूजेत खंड पडण्याचा दोष कधीही होऊ नये।

Verse 129

द्विजानपि च संपूज्य यथाशक्त्या प्रतोष्य च । तेभ्यश्चाशिषमादाय देवं प्राग्वत्ततोऽर्चयेत् ॥ १२९ ॥

द्विजांचेही यथाशक्ती पूजन-सत्कार करून त्यांना तृप्त करावे; त्यांचे आशीर्वाद घेऊन मग पूर्ववत देवाचे अर्चन करावे।

Verse 130

आतुरी कथिता ह्येषा सोतिक्यथ निगद्यते । सूतकं द्विविधं प्रोक्तं जाताख्यं मृतसंज्ञकम् ॥ १३० ॥

ही अवस्था ‘आतुरी’ अशी सांगितली आहे आणि ‘सोतिका’ असेही म्हणतात. सूतक दोन प्रकारचे—जन्मसूतक आणि मृतसूतक—असे वर्णिले आहे।

Verse 131

तत्र स्नात्वा मानसीं तु कृत्वा संध्यां समाहितः । मनसैव यजेद्देवं मनसैव जपेन्मनुम् ॥ १३१ ॥

तेथे स्नान करून, एकाग्र होऊन मानसिक संध्या करावी. मग मनानेच देवाचे यजन करावे आणि मनानेच मंत्राचा जप करावा।

Verse 132

निवृत्ते सूतके प्राग्वत्संपूज्य च गुरुं द्विजान् । तेभ्यश्चाशिषमादाय ततो नित्यक्रमं चरेत् ॥ १३२ ॥

सूतक-काल निवृत्त झाल्यावर, पूर्वीप्रमाणे गुरु व द्विज-ज्येष्ठांचे विधिपूर्वक पूजन करावे; त्यांचे आशीर्वाद घेऊन मग नित्यकर्मांचा क्रम पुन्हा सुरू करावा।

Verse 133

एषा तु सौतिकी प्रोक्ता त्रासी चाथ निगद्यते । दुष्टेभ्यस्त्रासमापन्नो यथालब्धोपचारंकैः ॥ १३३ ॥

ही विधी ‘सौतिकी’ म्हणून सांगितली आहे आणि ‘त्रासी’ असेही तिला म्हणतात। दुष्ट लोकांमुळे भयग्रस्त झाल्यास, त्या वेळी जे उपाय उपलब्ध असतील त्यांद्वारेच तिचे आचरण करावे।

Verse 134

मानसैर्वै यजेद्देवं त्रासी सा परिकीर्तिता । पूजासाधनवस्तूनाम सामर्थ्ये तु सर्वतः ॥ १३४ ॥

मनानेच देवाचे पूजन करावे—यालाच ‘त्रासी’ असे म्हटले आहे। पूजासामग्री मिळविण्याची क्षमता असो वा नसो, सर्व परिस्थितीत ही पद्धत लागू होते।

Verse 135

पुष्पैः पत्रैः फलैर्वापि मनसा वा यजेद्विभुम् । साधनाभाविनी ह्येषा दौर्बोधीं श्रृणु नारद ॥ १३५ ॥

फुले, पाने, फळे—किंवा केवळ मनानेही सर्वव्यापी प्रभूचे पूजन करावे। ही पद्धत बाह्य साधनांवर अवलंबून नाही; हे नारदा, हा सूक्ष्म (दुर्बोध) उपदेश ऐक।

Verse 136

स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला मूर्खास्तैस्तु यथाक्रमम् । यथाज्ञानकृता सा तु दौर्बोधीति प्रकीर्तिता ॥ १३६ ॥

स्त्रिया, वृद्ध, बालक आणि अज्ञ—हे सर्व यथाक्रम आपल्या ज्ञानाप्रमाणे वाणीचा उपयोग करतात; म्हणून ती (रीत/वाणी) ‘दुर्बोधी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 137

एवं यथाकथंचित्तु पूजां कुर्याद्धि साधकः । देवपूजाविहीनो यः स गच्छेन्नरकं ध्रुवम् ॥ १३७ ॥

अशा रीतीने साधकाने जसे जमेल तसे नक्कीच पूजा करावी। जो देवपूजाविहीन आहे तो निश्चितच नरकास जातो।

Verse 138

वैश्वदेवादिकं कृत्वा भोजयेद्द्विजसत्तमान् । देवे निवेदितं पश्चाद्भुंमजीत स्वगणैः स्वयम् ॥ १३८ ॥

प्रथम वैश्वदेव इत्यादी कर्म करून श्रेष्ठ द्विजांना भोजन घालावे। नंतर देवाला निवेदित अन्नानंतर स्वतः आपल्या सेवकांसह भोजन करावे।

Verse 139

आचम्याननशुद्धिं च कृत्वा तिष्टेत् कियत्क्षणम् । पुराणमितिहासं च श्रृणुयात्स्वजनैः सह ॥ १३९ ॥

आचमन करून मुखशुद्धी करून काही क्षण शांत बसावे. नंतर आपल्या स्वजनांसह पुराण व इतिहास श्रवण करावे.

Verse 140

समर्थः सर्वकल्पेषु योऽनुकल्पं समाचरेत् । न सांगशयिकं तस्य दुर्मतेर्जायते फलम् ॥ १४० ॥

जो सर्व कल्पविधींमध्ये समर्थ असूनही केवळ अनुकल्प करतो, त्या दुर्मतीला अंगोपांगांसह पूर्ण फळ प्राप्त होत नाही.