Dhvaja-Dhāraṇa Mahātmyam: Sumati–Satyamatī, Humility, and Deliverance by Hari’s Messengers

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रार्थपारग । सर्वकर्मवरिष्टं च त्वयोक्तं ध्वजधारणम् ॥ १ ॥

नारद म्हणाले— हे भगवन्! आपण सर्वधर्मज्ञ व सर्वशास्त्रार्थपारंगत आहात. सर्व कर्मांमध्ये ध्वजधारण हेच श्रेष्ठ आहे असे आपण सांगितले आहे.

Verse 2

यस्तु वै सुमतिर्नाम ध्वजारोपपरो मुने । त्वयोक्तस्तस्य चरितं विस्तरेण ममादिश ॥ २ ॥

हे मुने! ध्वज आरोहणात परायण असा सुमती नावाचा जो पुरुष आपण सांगितला, त्याचे चरित्र मला सविस्तर सांगावे.

Verse 3

सनक उवाच । श्रृणुष्वैकमनाः पुण्यमितिहासं पुरातनम् । ब्रह्मणा कथितं मह्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३ ॥

सनक म्हणाले— एकाग्र मनाने हा प्राचीन पवित्र इतिहास ऐक; ब्रह्म्याने मला सांगितलेला हा सर्व पापांचा नाश करणारा आहे.

Verse 4

आसीत्पुरा कृतयुगे सुमतिर्नाम भूपतिः । सोमवंशोद्भवः श्रीमान्सत्पद्वीपैकनायकः ॥ ४ ॥

प्राचीन काळी कृतयुगात सुमती नावाचा एक भूपती होता. तो सोमवंशात जन्मलेला, श्रीमान आणि सत्पद्वीपाचा एकमेव अधिपती होता.

Verse 5

धर्मात्मा सत्यसंपन्नः शुचिवंश्योऽतिथिप्रियः । सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वसंपद्विभूषितः ॥ ५ ॥

तो धर्मात्मा, सत्यसंपन्न, शुद्ध वंशात जन्मलेला आणि अतिथिसत्कारप्रिय होता. तो सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त व सर्व संपत्तीने विभूषित होता.

Verse 6

सदा हरिकथासेवी हरिपूजापरायणः । हरिभक्तिपराणां च शुश्रूषुर्निरहंकृतिः ॥ ६ ॥

तो सदा हरिकथेचे सेवन करीत, हरिपूजेत तत्पर असे; हरिभक्तीत रत जनांची सेवा करण्यास उत्सुक आणि अहंकाररहित असे।

Verse 7

पूज्यपूजारतो नित्यं समदर्शी गुणान्वितः । सर्वभूतहितः शान्तः कृतज्ञः कीर्तिमांस्तथा ॥ ७ ॥

तो नित्य पूज्यजनांची पूजा-सन्मान करण्यात रत, समदर्शी व गुणसंपन्न; सर्वभूतहितैषी, शांत, कृतज्ञ आणि कीर्तिमान असतो।

Verse 8

तस्य भार्या महाभागा सर्वलक्षणसंयुता । पतिव्रता पतिप्राणा नाम्रा सत्यमतिर्मुने ॥ ८ ॥

त्याची पत्नी महाभागा, सर्व शुभलक्षणांनी युक्त; पतिव्रता, पतीलाच प्राण मानणारी—हे मुने—तिचे नाव सत्यमती असे।

Verse 9

तावुभौ दम्पती नित्यं हरिपूजापरायणौ । जातिस्मरौ महाभागौ सत्यज्ञौ सत्परायणौ ॥ ९ ॥

ते दोघे दाम्पत्य नित्य हरिपूजेत परायण होते; पूर्वजन्मस्मरणयुक्त, महाभाग, सत्य जाणणारे आणि सत्पथात दृढ परायण होते।

Verse 10

अन्नदानरतौ नित्यं जलदानपरायणौ । तडागारामवप्रादौ नसंख्यातान्वितेनतुः ॥ १० ॥

ते नित्य अन्नदानात रत व जलदानात परायण होते; तसेच तळे, उद्याने व विहिरी इत्यादी असंख्य लोकहितकारी दानकर्मे करीत।

Verse 11

सा तु सत्यमतिर्नित्यं शुचिर्विष्णुगृहे सती । नृत्यत्यत्यन्तसन्तुष्टा मनोज्ञा मञ्जुवादिनी ॥ ११ ॥

ती सत्यबुद्धी व नित्य शुचिर्भूत सती, विष्णुगृही वास करी। अंतःकरणी अत्यंत संतुष्ट, मनोहर व मधुरवाणी अशी ती नृत्य करी।

Verse 12

सोऽपि राजा महाभागो द्वादशीद्धादशीदिने । ध्वजमारोपयत्येव मनोज्ञं बहुविस्तरम् ॥ १२ ॥

तो महाभाग राजा देखील द्वादशीच्या दिवशी मनोहर व बहुविस्तृत असा ध्वज उभारून देई।

Verse 13

एवं हरिपरं नित्यं राजानं धर्मकोविदम् । प्रियां सत्यमतिं चास्य देवा अपि सदास्तुवन् ॥ १३ ॥

अशा रीतीने हरिपरायण व नित्य धर्मकोविद त्या राजाची आणि त्याची प्रिया सत्यमतीची देवताही सदैव स्तुती करीत.

Verse 14

त्रिलोके विश्रुतौ ज्ञात्वा दम्पती धर्मको विदौ । आययौ बहुभिः शिष्यैर्द्रष्टुकामो विभाण्डकः ॥ १४ ॥

त्रिलोकी धर्मकोविद म्हणून प्रसिद्ध असे ते दाम्पत्य आहे असे जाणून, त्यांचे दर्शन घ्यावे म्हणून विभाण्डक मुनी अनेक शिष्यांसह आले.

Verse 15

तमायांतं मुनिं श्रुत्वा स तु राजा विभाण्डकम् । प्रत्युद्ययौ सपत्नीकः प्रजाभि र्बहुविस्तरम् ॥ १५ ॥

विभाण्डक मुनी येत आहेत असे ऐकून राजा पत्नीसमवेत व अनेक प्रजेसह त्यांचे स्वागत करण्यास पुढे गेला.

Verse 16

कृतातिथ्यक्रियं शान्तं कृतासनपरिग्रहम् । नीचासनस्थितो भूयः प्राञ्जलिर्मुनिमब्रवीत् ॥ १६ ॥

अतिथिसत्काराची विधी पूर्ण करून व आसनाची व्यवस्था करून, तो स्वतः नीच आसनी बसला; मग हात जोडून पुन्हा मुनिंना विनवू लागला।

Verse 17

राजो वाच । भगवन्कृतकृत्योऽस्मिं त्वदभ्यागमनेन वै । सतामायमनं सन्तं प्रशंसन्ति सुरवावहम् ॥ १७ ॥

राजा म्हणाला—हे भगवन्! आपल्या आगमनाने मी कृतकृत्य झालो. सत्पुरुष संतांच्या आगमनाची स्तुती करतात, कारण ते देवकृपा व कल्याण आणणारे असते।

Verse 18

यत्र स्यान्महतां प्रेम तत्र स्युः सर्वसम्पदः । तेजः कीर्तिर्धनं पुत्रा इति प्राहुर्विपश्चितः ॥ १८ ॥

जिथे महात्म्यांमध्ये प्रेमभाव असतो, तिथे सर्व संपत्ती नांदते—तेज, कीर्ती, धन आणि सुसंतती—असे ज्ञानी म्हणतात।

Verse 19

तत्र वृद्धिमुपायान्ति श्रेयांस्यनुदिनं मुने । यत्र सन्तः प्रकुर्वन्ति महतीं करुणां प्रभो ॥ १९ ॥

हे मुने! जिथे संतजन सतत महान करुणा करतात, तिथे दररोज श्रेय व कल्याण वाढत जाते, हे प्रभो।

Verse 20

यो मृर्ध्नि धारयेदूह्यन्महत्पादजलं रजः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु पुण्यात्मा नात्र संशयः ॥ २० ॥

जो श्रद्धेने मस्तकी महापुरुषांच्या चरणप्रक्षालनाच्या जलाने पवित्र झालेली धूळ धारण करतो, तो सर्व तीर्थांत स्नान केल्यासारखा; तो पुण्यात्मा—यात संशय नाही।

Verse 21

मम पुत्राश्च दाराश्च संपत्त्वयि समर्पिताः । मामाज्ञापय विप्रेन्द्र किं प्रियं करवाणि ते ॥ २१ ॥

माझे पुत्र, पत्नी आणि सर्व संपत्ती तुमच्याकडे अर्पण केली आहे। हे विप्रश्रेष्ठा, मला आज्ञा करा—तुमच्या प्रीत्यर्थ मी काय करू?

Verse 22

विनञ्चवनतं भूपं स निरीक्ष्य मुनीश्वरः । स्पृशन्करेण तं प्रीत्युवाचातिहर्षितः ॥ २२ ॥

विनयाने नतमस्तक झालेल्या राजाला पाहून मुनिश्रेष्ठांनी त्याच्याकडे प्रेमाने पाहिले; मग स्नेहाने हात लावून, अतिशय आनंदित होऊन बोलले।

Verse 23

ऋषिरुवाच । गजन्यदुक्तं भवता तत्सर्वं त्वत्कुलोचितम् । विनयावनतः सर्वो बहुश्रेयो लभेदिह ॥ २३ ॥

ऋषी म्हणाले—हे गजन्य, तू जे काही बोललास ते सर्व तुझ्या कुलास शोभणारे आहे। जो कोणी विनयाने नतमस्तक होतो, तो इहलोकी महान श्रेय प्राप्त करतो।

Verse 24

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च नृपसत्तम । विनयाल्लभते मर्त्यो दुर्लभं किं महात्मनाम् ॥ २४ ॥

हे नृपश्रेष्ठा, मनुष्य विनयाने धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्षही प्राप्त करतो। महात्म्यांसाठी मग काय दुर्मिळ आहे?

Verse 25

प्रीतोऽस्मि तव भूपाल सन्मार्गपरिवर्त्तिनः । स्वस्ति ते सततं भूयाद्यत्पृच्छामि तदुच्यताम् ॥ २५ ॥

हे भूपाल, तू सन्मार्गाकडे वळलास म्हणून मी प्रसन्न आहे। तुला सदैव कल्याण लाभो। आता मी जे विचारतो ते सांग।

Verse 26

पूजा बहुविधाः सन्ति हरितुष्टिविधायिकाः । तासु नित्यं ध्वजारोपे वर्त्त्से त्वं सदोद्यतः ॥ २६ ॥

पूजेचे अनेक प्रकार आहेत, जे सदा हरिला तुष्ट करतात. तरी त्यांत तू नित्य भगवंताच्या सन्मानार्थ ध्वज उभारण्यातच सदैव तत्पर असतोस.

Verse 27

भार्यापि तव साध्वीयं नित्यं नृत्यपरायणा । किमर्थमेतद्वृत्तान्तं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ २७ ॥

तुझी पत्नीही साध्वी असून नित्य नृत्यात परायण आहे. मग हा प्रसंग कशामुळे घडला? तू हा वृत्तान्त यथाविधी सांगणे उचित आहे.

Verse 28

राजोवाच । श्रृणुष्व भगवन्सर्वं यत्पृच्छसि वदामि तत् । आश्चर्यभूतं लोकानामावयोश्चरितं त्विह ॥ २८ ॥

राजा म्हणाला—हे भगवन्, ऐका; तुम्ही जे विचारता ते सर्व मी सांगतो. येथे लोकांना आश्चर्य वाटावे असे आमचे अद्भुत चरित्र मी कथन करतो.

Verse 29

अहमासं पुरा शूद्रो मालिनिर्नाम सत्तम । कुमार्गनिरतो नित्यं सर्वलोकाहिते रतः ॥ २९ ॥

हे सत्तम पुरुषा, पूर्वी मी ‘मालिनी’ नावाची एक शूद्रा स्त्री होते. मी नित्य कुमार्गात गुंतलेली होते, तरीही सर्व लोकांच्या हितासाठीच रत असल्याचा भाव बाळगत होते.

Verse 30

पिशुनो धर्मविद्वेषी देवद्रव्यापहारकः । गोध्नश्च ब्रह्महा चौरः सर्वप्राणिवधे रतः ॥ ३० ॥

तो परनिंदा करणारा, धर्माचा द्वेष करणारा, देवद्रव्याचा अपहार करणारा; गोहंता, ब्रह्महंता, चोर आणि सर्व प्राण्यांच्या वधात रत होता.

Verse 31

नित्यं निष्ठुरवक्ता च पापी वेश्यापरायणः । एवं स्थितः कियत्कालमनाहत्यं महदृचः ॥ ३१ ॥

तो नित्य कठोर वाणी बोलणारा, पापी आणि वेश्यांमध्ये आसक्त होता. अशा स्थितीत राहून महाविधी (कर्मफळ) याचा प्रहार न लागता तो किती काळ टिकेल?

Verse 32

सर्वबन्धुपरित्यक्तो दुःखी वनमुपागतः । मृगमांसाशनो नित्यं तथा पान्थाविलुम्पकः ॥ ३२ ॥

सर्व नातलगांनी टाकून दिल्याने दुःखी होऊन तो वनात गेला. तो नित्य मृगमांस खाऊ लागला आणि रस्त्यावरील प्रवाशांना लुटणारा झाला.

Verse 33

एकाकी दुःखबहुलो न्यवसन्निर्जने वने । एकदा क्षुत्परिश्रान्तो निदाघार्त्तः पिपासितः ॥ ३३ ॥

एकटा, दुःखाने भरलेला तो निर्जन वनात राहू लागला. एकदा भुकेने थकून, उन्हाळ्याच्या तापाने त्रस्त होऊन तो तहानेला झाला.

Verse 34

जीर्णं देवालयं विष्णोरपश्यं विजने वने । हंसकारण्डवाकीर्णं तत्समीपे महत्सरः ॥ ३४ ॥

निर्जन वनात मला विष्णूचे एक जीर्ण देवालय दिसले; आणि त्याच्या जवळ हंस व कारण्डव पक्ष्यांनी भरलेले एक विशाल सरोवर होते.

Verse 35

पर्यन्तवनपुष्पौघच्छादितं तन्मुनीश्वर । अपिबं तत्र पानीयं तत्तीरे विगतश्रमः ॥ ३५ ॥

हे मुनीश्वर, तो प्रदेश सर्व बाजूंनी वनफुलांच्या राशींनी आच्छादित होता. तेथे मी पाणी प्यालो आणि त्या तीरावर विसावून माझा श्रम दूर झाला.

Verse 36

फलानि जग्ध्वा शीर्णानि स्वयं क्षुच्च निवारिता । तस्मिञ्जीर्णीलये विष्णोनर्निवासं कृतकवानहम् ॥ ३६ ॥

गाळून पडलेली अतिपक्व फळे खाऊन मी स्वतःची भूक शांत केली. त्या जीर्ण घरात मी विष्णुपरायण होऊन मनुष्याप्रमाणे निवास केला.

Verse 37

जीर्णस्फुटितसंधानं तस्य नित्यमकारिषम् । पर्णैस्तृणैश्च काष्ठैघै र्गृहं सम्यक् प्रकल्पितम् ॥ ३७ ॥

त्याच्या घरातील जीर्ण व तुटलेले भाग मी रोज दुरुस्त करून जोडत असे. पानं, गवत आणि लाकडाच्या मोळ्यांनी ती झोपडी नीटनेटकी करून ठेवत असे.

Verse 38

स्वसुऱार्थं तु तद्भमिर्मया लिप्ता मुनीश्वर । तत्राहं व्याधवृत्तिस्थो हत्वा बहुविधान्मृगान् ॥ ३८ ॥

हे मुनीश्वर! सासऱ्याच्या हितासाठी मी ती भूमी लिंपून तयार केली. आणि तेथे मी शिकाऱ्याच्या वृत्तीने राहून अनेक प्रकारचे मृग मारत असे.

Verse 39

आजीवं वर्तय न्नित्यं वर्षाणां विंशतिः स्थितः । अथेयमागता साध्वी विन्ध्यदेशसमुद्भवा ॥ ३९ ॥

नित्य उपजीविका चालवत तो असा वीस वर्षे राहिला. मग विन्ध्यदेशात जन्मलेली एक साध्वी स्त्री तेथे आली.

Verse 40

निषादकुलजा विप्रा नान्मा ख्याताऽवकोकिला । बन्धुवर्गपरित्यक्ता दुःखिता जीर्णविग्रहा ॥ ४० ॥

निषादकुळात जन्मलेली ती ब्राह्मणी ‘अवकोकिला’ या नावाने प्रसिद्ध होती. नातेवाईकांनी टाकलेली, दुःखी आणि देहाने क्षीण झालेली होती.

Verse 41

क्षुत्तृड्घर्मपरिश्रान्ता शोचन्ती स्वकृतं ह्यघम् । दैवयोगाकत्समायाताभ्रमन्ती विजने वने ॥ ४१ ॥

भूक, तहान व कडक उन्हाने अतिशय थकलेली ती आपल्या कृत पापाचा शोक करीत होती; दैवयोगाने तेथे येऊन निर्जन वनात भटकत राहिली।

Verse 42

ग्रीष्मतापार्द्दिता बाह्ये स्वान्ते चाधिनिपूडिता । इमां दुःखार्दितां दृष्ट्वा जाता मे विपुला दया ॥ ४२ ॥

उन्हाळ्याच्या तापाने बाहेरून होरपळलेली आणि आतून मनानेही दडपलेली—तिला अशी दुःखाने व्याकुळ पाहून माझ्या अंतःकरणात अपार दया उत्पन्न झाली।

Verse 43

दत्तं मया जलं चास्यै मांसं वन्यफलानि च । गतश्रमात्वियं ब्रह्मन्मया पृष्टा यथा तथम् ॥ ४३ ॥

मी तिला पाणी दिले, तसेच मांस व वन्य फळेही दिली। तिचा थकवा उतरल्यावर, हे ब्राह्मण, परिस्थितीनुसार मी तिला विचारले।

Verse 44

अवेदयत्स्ववृत्तान्तं तच्छृणुष्व महामुने । नान्मावकोकिला चाहं निषादकुलसम्भवा ॥ ४४ ॥

मग तिने आपला वृत्तान्त सांगितला—“हे महामुने, ऐका. मी वाकोकिला नाही; मी निषादकुळात जन्मलेली आहे.”

Verse 45

दारुकस्य सुता चाहं विन्ध्यपर्वतवासिनी । परस्वहारिणी नित्यं सदा पैशुन्यवादिनी ॥ ४५ ॥

“मी दारुकाची कन्या, विन्ध्य पर्वतात राहणारी; नेहमी परधन हरण करणारी आणि सतत निंदानालस्ती बोलणारी.”

Verse 46

पुंश्चलूत्येवमुक्त्वा तु बन्धुवर्गैः समुज्झिता । कियत्कालं ततः पत्या भृताहं लोकनिन्दिता ॥ ४६ ॥

अशा रीतीने “पुंश्चली” असे म्हणत माझ्याच बंधूंनी मला टाकून दिले। नंतर काही काळ पतीने मला पोसले, तरी मी लोकनिंदेतच जगत राहिले।

Verse 47

दैवात्सोऽपि गतो लोकं यमस्यात्र विहाय माम् । कान्तारे विजने चैका भ्रमन्ती दुःखपीडिता ॥ ४७ ॥

दैवयोगाने तोही मला इथे सोडून यमलोकास गेला. मी एकटी, निर्जन अरण्यात दुःखाने पीडित होऊन भटकत राहते.

Verse 48

दैवात्त्वत्सविधं प्राप्ता जीविताहं त्वयाधुना । इत्येवं स्वकृतं कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत् ॥ ४८ ॥

“दैवयोगाने मी तुमच्या सान्निध्यात आले, आणि आता तुमच्यामुळेच मी जिवंत आहे।” असे म्हणत तिने आपल्या केलेल्या सर्व कर्मांचा वृत्तांत मला सांगितला.

Verse 49

ततो देवालये तस्मिन्दम्पतीभावमाश्रितौ । स्थितौ वर्षाणि दश च आवां मांसफलाशिनौ ॥ ४९ ॥

मग त्याच देवालयात आम्ही दांपत्यभाव स्वीकारला. दहा वर्षे तिथे राहिलो आणि मांस व फळे खाऊन उपजीविका केली.

Verse 50

एकदा मद्यपानेन प्रमत्तौ निर्भरैमुने । तत्र देवालये रात्रौ मुदितौ मांसभोजनात् ॥ ५० ॥

एकदा, हे मुने, मद्यपानाने उन्मत्त व निर्ढावले झालेले ते दोघे त्या देवालयात रात्रभर राहिले; मांसभोजनामुळे ते आनंदित होते.

Verse 51

तनुवस्त्रापरिज्ञानौ नृत्यं चकृव मोहितौ । प्रारब्धकर्म भोगान्तमावां युगपदागतौ ॥ ५१ ॥

मोहाने आम्ही देह-वस्त्रांचे भान हरपले आणि नृत्य करू लागलो. आणि एकाच वेळी एकत्र येऊन प्रारब्ध कर्मभोगाचा अंत आम्ही प्राप्त केला.

Verse 52

यमदूतास्तदायाताः पाशहस्ता भयंकराः । नेतुमावां नृत्यरतौ सुधोरां यमयातनाम् ॥ ५२ ॥

तेव्हा यमदूत आले—हातात पाश घेऊन भयंकर—आणि नृत्यात मग्न असलेल्या आम्हा दोघांना ‘सुधोरा’ या यमयातनेच्या स्थानी नेऊ लागले.

Verse 53

ततः प्रसन्नो भगवान्कर्मणा मम मानद । देवावसथसंस्कारसंज्ञितेन कृतेन नः ॥ ५३ ॥

हे मानद! तेव्हा ‘देवावसथ-संस्कार’ असे ज्याला म्हणतात त्या आमच्या कृत्याने—माझ्या त्या कर्मामुळे—भगवान प्रसन्न झाले.

Verse 54

स्वदूतान्प्रेषयामास स्वभक्तावनतत्परः । ते दूता देवदेवस्य शङ्खचक्र गदाधराः ॥ ५४ ॥

स्वभक्तांचे रक्षण करण्यास सदैव तत्पर असलेल्या भगवानांनी आपल्या दूतांना पाठविले. देवदेवाचे ते दूत शंख-चक्र-गदा धारण करणारे होते.

Verse 55

सहस्रसूर्यासंकाशाः सर्वे चारुचतुर्भुजाः । किरीटकुण्डलधरा हारिणो वनमालिनः ॥ ५५ ॥

ते सर्वजण हजार सूर्यासारखे तेजस्वी होते; प्रत्येक सुंदर चतुर्भुज होता. किरीट व कुंडले धारण केलेले, मनोहर रूपाचे आणि वनमालेने विभूषित होते.

Verse 56

दिशो वितिमिरा विप्र कुर्वन्तः स्वेन तेजसा । भयंकरान्याशहस्तान्दंष्ट्रिणो यमकिङ्करान् ॥ ५६ ॥

हे विप्र! ते आपल्या तेजाने दिशांना तमोमुक्त करीत होते—भयंकर, शीघ्रहस्त, दंष्ट्रायुक्त यमाचे किङ्कर।

Verse 57

आवयोग्राहणे यत्तानृचुः कृष्णपरायणाः ॥ ५७ ॥

अध्ययन-ग्रहणाच्या वेळी कृष्णपरायण भक्तांनी त्या ऋक्-मंत्रांचा यथाविधि जप केला।

Verse 58

विष्णुदूता ऊचुः । भो भो क्रूरा दूराचारा विवेकपरिवर्जिताः । मुञ्चध्वमेतौ निष्पापौ दम्पती हरिवल्लभौ ॥ ५८ ॥

विष्णुदूत म्हणाले—“अहो अहो क्रूरांनो! दुराचारी, विवेकहीनांनो! या निष्पाप दाम्पत्याला सोडा; हे हरिप्रिय आहेत।”

Verse 59

विवेकस्त्रिषु लोकेषु संपदामादिकारणम् । अपापे पापधीर्यस्तु तं विद्यात्पुरुषाधमम् ॥ ५९ ॥

त्रैलोक्यात विवेक हा सर्व खऱ्या संपदेचा आदिकारण आहे; आणि जिथे पाप नाही तिथे पापाची शंका करणारा पुरुषाधम होय।

Verse 60

पापे त्वपापधीर्यस्तु तं विद्यादधमाधमम् ॥ ६० ॥

आणि जो पापातही स्वतःला निष्पाप समजतो, त्याला अधमांतील अधम जाणावे।

Verse 61

यमदूता ऊचुः । युष्माभिः सत्यमेवोक्तं किं त्वेतौ पापिसत्तमौ । यमेन पापिनो दण्ड्यास्तन्नेष्यामो वयं त्विमौ ॥ ६१ ॥

यमदूत म्हणाले—तुम्ही खरेच बोललात; पण हे दोघे महापापी आहेत. पाप्यांना यम दंड देतो, म्हणून आम्ही यांना घेऊन जातो.

Verse 62

श्रुतिप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः । धर्माधर्मविवेकोऽयं तन्नेष्यामो यमान्तिकम् ॥ ६२ ॥

श्रुतीने (वेदांनी) जे ठरविले तेच धर्म; त्याच्या विरुद्ध ते अधर्म. हाच धर्म-अधर्माचा विवेक; म्हणून आम्ही याला यमाजवळ नेतो.

Verse 63

एतच्त्छुवातिकुपिता विष्णुदूता महौजसः । प्रत्यूचूस्तान्यमभटानधर्मे धर्ममानिनः ॥ ६३ ॥

हे ऐकून महौजस्वी विष्णुदूत अत्यंत क्रुद्ध झाले आणि यमभटांना प्रत्युत्तर देऊ लागले—जे अधर्मात असूनही स्वतःला धर्मनिष्ठ मानत होते.

Verse 64

विष्णदूता ऊचुः । अहो कष्टं धर्मदृशामधर्मः स्पृशते सभाम् । सम्यग्विवेकशून्यानां निदानं ह्यापदां महत् ॥ ६४ ॥

विष्णुदूत म्हणाले—अहो, किती दुर्दैव! धर्मदृष्टी असणाऱ्यांच्या सभेतही अधर्म शिरला आहे. ज्यांच्यात सम्यक विवेक नाही, त्यांच्यासाठी हे मोठ्या आपत्तीचे कारण ठरते.

Verse 65

तर्काणाद्यविशेषेण नरकाध्यक्षतां गताः । यूयं किमर्थमद्यापि कर्त्तुं पापानि सोद्यमाः ॥ ६५ ॥

तर्क-वितर्क इत्यादींमध्ये खरा भेद न करता तुम्ही नरकाध्यक्ष झाले आहात. तरीही अजूनही पापकर्म करायला का उद्यत आहात?

Verse 66

स्वकर्मक्षयपर्यन्तं महापातकिनोऽपि च । तिष्टन्ति नरके घोरे यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ६६ ॥

स्वकर्मफळाचा क्षय होईपर्यंत महापातकीही घोर नरकात राहतात—जोवर चंद्र, सूर्य व तारे टिकून आहेत।

Verse 67

पूर्वसंचितपापानामदृष्ट्वा निष्कृतिं वृथा । किमर्थं पापकर्माणि करिष्येऽथ पुनः पुनः ॥ ६७ ॥

पूर्वसंचित पापांची खरी निष्कृती मला दिसत नसेल, तर सर्व व्यर्थ; मग मी पुन्हा पुन्हा पापकर्म का करावे?

Verse 68

श्रुतिप्रणिहितो धर्मः सत्यं सत्यं न संशयः । किन्त्वाभ्यां चरितान्धर्मान्प्रवक्ष्यामो यथातथम् ॥ ६८ ॥

धर्म श्रुतीनेच स्थापित आहे—हे सत्य, सत्य, संशय नाही; तरीही त्या दोघांनी आचरलेल्या धर्मांचे यथातथ वर्णन आम्ही करू.

Verse 69

एतौ पापविनिर्मुक्तौ हरिशुश्रूषणे रतौ । हरिणात्रायमाणौ च मुञ्चध्वमविलम्बितम् ॥ ६९ ॥

हे दोघे पापमुक्त आहेत, हरिसेवेतील रत आहेत, आणि स्वयं हरिने त्यांचे रक्षण केले आहे—त्यांना विलंब न करता सोडा।

Verse 70

एषा च नर्तनं चक्रे तथैव ध्वजरोषणम् । अन्तकाले विष्णुगृहे तेन निष्पापतां गतौ ॥ ७० ॥

तिने नर्तन केले आणि ध्वजही उभारला/गुंजविला; अंतकाळी त्या कर्मामुळे ती विष्णुधामास जाऊन निष्पाप झाली।

Verse 71

अन्तकाले तु यन्नाम श्रुत्वोक्त्वापि च वै सकृत् । लभते परमं स्थानं किमु शूश्रूषणे रताः ॥ ७१ ॥

अंतकाळी त्या नामाचे केवळ श्रवण करून आणि एकदाच उच्चार करूनही परम धाम मिळते; मग जे नित्य शुश्रूषा व सेवेत रत आहेत, ते किती अधिक प्राप्त करतील!

Verse 72

महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्युपपातकैः । कृष्णसेवी नरोऽन्तेऽपि लभते परमां गतिम् ॥ ७२ ॥

महापातकांनी युक्त असो वा उपपातकांनी कलुषित असो—कृष्णसेवेत रत मनुष्य अंतकाळीही परम गती प्राप्त करतो.

Verse 73

यतीनां विष्णुभक्तानां परिचर्या परायणाः । ते दूताः सहसा यान्ति पापिनोऽपि परां गतिम् ॥ ७३ ॥

विष्णुभक्त यतींच्या परिचर्येत परायण असणारे, जणू (भगवंताचे) दूत होऊन, पापी असले तरीही सहसा परम गतीला जातात.

Verse 74

मुहुर्तं वा मुहुर्तार्द्धं यस्तिष्टोद्धरिमन्दिरे । सोऽपि याति परं स्थानं किमुद्वात्रघिंशवत्सरान् ॥ ७४ ॥

जो हरिमंदिरात एक मुहूर्त—किंवा अर्धमुहूर्त—ठरतो, तोही परम स्थानाला जातो; मग जो वर्षानुवर्षे राहतो, त्याचे काय सांगावे!

Verse 75

उपलेपनकर्त्तारौ संमार्जनपरायणौ । एतौ हरिगृहे नित्यं जीर्णशीर्णाधिरोपकौ ॥ ७५ ॥

ते उपलेपन करणारे व संमार्जनात परायण आहेत; हरिगृहात नित्य जीर्ण-शीर्ण झालेल्याचे जीर्णोद्धार व दुरुस्ती करीत राहतात.

Verse 76

जलसेचनकर्त्तारौ दीपदौ हरिमन्दिरे । कथमेतौ महाभागौ यातनाभोगमर्हथ ॥ ७६ ॥

हरिमंदिरात जल शिंपडणे व दीप अर्पण करणारे हे दोघे महाभाग भक्त यातना-भोगास कसे पात्र ठरतील?

Verse 77

इत्युक्ता विष्णुदूतास्ते च्छित्वा पाशांस्तदैव हि । आरोप्यावां विमानाग्रयं ययुर्विष्णोः परं पदम् ॥ ७७ ॥

असे ऐकून विष्णुदूतांनी तत्क्षणी पाश छेदले आणि त्या दोघांना श्रेष्ठ विमानावर बसवून विष्णूच्या परम पदाकडे नेले।

Verse 78

तत्र सामीप्यमापन्नौ देवदेवस्य चक्रिणः । दिव्यान्भोगान्भुक्तवन्तौ तावत्कालं मुनीश्वर ॥ ७८ ॥

तेथे देवदेव चक्रधारीच्या सान्निध्यात पोहोचून, हे मुनीश्वर, त्या दोघांनी त्या काळापर्यंत दिव्य भोगांचा उपभोग घेतला।

Verse 79

दिव्यान्भोगांस्तु तत्रापि भुक्त्वा यातौ महीमिमाम् । अत्रापि संपदतुला हरिसेवाप्रसादतः ॥ ७९ ॥

तेथेही दिव्य भोग भोगून ते दोघे या पृथ्वीवर परत आले; आणि येथेही हरिसेवाप्रसादाने त्यांना तशीच तुल्य संपत्ती प्राप्त झाली।

Verse 80

अनिच्छया कृतेनापि सेवनेन हरेर्मुने । प्राप्तमीदृक् फलं विप्र देवानामपि दुर्लभम् ॥ ८० ॥

हे मुने, हे विप्र, अनिच्छेने जरी हरेची सेवा केली तरी असे फळ मिळते, जे देवांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 81

इच्छयाराध्य विश्वेशं भक्तिभावेन माधवम् । प्राप्स्यावः परमं श्रेय इति हेतुर्निरुपितः ॥ ८१ ॥

स्वेच्छेने भक्तिभावाने विश्वेश्वर माधवाची आराधना केल्यास आम्ही परम श्रेय प्राप्त करू—असा हेतु स्पष्टपणे निरूपित झाला आहे।

Verse 82

अवशेनापि यत्कर्म कृतं स्यात्सुमहत्फलम् । जायते भूमिदेवेन्द्र किं पुनः श्रद्धया कृतम् ॥ ८२ ॥

हे भूमिदेवेंद्र! अनवधानाने केलेले कर्मही अत्यंत महान फल देते; मग श्रद्धा-भक्तीने केलेले किती अधिक फलदायी होईल!

Verse 83

एतदुक्तं निशम्यासौ स मुनीन्द्रो विभण्डकः । प्रशस्य दम्पती तौ तु प्रययौ स्वतपोवनम् ॥ ८३ ॥

हे वचन ऐकून मुनींद्र विभांडकांनी त्या दांपत्याची प्रशंसा केली आणि मग आपल्या तपोवनाकडे प्रस्थान केले।

Verse 84

तस्माज्जानीहि देवर्षे देवदेवस्य चक्रिणः । परिचर्या तु सर्वेषां कामधेनूपमा स्मृता ॥ ८४ ॥

म्हणून हे देवर्षे! जाण—देवदेव चक्रधारी प्रभूची परिचर्या सर्वांसाठी कामधेनूसमान मानली जाते।

Verse 85

हरिपूजापराणां तु हरिरेव सनातनः । ददाति परमं श्रेयः सर्वकामफलमप्रदः ॥ ८५ ॥

हरिपूजेत तत्पर असणाऱ्यांना सनातन हरिच परम श्रेय देतो; तो योग्य कामांचे फळ कधीही नाकारणारा नाही।

Verse 86

य इदं पुण्यमाख्यानं सर्वपापप्रणाशनम् । पठेच्च श्रृणुयाद्वापि सोऽपि याति परां रातिम् ॥ ८६ ॥

जो हे पुण्य आख्यान, सर्व पापांचा नाश करणारे, जो पठण करतो किंवा ऐकतो, तोही परम गतीस प्राप्त होतो।