Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
या अध्यायात सनंदन नारदांना निरुक्त-वेदांगाचे उपदेश करतात; ते धातू आणि शब्दनिर्मितीवर आधारलेले आहे. अधिक अक्षरांची भर, वर्णांची उलटापालट, विकृती व लोप असे दिसणारे दोष मान्य व्याकरणक्रियांद्वारे कसे समजावले जातात, हंस/सिंह इत्यादी उदाहरणांनी स्पष्ट केले आहे. संयोग, प्लुत स्वर, नासिकीकरण/अनुस्वार आणि छंदप्रमाण यांसह पाठपरंपरेचे नियम सांगितले आहेत; बाहुलक (प्रचलित प्रयोग) व वाजसनेयी शाखेतील विशेष रूपेही प्रमाण मानली आहेत. पुढे परस्मैपद-आत्मनेपद विभाग, गणांची यादी, उदात्त-अनुदात्त-स्वरित स्वरनियम, धातूंच्या सूची आणि इत्, किट्, णि, टोङ इ. चिन्हांचे तांत्रिक विवेचन येते. शेवटी प्रकृती-प्रत्यय, आदेश, लोप, आगम आणि शुद्ध पाठ यांच्या आधारेच रूपनिर्णय व शब्दकोशनिर्णय होतो, तरी विषय व्यवहारतः अनंत असल्याचे सांगितले आहे.
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥
सनंदन म्हणाले—मी तुला ‘निरुक्त’ सांगतो, जे वेदाचे उत्तम श्रोत्रांग (श्रवण-संबंधी वेदांग) आहे. ते पाच प्रकारचे सांगितले आहे—वैदिक स्वरूपाचे आणि धातू व रूप यांवर आधारलेले.
Verse 2
क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥ २ ॥
कुठे तिथे अनावश्यक अक्षरांची भर पडते, कुठे वर्णांची उलटापालट; कुठे अक्षरांचा विकार, आणि कुठे मतानुसार अक्षरलोपही मानला जातो।
Verse 3
तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥
तसेच, हे नारद, जिथे वर्णांचा विकार व लोप होतो, आणि धातूच्या योगाने अतिशयित संधीसदृश मेल होतो—त्यालाच ‘संयोग’ असे सांगितले आहे।
Verse 4
सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः ॥ ४ ॥
वर्णागमाने ‘हंस’ शब्द सिद्ध होतो, वर्णविपर्ययाने ‘सिंह’; वर्णविकृतीने ‘गूढात्मा’, आणि वर्णनाशाच्या अंशाने ‘पृषोदर’—असे शब्द या व्याकरणक्रियांमुळे मानले जातात।
Verse 5
भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू ॥ ५ ॥
भ्रमर आदी नादांवर ध्यान करणे हा पाचवा योग जाणावा. येथे, हे पुनर्वसू, वेदातील छंदांमध्ये याचा बहुधा उल्लेख आहे असे सांगितले आहे।
Verse 6
नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ ॥ ६ ॥
‘नभस्वत्’ आणि ‘वृषण’ हेही परस्मैपदी धातुरूपाने ग्राह्य मानले आहेत. तसेच ‘पर’ आणि ‘व्यवहित’ (मधला अवकाश असलेले) रूपेही ‘गति’ या संज्ञेनेच निर्देशिली जातात—असा उपदेश आहे।
Verse 7
विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥ ७ ॥
विभक्तींचा विपर्यास हा दोष आहे; जसे अशुद्ध प्रयोग “दधना जुहोति” (दहीने आहुती देतो)। तसेच “अभ्युत्सादयामकेतुः”, “ध्वनयीत्” इत्यादी प्रमुख विकृत रूपे आणि “गृभाये” वगैरे प्रयोगही सांगितले आहेत।
Verse 8
सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ ८ ॥
सुप् (नामविभक्ती), तिङ् (क्रियाप्रत्यय), उपग्रह (उपसर्ग), लिंग व नर/कर्तृ, तसेच काळ, ह-लु-चू अक्षरे, स्वर, कर्तृ आणि यड्—यांत शास्त्रकर्ता जर व्यत्यय इच्छितो, तर तोही बहुल प्रचलनामुळे सिद्ध मानला जातो।
Verse 9
रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः ॥ ९ ॥
“रात्री”, “विम्बी”, “कद्रू” तसेच “आविष्टु”—हे शब्द/नावे वाजसनेयी (शुक्ल-यजुर्वेदी) परंपरेत प्रचलित आहेत।
Verse 10
कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि ॥ १० ॥
“कर्णेभिः” व “यशो-भाग्य” इत्यादींनी सुरू होणारे तसेच इतर चतुरक्षर (चार अक्षरी) मंत्र, तसेच “देवासः” इत्यादी, आणि “सर्वदेवतातित्वावत्” (सर्व देवतांपलीकडील अवस्थेने युक्त) हेही येथे समजावे।
Verse 11
उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा ॥ ११ ॥
आत्मांतर्गत व बाह्य अशा दोन्ही प्रकारच्या विनाशकारी शक्ती, तसेच प्रलयादी आपत्ती आणि सर्व पीडा—या आम्हांस स्पर्श करू नयेत। रोग आम्हांस बाधू नयेत; आणि आमची वाणी/मुखही तसेच संरक्षित राहो।
Verse 12
सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥ १२ ॥
सगर्भ्य, स्थापदी, ऋत्व्योर, उत्तम त्रिपंचक, हिरण्यय आणि ‘नर’—हे सर्व परम व्योमात नित्य प्रतिष्ठित मानून भक्तीने जप-चिंतन करावे।
Verse 13
उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः ॥ १३ ॥
पृथ्वीला वेदीभूमी मानून, स्वतःच्या भक्तिपूर्ण प्रयत्नाने—जलवधूसारखे—त्याचे पूजन करावे। स्नान करून पुढे जाऊन शुचितेत स्थिर राहून विधीचे अनुष्ठान करावे।
Verse 14
गोनांचापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणांतित्यवीवृधत् ॥ १४ ॥
उच्चारात विकृती झाली—असंगत वळणे, गिळलेली अक्षरे वा अन्य दोष—तरीही अभिप्रेत अर्थ ओळखावा; कारण अंतर्गत छंद-प्रमाण व भाव टिकून राहतो।
Verse 15
मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च ॥ १५ ॥
‘मित्रयुः’, ‘दुरस्वा’, ‘हात्वा’, ‘सुधितम्’—असे रूपही समजून घ्यावेत; तसेच ‘दधर्ति’, ‘आद्याः’, ‘स्ववद्भिः’, ‘ससूवे’, ‘धिष्व’ इत्यादींचा शुद्ध प्रयोगही जाणावा।
Verse 16
प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति ॥ १६ ॥
तो वारंवार प्रस्थान करीत—हरिकडे दृष्टि लावून—आणि सु-तयार भक्तजन आर्त प्रार्थना करीत. म्हणून तो ‘रथीतर’ तसेच ‘नसता’ इत्यादी नामांनी, ‘अम्नर्भुवरथ’ रूपानेही स्तुत्य आहे।
Verse 17
ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः ॥ १७ ॥
‘ब्रूहि’ इत्यादी रूपांत, तसेच पुढील ‘औ’ पदातही, आणि ‘श्रावयेत्’ इत्यादी प्रयोगांत स्वर प्लुत (दीर्घ-प्रलंबित) उच्चारावा. ‘दाश्वांश्व’, ‘स्वतवान्’ व ‘या-पौत्रि-’ अशा समासांत ‘त्वम्’चा प्रयोग विधिपूर्वक मानला आहे; ‘नृभिष्टुतः’ येथेही ठरलेले वर्णविधान सांगितले आहे॥१७॥
Verse 18
अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥
ऋतु-प्रवाह म्हणजे काळाची गती पाहूनही ज्ञानी जन संयम धारण करून बसून राहतात; कारण प्रवृत्ती व अप्रवृत्ती यांपासून उत्पन्न होणाऱ्या चतुर्विध अतिबाहुल्यामुळे (अतिविस्तारामुळे) मन स्थिर राहत नाही॥१८॥
Verse 19
विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनस्स्मृताः ॥ १९ ॥
विभाषा (वैकल्पिक रूप) व अन्यथा-प्रयोगाची शक्यता असल्यामुळे सर्व वैदिक प्रयोगही सिद्ध (मान्य) ठरतात. ‘भू’ इत्यादी धातू परस्मैपदी (कर्तरी) आहेत असे जाणावे—अशी परंपरा सांगते॥१९॥
Verse 20
एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने ॥ २० ॥
हे मुने! ‘एध्’ इत्यादी आत्मनेपदी धातूंचा वर्ग उदात्त-चिन्हित छत्तीस संख्येचा आहे; आणि ‘अता’ इत्यादी परस्मैपदी धातू अडतीस सांगितले आहेत॥२०॥
Verse 21
लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥
‘लोकृ’ पासून सुरू होणारे आत्मनेपदी रूप बयालीस सांगितले आहेत. तसेच उदात्त व इतर स्वरभेदांच्या दृष्टीने ‘फक्क’ इत्यादी पन्नास (घटक) परिकीर्तित आहेत॥२१॥
Verse 22
वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः ॥ २२ ॥
“वर्च-” आदि गणापासून एकवीस पदे अनुदात्त (नीच स्वर) अशी सांगितली आहेत. “गुप-” आदि गणापासून बेचाळीस पदे उदात्त (उच्च स्वर) अशी समीरित आहेत॥२२॥
Verse 23
धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥ २३ ॥
शाब्दिकांनी सांगितले आहे की “धिण्य-” आदि पासून सुरू होणारे दहा धातू अनुदात्त (नीच स्वर) चिन्हित आहेत. तसेच “अण-” आदि पासून सुरू होणारे सत्तावीस धातू उदात्त (उच्च स्वर) चिन्हित आहेत॥२३॥
Verse 24
अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना ॥ २४ ॥
“अमा-” आदि श्रेणी शाब्दिकांनी सांगितली आहे—संख्येने बत्तीस. ध्वनिशास्त्रातील पारिभाषिक संज्ञांनी ती निरूपित; तिचे परिमाण बहात्तर, ‘म’ ने आरंभ, आणि उदात्त (उच्च स्वर) बंधनाशी संबंधित आहे॥२४॥
Verse 25
स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः ॥ २५ ॥
स्वरित-चिन्हित धातूंमध्ये फक्त एकच ‘इद्धावु’ असा प्रकीर्तित आहे. परंतु अनुदात्त-चिन्हित धातूंमध्ये ‘क्षुध्’ आदि पासून सुरू होणारे बावन्न धातू उदाहृत आहेत॥२५॥
Verse 26
घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः ॥ २६ ॥
‘घुषिर्’ आदि गणापासून उदात्त (उच्च स्वर) असलेले अठ्ठ्याऐंशी धातू मानले आहेत. ‘द्युत्’ आदि गणापासून अनुदात्त (नीच स्वर) असलेले बावीस धातू मानले आहेत॥२६॥
Verse 27
षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥ २७ ॥
घट इत्यादी मापांमध्ये ‘एनुदात्तेत’ (नीच स्वरयुक्त) तेरा सांगितले आहेत. त्यानंतर ‘ज्वलदुदात्तेत’ (दीप्त उच्च स्वरयुक्त)ही बावन्न परिमाणाचे म्हटले आहेत॥२७॥
Verse 28
स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात् ॥ २८ ॥
स्वरितात ध्वनी ‘द्राजृ-संप्रोक्त’ अशी सांगितली असून तिचा आधार ‘स्तनहे-भ्राजृतस्रयः’ इत्यादी क्रमावर आहे. अनुदात्तात ‘एत’ (नीचतेचे लक्षण) स्पष्ट केले; म्हणून उरलेला भिन्न स्वर ‘उदात्त’ समजावा॥२८॥
Verse 29
सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत् ॥ २९ ॥
नियमसमुहात ‘सह’ हा अनुदात्तयुक्त मानला आहे; ‘रम’ हा एकरूप असूनही आत्मनेपदी म्हटला आहे. ‘सदस्रय’ उदात्तचिन्हित; आणि ‘कुच’ पासून ‘वेदा’ हाही उदात्तयुक्त धरला जातो॥२९॥
Verse 30
स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः ॥ ३० ॥
स्वरितचिन्हित समूहात ‘धिक…’ पासून सुरू होणारे पस्तीस सांगितले आहेत. त्यानंतर पुन्हा स्वरितात ‘च्छिञ्, भृञ्…’ पासून सुरू चार आहेत; हेही स्वरितानेच पठनीय॥३०॥
Verse 31
धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः ॥ ३१ ॥
‘धेट्’ इत्यादीपासून सुरू होणाऱ्या धातूंमध्ये परस्मैपदी छेचाळीस सांगितले आहेत. आणि ‘स्मिङ्’ इत्यादीपासून सुरू होणारे अठरा धातू आत्मनेपदी मानले आहेत॥३१॥
Verse 32
ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः ॥ ३२ ॥
त्यानंतर ‘पूङ्’ इत्यादी तीन गण अनुदात्त-चिन्हित म्हणून सांगितले आहेत। ‘हृ’ इत्यादी परस्मैपदी, आणि ‘गु’चे तीन गण आत्मनेपदी असे कथन आहे।
Verse 33
रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा ॥ ३३ ॥
‘रभ्’ इत्यादी तसेच ‘अब्द’ गण अनुदात्त-चिन्हित मानले आहेत. आणि ‘क्ष्विद्’ इत्यादी, ज्यांत ‘णि’ इत् असून उदात्त आहे—या मताने—‘स्कंभ्’ इत्यादी पंधरा धातू परस्मैपदी आहेत।
Verse 34
कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ३४ ॥
‘किट्’ चिन्हित धातू आणि उदात्त-युक्त धातू उभयपदी (दोन्ही पदांत चालणारे) सांगितले आहेत. परंतु स्वरित-युक्त व ‘पच्’ इत्यादी वर्गातील धातू परस्मैपदी मानले आहेत।
Verse 35
स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः ॥ ३५ ॥
स्वर, इत् आणि स्वरित—ही तिन्ही व्याकरणपरंपरेतील परिभाषा-रूप संज्ञा मानली आहेत. भ्वादीपासून आरंभ करून धातूंची संख्या सहा हजारांहून थोडी अधिक मानली आहे।
Verse 36
परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः ॥ ३६ ॥
‘वद्’ इत्यादी तसेच ‘हन्’ इत्यादी धातू परस्मैपदी म्हणून सांगितले आहेत. आणि ‘द्विष्’ इत्यादींत स्वरित-चिन्हित धातू परंपरेनुसार चार मानले आहेत।
Verse 37
चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश ॥ ३७ ॥
येथे ‘चक्षिङ्’ हा एकच धातू आत्मनेपदी म्हणून सांगितला आहे. तसेच ‘इरा’ इत्यादी धातू अनुदात्त-चिन्हित मानले असून एकूण तेरा आहेत.
Verse 38
आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः ॥ ३८ ॥
हे मुने, शाब्दिकांनी ‘षूङ्’ आणि ‘शीङ्’ हे दोन धातू आत्मनेपदी म्हटले आहेत. तसेच ‘षु’पासून सुरू होणारे सात धातू परस्मैपदी सांगितले आहेत.
Verse 39
स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा ॥ ३९ ॥
हे मुनीश्वर, ‘स्वरित–एद्–उर्–णुञ्’ असा एकच धातू प्रसिद्ध आहे. तसेच ‘घु’पासून सुरू होणारे तीन रूपही सांगितले असून ते परस्मैपदी मानले आहेत.
Verse 40
ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः ॥ ४० ॥
हे नारद, शाब्दिकांच्या स्मरणात ‘ष्टुञेक’ प्रसिद्ध आहे; आणि तो ‘समा’ म्हणजेच एका वर्षाच्या परिमाणास तुल्य मानला आहे.
Verse 41
अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः ॥ ४१ ॥
‘रा’ इत्यादीपासून सुरू होणारे अठरा धातू परस्मैपदी म्हणून स्मृत आहेत. आणि हे नारद, ‘इङ्’ हा धातू केवळ आत्मनेपदी म्हणून सांगितला आहे.
Verse 42
विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा ॥ ४२ ॥
यांपैकी ‘विदाद’पासून सुरू होणारे चार रूप परस्मैपद मानले आहेत; आणि ‘ञिष्वप्शय’ म्हणून जो उपदेशिला आहे, तोही परस्मैपदिकच समजावा।
Verse 43
परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥ ४३ ॥
हे मुने, मी सांगितलेले ‘स्याम’ इत्यादी धातू निश्चयाने परस्मैपद आहेत; परंतु ‘स्मरण’ अर्थी ‘दीधीङ्’ आणि ‘वेङ्’ हे दोन्ही आत्मनेपद होत आहेत।
Verse 44
प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥
‘प्रथा-’ इत्यादी तसेच ‘स्रय’ हेही उदात्तेत् म्हणून कीर्तित आहेत; आणि हे मुनिश्रेष्ठा, ‘चर्करीत’ व ‘ह्नुङ्’ हे अनुदात्तेत् म्हणून सांगितले आहेत।
Verse 45
त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ४५ ॥
अदादि-गणात त्र्याहत्तर धातू सांगितले आहेत। ‘दा-’ इत्यादी धातू वेदपरंपरेत प्रसिद्ध असून ते परस्मैपद मानले जातात।
Verse 46
स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥ ४६ ॥
स्वरितेत् मध्ये ‘भृञ्’ धातू सांगितली आहे, आणि उदात्तेत् मध्ये ‘इद्धाक्’ धातू प्रकीर्तित आहे। ‘माङ्’ व ‘हाङ्’ हे दोन्ही अनुदात्तेत्; तसेच ‘दान’ वर्गातील धातूंमध्ये स्वरितेत् असा नियम सांगितला आहे।
Verse 47
वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः ॥ ४७ ॥
‘वाणितिर’ इत्यादी व त्याच आश्रयाने युक्त धातू ‘स्वरितेत’ म्हणून सांगितले आहेत. तसेच ‘घृमुख’ पासून सुरू होणारे बारा धातू परस्मैपदी मानले आहेत॥४७॥
Verse 48
द्वाविँशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पंचविंशतिः ॥ ४८ ॥
येथे ह्वादिक-गणात बावीस धातू सांगितले आहेत. तसेच दिवादि पासून सुरू होणारे पंचवीस धातू परस्मैपदी म्हणून वर्णिले आहेत॥४८॥
Verse 49
आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः ॥ ४९ ॥
हे नारद! षूङ आणि दूङ हे दोन्ही धातू आत्मनेपदी आहेत. तसेच ‘ओ’ धातू व ‘पूङ’ पासून सुरू होणारे सात धातूही आत्मनेपदी मानले आहेत॥४९॥
Verse 50
आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५० ॥
हे विप्र! ‘दीङ’ पासून सुरू होणारे धातू येथे आत्मनेपदी म्हणून कीर्तिले आहेत. आणि ‘स्यति’ इत्यादी धातू वैयाकरण-परंपरेनुसार परस्मैपदी मानले आहेत॥५०॥
Verse 51
जन्यादयः पंचदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पंच कीर्तिताः ॥ ५१ ॥
हे मुने! ‘जनि’ इत्यादी पंधरा धातू आत्मनेपदी आहेत. आणि ‘मृष’ इत्यादी पाच धातू ‘स्वरितेत’ (स्वरित-चिन्हित) म्हणून कीर्तिले आहेत॥५१॥
Verse 52
एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके ॥ ५२ ॥
‘पद’ इत्यादी पहिली अकरा रूपे आत्मनेपदी मानली आहेत. येथे ‘राध्’ धातू कर्मक (सकर्मक) धरला आहे, आणि हा नियम वृद्धी-प्रयोगात स्वादी व चुरादी गणांत लागू होतो.
Verse 53
उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनोऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः ॥ ५३ ॥
उदात्तेत व तुदादि यांपासून आरंभ करून तेरा (गण) सांगितले आहेत. तसेच येथे रधादि पासून सुरू होणारे आठ (गण) परस्मैपदी असेही कीर्तिले आहेत.
Verse 54
समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः ॥ ५४ ॥
समादि पासून आरंभ करून आणि उदात्तेत-चिन्हित धरून छेचाळीस (गण) सांगितले आहेत. तसेच दिवादि पासून धातूंची संख्या चारशे चाळीस मानली आहे.
Verse 55
स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने ॥ ५५ ॥
‘स्वाद्’ इत्यादी धातू स्वरित-स्वरयुक्त व ṭoṅ-इत्-चिन्हित असे कीर्तिले आहेत. आणि हे मुने, ‘दुनोति’ धातू सातव्या गणात सांगितली असून परस्मैपदी आहे.
Verse 56
अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश ॥ ५६ ॥
येथे ‘अष्टि’ आणि ‘घाव’ हे दोन धातू अनुदात्तेत-चिन्हित असे कीर्तिले आहेत. आणि या प्रसंगात ‘तिक’ इत्यादी परस्मैपदी धातू चौदा सांगितले आहेत.
Verse 57
द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम ॥ ५७ ॥
हे विप्रश्रेष्ठ! स्वादी-गणात बत्तीस धातू सांगितले आहेत; आणि हे मुनिवर! तुदादीपासून आरंभ करून सहा गण ‘स्वरित’ (स्वरचिन्हयुक्त) असे घोषित केले आहेत।
Verse 58
ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पंचाधिकं शतम् ॥ ५८ ॥
‘ऋष्युदात्त’ पासून आरंभ करून ‘जुषी’ उपसर्गयुक्त पर्यंत ‘आत्मनेपद-रूपांचा समुद्र’ असा वर्ग वर्णिला आहे। तसेच ‘व्रश्च’ पासून सुरू होणाऱ्या उदात्त-स्वरयुक्त धातू एकशे पाच सांगितल्या आहेत।
Verse 59
गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५९ ॥
हे मुनीश्वर! येथे ‘गूर्’ नावाचा एकच धातू उदात्त-स्वरयुक्त म्हणून सांगितला आहे; आणि ‘णु’पासून सुरू होणारे चार (प्रत्यय/रूप) परस्मैपद मानले आहेत।
Verse 60
कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः ॥ ६० ॥
‘कुङ्’ धातू आख्यातरूपाने वापरला असता अनुदात्त-स्वराने उच्चारला जातो; आणि ‘कुट’ इत्यादी धातू ‘पूर्ण’ (प्रयोगात पूर्णत्वास गेलेले) मानले आहेत। ‘पृङ्’ व ‘मृङ्’ आत्मनेपदात येतात, तसेच ‘रिपु’ अर्थी परस्मैपदाचे सहा प्रयोग सांगितले आहेत।
Verse 61
आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने ॥ ६१ ॥
आत्मनेपदात येणारे धातू सांगितले आहेत; आणि ‘दृङ्’ व ‘धृङ्’ हे दोन्हीही उदाहृत केले आहेत। हे मुने! ‘प्रच्छ’पासून सुरू होणारे सोळा धातू परस्मैपदाचे म्हणून कथिले आहेत।
Verse 62
स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः ॥ ६२ ॥
स्वरित-गटातून पुढे सहा रूपे सांगितली आहेत, हे मुने; आणि ‘मिलमुखा’ इत्यादी गणही कथन केला आहे. ‘कृती’ इत्यादी रूपे परस्मैपद (कर्तृवाच्य) यांतच जाणावीत.
Verse 63
सप्त पंचाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनंदा परस्मैभाषितः कृती ॥ ६३ ॥
तुदादि-गणात धातू एकशे सत्तावन्न सांगितले आहेत. ‘स्वर्’ इत्यादी तसेच ‘रुध्’ व ‘नन्द’ इत्यादी धातू परस्मैपदातच प्रयोगी असून कृत्-प्रत्ययांनी कृतरूपे घेतात.
Verse 64
ञिइंधीतोऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पंचविंशतिः ॥ ६४ ॥
‘ञि’, ‘इंधी’ आणि ‘तो’—हे तीन धातू अनुदात्त-स्वरयुक्त म्हणून सांगितले आहेत. उदात्त-स्वरयुक्त धातू पंचवीस असून ‘शिष्’, ‘पिष्’ व ‘रुध्’ इत्यादींनी आरंभ होतात.
Verse 65
स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः ॥ ६५ ॥
स्वरित-स्वरयुक्त ‘तनु’ धातूपासून सात धातुरूपे परिकीर्तित आहेत. आत्मनेपद-प्रयोगात ‘मनु’ व ‘वन्’ सांगितले आहेत; आणि ‘कृञ्’ही याच संदर्भात उदाहृत आहे.
Verse 66
ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा ॥ ६६ ॥
त्यानंतर, हे विप्र, शाब्दिकांनी (व्याकरणाचार्यांनी) धातूंचे दहा वर्गही कीर्तिले—‘क्य’ इत्यादींनी आरंभ—आणि उभयपदात चालणारे सात प्रकारही; तसेच सूत्राधारित ‘स्तंभ्’ इत्यादी समूहही.
Verse 67
परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः ॥ ६७ ॥
हे मुनीश्वर! चारही (वर्ग) परस्मैपदी असे सांगितले आहेत; आणि ‘कुधा’ इत्यादी बावीस धातू उदात्त-स्वरयुक्त मानले आहेत.
Verse 68
वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च ॥ ६८ ॥
‘वृङ्’ धातू आत्मनेपदी आहे; ‘र्श्रथ’ इत्यादी एकवीस धातूंचा समूह आहे. पुढे परस्मैपदी धातू आहेत; आणि स्वरित-चिन्हित धातूत केवळ ‘इत्’च ग्राह्य मानतात.
Verse 69
क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम् ॥ ६९ ॥
क्र्यादि-गणांत पंडितांनी पन्नास धातू सांगितले आहेत. आणि चुरादि-गणात धातू ‘ञ्यन्त’ (प्रेरक/व्युत्पन्न) मानले असून त्यांची संख्या एकशे छत्तीस आहे.
Verse 70
चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः ॥ ७० ॥
हे मुने! ‘चित्य’ इत्यादी अठरा (रूप) आत्मनेपदी म्हणून सांगितले आहेत. पण ‘चर्चा’ इत्यादी ‘आधृषीय’ प्रकारचे, किंवा ‘प्यन्त’ असेही कीर्तिले आहेत.
Verse 71
अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे ॥ ७१ ॥
‘द’ अक्षराने न संपणारे धातू अठ्ठेचाळीस आहेत. आणि ‘पद’ इत्यादीने सुरू होणारे दहा धातू आत्मनेपदात सांगितले आहेत.
Verse 72
सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम् ॥ ७२ ॥
येथे मनीषींनी ‘सूत्र’ इत्यादीपासून सुरू होणारे आठ ‘ञ्यन्त’ रूप सांगितले आहेत. धात्वर्थ (क्रियार्थ) असता चेष्टवत् मतानुसार प्रातिपदिकापासूनही बहुल प्रयोग मान्य आहे.
Verse 73
तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः ॥ ७३ ॥
‘तो ते करतो’ आणि ‘तो ते प्रकट करतो’—अशा प्रकारे हेतुमती (प्रेरणार्थ) असली तरी धातूची व्याख्या केली आहे. धात्वर्थात कर्ता‑करणप्रधान तसेच ‘चित्र’ इत्यादी विविध धातूही असतात.
Verse 74
अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम् ॥ ७४ ॥
अनुदात्त, इच्छा, शब्द इत्यादींचे जाणकार बुधांनी ‘संग्राम’चे आठ प्रकार सांगितले आहेत. तसेच ‘स्तोम’ इत्यादीपासून सुरू होणारे सोळा वर्गही—हे त्या तांत्रिक सिद्धान्ताचे निदर्शन आहे.
Verse 75
तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः ॥ ७५ ॥
तसेच बहुल प्रचलनामुळे इतर शब्द ‘सौत्र’, ‘लौकिक’ किंवा ‘वैदिक’ असे मानले जातात. ते सर्व आपापल्या गणांत गणले जातात, आणि अनेक शब्द अनेक अर्थही सांगतात.
Verse 76
सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च ॥ ७६ ॥
सनादि प्रत्ययांनी युक्त धातू तसेच ‘नामधातू’ही अशाच प्रकारे मानले आहेत. हे नारदा, अशा रीतीने येथे धातूंचे अनंत वैविध्य सूचित केले आहे; हा संक्षेप, विस्तार त्या-त्या ठिकाणी आहे.
Verse 77
ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः ॥ ७७ ॥
ऊ-, दृ-, दंत- इत्यादींसह, तसेच ‘यौति’ इत्यादि रूपांत; रुक्ष्णु, शूङ्, स्नुनुक्षु इत्यादी धातूंमध्ये व चिड्, ईङ्, श्री-चिन्हांसह; वृङ् व वृञ् यांच्याबरोबरही—एकाच् नसल्यास—अजंत (परस्मैपदी) प्रत्ययांत लोप मानावा, असे स्मृत आहे.
Verse 78
शक्लपचूमुचार्रच्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः ॥ ७८ ॥
आता धातूंची सूची—शक्, क्लप्, पच्, ऊ, मुच्, आर्, रच्, वच्, विच्, सिच्, प्रच्छ्, इत्य, अज्, निज्, इर्, भज; तसेच भञ्ज्, भुज्, भ्रस्ज्, मत्, जि, यज्, युज्, रुज्, रञ्ज्, विज्, स्वञ्ज्, सञ्ज् आणि सृज।
Verse 79
अदक्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिस्स्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती ॥ ७९ ॥
आता (पुढील) धातू/रूपे—अदक्षुद्, खिद्, छिद्, तुदि, नुद; तसेच पद्य, भिद्, विद्यति, विनद्; आणि शद्/सदी, स्विद्यति, स्कन्दि, हदी; यांसह क्रुध्, क्षुधि व बुध्यती।
Verse 80
बंधिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती ॥ ८० ॥
मनुष्य बधिर होतो; रक्त (युधिरुधीर) क्षुब्ध होते; मन व्यथित व चंचल होते. आधि-व्याधि व शोकादि प्रबळ होतात आणि साधना-सिद्धीही अडते. क्रोध, प्रहार, कठोर नकार, दडलेली अस्वस्थता, दाहदुःख, आणि शेवटी तृप्तीतून दर्प—असा अंतःविकार वाढत जातो.
Verse 81
लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः ॥ ८१ ॥
आता पुढील धातू—लिब्, लुव्, वपू, शप्, स्वप्, ऊ, सृप्, इ, भर, भग, गम्, नम्, यम्, रभि; तसेच क्रुशि, दंशि, दिशी, दृश्, मृश्, श्री, रुश्, लिश्, विश्, स्पृश् आणि कृषि।
Verse 82
त्विष्तुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा ॥ ८२ ॥
(धातू असे:) त्विष्, तुष्, दुष्, पुष्य, पिष्, विष्, शिष्, शुष्, श्लिष् आणि यत; तसेच घस्। तसेच वस्, दह्, दिह्, दुह्, नह्, मि, ह्रु, ह्लि आणि ह्वह्—हेही धातू होत.
Verse 83
अनुदात्ता हलंतेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः ॥ ८३ ॥
हलन्त धातूंमध्ये अनुदात्त स्वर मानला आहे. धातूंची संख्या दोनशेच्या थोडी अधिक सांगितली आहे. ‘च’ इत्यादी निपात (अव्यय) होत; आणि ‘प्र’ इत्यादी ‘गवय’ नामक समूह—दिशा, देश व काळ दर्शविणारे—म्हटले आहेत.
Verse 84
शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिंगा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च ॥ ८४ ॥
हे द्विज, शब्द अनेक अर्थांचे आणि सर्व लिंगांत लागू होणारे सांगितले आहेत. तसेच गणपाठ, सूत्रपाठ आणि धातुपाठ यांचेही निरूपण केले आहे.
Verse 85
पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद ॥ ८५ ॥
येथे अनुनासिक ध्वनींसह योग्य पाठ व परायण सांगितले आहे. हे नारद, शब्द वैदिक परंपरेतही सिद्ध आहेत आणि लौकिक व्यवहारातही मान्य आहेत.
Verse 86
शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम् ॥ ८६ ॥
म्हणून शब्दांचे परायण व सूक्ष्म अध्ययन हेच शब्दसंग्रह (कोश) करण्याचे कारण आहे. हाच लघुमार्ग, ज्याने शब्दांचे शुद्ध व साधु रूप स्पष्ट ठरते.
Verse 87
प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम् ॥ ८७ ॥
हे कार्य प्रकृती, प्रत्यय, आदेश, लोप व आगम इत्यादी उपायांनी सिद्ध होते।
Verse 88
इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किंचिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानंत्यात्कोऽपिशक्तो न नारद ॥ ८८ ॥
हे देवते! असे हे निरुक्त थोडक्यात सांगितले; परंतु याचे कात्स्न्य अनंत असल्याने, नारदही ते पूर्णपणे सांगू शकत नाही।
Frequently Asked Questions
They function as pedagogical examples for Nirukta/Vyākaraṇa: haṃsa illustrates formation by addition of a letter, while siṃha illustrates transposition, demonstrating how apparent surface variation can be explained through standard operations without losing semantic intent.
Bāhulaka indicates that certain reversals/interchanges or irregular-looking formations are accepted because they are attested in widespread usage—especially in Vedic transmission—so grammatical authority recognizes them as valid within the śāstra framework.
It lays out technical distinctions among udātta, anudātta, and svarita, gives root-group enumerations under each accent, and ties accent to voice behavior and markers, reflecting a Dhātupāṭha-like taxonomy used for correct recitation and interpretation.
Meaning and correctness are determined through systematic analysis—prakṛti and pratyaya plus operations like ādeśa, lopa, and āgama—supported by recitational discipline (svara, pluta, nasalization) and validated attestations in Vedic and laukika usage.