Adhyaya 110
उपवासफलात्मकविधिः — Upavāsa as Yajña-Equivalent Merit (Angiras Teaching)
Upa-parva: Upavāsa-Phala Anuśāsana (Fast-and-Merit Instruction Unit)
Yudhiṣṭhira observes that many yajñas require extensive materials and are difficult for the poor to accomplish; he requests from Bhīṣma a method accessible to economically constrained persons that yields results comparable to sacrificial rites. Bhīṣma cites a teaching attributed to Aṅgiras describing a graded regimen of fasting and regulated living, repeatedly coupled with offerings to Jātavedas (Agni) and ethical disciplines such as ahiṃsā, satya, dāna-śīla, kṣānti, dama, and control of anger. The chapter enumerates progressively spaced eating patterns (e.g., single meal after specified intervals, monthly regimes), each correlated—via phala statements—with the merit of named Vedic sacrifices (e.g., Agniṣṭoma, Atirātra, Vājapeya, Aśvamedha, Rājasūya) and with cosmological rewards described through vimāna imagery, divine companionship, and residence in various deva-lokas up to Brahmaloka. The discourse concludes by asserting the accessibility of this upavāsa-based ‘yajña-vidhi’ for the poor, while emphasizing purity, steadiness, avoidance of hypocrisy and harm, and devotion to deities and twice-born persons as qualifying conditions.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से जिज्ञासा करते हैं—यदि ब्राह्मण-क्षत्रिय के लिए नियम-उपवास विहित हैं, तो समस्त वर्णों और म्लेच्छों तक के लिए उपवास का विधान, विधि और फल क्या है? → भीष्म विविध तिथियों (पञ्चमी, षष्ठी, अष्टमी, कृष्णपक्ष चतुर्दशी आदि) के उपवास-नियम, ब्राह्मण-भोजन, जल-आहार, मासिक/वार्षिक व्रतों की क्रमिक सूची और उनके फल बताते जाते हैं; साधारण संयम से लेकर दीर्घकालिक तप तक फल-श्रुति उत्तरोत्तर विराट होती जाती है। → फल-श्रुति चरम पर पहुँचती है—वर्षभर नियत आहार/जल-नियम से ‘विश्वजित्’ जैसे महाफल, अतिरात्र यज्ञ-सदृश पुण्य, और रोगी/पीड़ित के उपवास से भी दीर्घ स्वर्ग-सुख, दिव्य विमान (सहस्रहंसयुक्त) तथा अप्सराओं-समृद्ध लोक का वर्णन। → भीष्म उपवास को सर्वसुलभ धर्म-साधन के रूप में प्रतिष्ठित करते हैं—नियम, श्रद्धा और संयम से देह-आरोग्य, वीर्य, तथा परलोक-गति का आश्वासन देते हुए युधिष्ठिर की जिज्ञासा का व्यवस्थित उत्तर पूर्ण करते हैं। → उपवास-व्रतों के बाद अन्य दान/व्रत/आचार-धर्मों की ओर संवाद के बढ़ने का संकेत।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बक। अऑि-्छऋाय षर्डाधिकशततमोब< ध्याय: मास, पक्ष एवं ४2206 >७६ व्रतोपवासके फलका व युधिछिर उवाच सर्वेषामेव वर्णानां म्लेच्छानां च पितामह । उपवासे मतिरियं कारणं च न विद्यहे,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! सभी वर्णों और म्लेच्छ जातिके लोग भी उपवासमें मन लगाते हैं, किंतु इसका क्या कारण है? यह समझमें नहीं आता
युधिष्ठिर म्हणाला—पितामह! सर्व वर्णांचे लोक आणि म्लेच्छही उपवासात मन लावतात; पण याची खरी कारणे मला कळत नाहीत. उपवासाची ही प्रवृत्ती कशामुळे होते? कृपया कारण सांगा.
Verse 2
ब्रह्मक्षत्रेण नियमाश्च॒र्तव्या इति न: श्रुतम् उपवासे कथं तेषां कृत्यमस्ति पितामह,पितामह! सुननेमें आया है कि ब्राह्मण और क्षत्रियोंको नियमोंका पालन करना चाहिये; परंतु उपवास करनेसे किस प्रकार उनके प्रयोजनकी सिद्धि होती है, यह नहीं जान पड़ता है
युधिष्ठिर म्हणाला—पितामह! आम्ही ऐकले आहे की ब्राह्मण आणि क्षत्रियांना नियमांचे पालन करावे लागते; पण उपवासाने त्यांचा हेतू कसा साध्य होतो, हे मला दिसत नाही. कृपया सांगा—त्यांच्यासाठी उपवास कसा कर्तव्य ठरतो?
Verse 3
नियमांश्नोपवासां श्व सर्वेषां ब्रूहि पार्थिव । आप्रोति कां गतिं तात उपवासपरायण:,पृथ्वीनाथ! आप कृपा करके हमें सम्पूर्ण नियमों और उपवासोंकी विधि बताइये। तात! उपवास करनेवाला मनुष्य किस गतिको प्राप्त होता है?
युधिष्ठिर म्हणाला—हे पृथ्वीनाथ, कृपा करून मला सर्व नियम व उपवासांची विधी सांगा. तात, उपवासपरायण मनुष्य कोणती गति प्राप्त करतो?
Verse 4
उपवास: परं पुण्यमुपवास: परायणम् | उपोष्येह नरश्रेष्ठ कि फल प्रतिपद्यते,नरश्रेष्ठ) कहते हैं, उपवास बहुत बड़ा पुण्य है और उपवास सबसे बड़ा आश्रय है; परंतु उपवास करके यहाँ मनुष्य कौन-सा फल पाता है?
युधिष्ठिर म्हणाला—हे नरश्रेष्ठ, उपवास परम पुण्य आहे आणि उपवासच सर्वोच्च आश्रय आहे असे म्हणतात; पण या लोकी उपवास करून मनुष्य नेमके कोणते फळ प्राप्त करतो?
Verse 5
अधर्मान्मुच्यते केन धर्ममाप्नोति वा कथम् | स्वर्ग पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम
युधिष्ठिर म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ, मनुष्य कोणत्या उपायाने अधर्मातून मुक्त होतो आणि कशा प्रकारे धर्म प्राप्त करतो? तो स्वर्ग व पुण्य कसे मिळवतो?
Verse 6
भरतश्रेष्ठ! मनुष्य किस कर्मके द्वारा पापसे छुटकारा पाता है और क्या करनेसे किस प्रकार उसे धर्मकी प्राप्ति होती है? वह पुण्य और स्वर्ग कैसे पाता है? ।। उपोष्य चापि किं तेन प्रदेयं स्थान्नराधिप । धर्मेण च सुखानर्थाललॉभेद् येन ब्रवीहि तम्,नरेश्वर! उपवास करके मनुष्यको किस वस्तुका दान करना चाहिये? जिस धर्मसे सुख और धनकी प्राप्ति हो सके, वही मुझे बताइये
युधिष्ठिर म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ, मनुष्य कोणत्या कर्माने पापातून मुक्त होतो आणि काय करून, कशा प्रकारे, धर्म प्राप्त करतो? तो पुण्य व स्वर्ग कसा मिळवतो? आणि उपवास केल्यास त्याने कोणते दान द्यावे? हे नराधिप, ज्या धर्माने सुख व संपत्तीची प्राप्ती होईल तोच मला सांगा।
Verse 7
वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित् । धर्मपुत्रमिदं वाक््यं भीष्म: शान्तनवोडब्रवीत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! धर्मज्ञ धर्मपुत्र कुन्तीकुमार युधिष्ठिरके इस प्रकार पूछनेपर धर्मके तत्त्वको जाननेवाले शान्तनुनन्दन भीष्मने उनसे इस प्रकार कहा
वैशम्पायन म्हणाला—हे जनमेजय, धर्मज्ञ व धर्मतत्त्ववेत्ता कुंतीपुत्र धर्मपुत्र युधिष्ठिराने असे विचारल्यावर, शान्तनुनंदन भीष्माने त्याला असे उत्तर दिले।
Verse 8
भीष्म उवाच इदं खलु मया राजन् श्रुतमासीत् पुरातनम् । उपवासविधीौ श्रेष्ठा गुणा ये भरतर्षभ,भीष्मजीने कहा--राजन्! भरतश्रेष्ठ उपवास करनेमें जो श्रेष्ठ गुण हैं, उनके विषयमें मैंने प्राचीन कालमें इस तरह सुन रखा है
भीष्म म्हणाले—राजन्! हे प्राचीन उपदेश मी पूर्वी ऐकला होता. भरतश्रेष्ठा, उपवासविधीत जे श्रेष्ठ गुण आहेत ते मी सांगतो.
Verse 9
ऋषिमंगिरसं पूर्व पृष्टवानस्मि भारत । यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम्,भारत! जिस तरह आज तुमने मुझसे प्रश्न किया है इसी प्रकार मैंने भी पूर्वकालमें तपोधन अंगिरा मुनिसे प्रश्न किया था
भारत! आज तू मला जसा प्रश्न विचारलास, तसाच मीही पूर्वी तपोधन अंगिरा ऋषींना प्रश्न विचारला होता.
Verse 10
प्रश्रमेतं मया पृष्टो भगवानग्निसम्भव: । उपवासविधिं पुण्यमाचष्ट भरतर्षभ,भरतभूषण! जब मैंने यह प्रश्न पूछा, तब अग्निनन्दन भगवान् अंगिराने मुझे उपवासकी पवित्र विधि इस प्रकार बतायी
भरतश्रेष्ठा! मी हा प्रश्न विचारताच अग्निसंभव भगवान् अंगिरा यांनी मला उपवासाची पवित्र विधी सांगितली.
Verse 11
अंगियरा उवाच ब्रह्मक्षत्रे त्रिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन । द्विस्त्रिरात्रमथैकाहं निर्दिष्ट पुरुषर्षभ,अंगिरा बोले--कुरुनन्दन! ब्राह्मण और क्षत्रियके लिये तीन रात उपवास करनेका विधान है। कहीं-कहीं दो त्रिरात्र और एक दिन अर्थात् कुल सात दिन उपवास करनेका संकेत मिलता है
अंगिरा म्हणाले—कुरुनंदना! ब्राह्मण व क्षत्रियांसाठी तीन रात्रींचा उपवास विहित आहे. आणि पुरुषश्रेष्ठा, काही ठिकाणी दोन त्रिरात्र व नंतर एक दिवस—असा एकूण सात दिवसांचाही निर्देश आहे.
Verse 12
वैश्या: शूद्राश्न यन्मोहादुपवासं प्रचक्रिरे । त्रिरात्रं वा द्विरात्रं वा तयोव््युष्टिन विद्यते,वैश्यों और शूद्रोंने जो मोहवश तीन रात अथवा दो रातका उपवास किया है, उसका उन्हें कोई फल नहीं मिला है
अंगिरा म्हणाले—वैश्य व शूद्रांनी मोहवश तीन रात्री किंवा दोन रात्री उपवास केला, तरी त्यांना त्याचे कोणतेही फल मिळत नाही.
Verse 13
चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्ये शूद्रे विधीयते । त्रिरात्रं नतु धर्मजिविंहितं धर्मदर्शिभि:,वैश्य और शूद्रके लिये चौथे समयतकके भोजनका त्याग करनेका विधान है अर्थात् उन्हें केवल दो दिन एवं दो रात्रितक उपवास करना चाहिये; क्योंकि धर्मशास्त्रके ज्ञाता एवं धर्मदर्शी विद्वानोंने उनके लिये तीन राततक उपवास करनेका विधान नहीं किया है
अंगिरा म्हणाले—वैश्य व शूद्रांसाठी प्रायश्चित्त म्हणून चौथ्या वेळचे भोजन त्यागण्याचा विधी आहे; म्हणजेच केवळ दोन दिवस व दोन रात्र उपवास करावा. धर्मदर्शी व धर्मज्ञ ऋषींनी त्यांच्या बाबतीत तीन रात्र उपवासाचा नियम धर्मजीवन म्हणून घालून दिलेला नाही.
Verse 14
पज्चम्यां वापि षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत । उपोष्य एकभक्तेन नियतात्मा जितेन्द्रिय:,भारत! यदि मनुष्य पंचमी, षष्ठी और पूर्णिमाके दिन अपने मन और इन्द्रियोंको काबूमें रखकर एक वक्त भोजन करके दूसरे वक्त उपवास करे तो वह क्षमावान्, रूपवान् और विद्वान होता है। वह बुद्धिमान् पुरुष कभी संतानहीन या दरिद्र नहीं होता
अंगिरा म्हणाले—हे भारत! जो मनुष्य पंचमी, षष्ठी आणि पौर्णिमेला मन संयमित ठेवून, इंद्रिये जिंकून उपवास करतो आणि एकाच वेळेस भोजन करतो (दुसऱ्या वेळेस उपवास ठेवतो), तो क्षमाशील, रूपसंपन्न व विद्वान होतो. असा प्राज्ञ पुरुष कधीही अपत्यहीन किंवा दरिद्री होत नाही.
Verse 15
क्षमावान् रूपसम्पन्न: श्रुतवांश्वैव जायते | नानपत्यो भवेत् प्राज्ञों दरिद्रो वा कदाचन,भारत! यदि मनुष्य पंचमी, षष्ठी और पूर्णिमाके दिन अपने मन और इन्द्रियोंको काबूमें रखकर एक वक्त भोजन करके दूसरे वक्त उपवास करे तो वह क्षमावान्, रूपवान् और विद्वान होता है। वह बुद्धिमान् पुरुष कभी संतानहीन या दरिद्र नहीं होता
तो क्षमाशील, रूपसंपन्न आणि श्रुतिमान (विद्वान) होतो. हे भारत! प्राज्ञ पुरुष कधीही अपत्यहीन किंवा दरिद्री होत नाही. पंचमी, षष्ठी आणि पौर्णिमेला मन व इंद्रिये संयमून एकदा भोजन (दुसऱ्या वेळी उपवास) केल्याने हेच फळ सांगितले आहे.
Verse 16
यजिष्णु: पञ्चमीं षष्ठीं कुले भोजयते द्विजान् | अष्टमीमथ कौरव्य कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्
अंगिरा म्हणाले—यज्ञधर्मात तत्पर पुरुष कुलधर्माप्रमाणे पंचमी व षष्ठीला द्विजांना (ब्राह्मणांना) भोजन घालतो; आणि हे कौरव्या! तसेच अष्टमीला व कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला देखील.
Verse 17
मार्गशीर्ष तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत्
अंगिरा म्हणाले—जो मनुष्य मार्गशीर्ष महिना एकदाच भोजन करून व्यतीत करतो, तो संयमाचे व्रत आचरतो. हे व्रत येथे पुण्य म्हणून सांगितले आहे; कारण ते आत्मसंयम वाढवते आणि धर्ममय जीवन दृढ करते.
Verse 18
सर्वकल्याणसम्पूर्ण: सर्वोषधिसमन्वित:,वह सब प्रकारके कल्याणमय साधनोंसे सम्पन्न तथा सब तरहकी ओषधियों (अन्न- फल आदि) से भरा-पूरा होता है। मार्गशीर्ष मासमें उपवास करनेसे मनुष्य दूसरे जन्ममें रोगरहित और बलवान होता है। उसके पास खेती-बारीकी सुविधा रहती है तथा वह बहुत धन-धान्यसे सम्पन्न होता है
मनुष्य सर्व प्रकारच्या कल्याणकारी साधनांनी संपन्न व अन्न-फळ इत्यादी सर्व औषधीसंपत्तीने परिपूर्ण होतो. मार्गशीर्ष मासात उपवास केल्याने तो पुढील जन्मी रोगरहित व बलवान होऊन जन्मतो. त्याला शेतीची साधने व सोय लाभते आणि तो विपुल धन-धान्याने समृद्ध होतो.
Verse 19
उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते । कृषिभागी बहुधनो बहुधान्यश्व॒ जायते,वह सब प्रकारके कल्याणमय साधनोंसे सम्पन्न तथा सब तरहकी ओषधियों (अन्न- फल आदि) से भरा-पूरा होता है। मार्गशीर्ष मासमें उपवास करनेसे मनुष्य दूसरे जन्ममें रोगरहित और बलवान होता है। उसके पास खेती-बारीकी सुविधा रहती है तथा वह बहुत धन-धान्यसे सम्पन्न होता है
उपवास केल्याने मनुष्य रोगरहित व बलवान होऊन जन्मतो. त्याला शेतीचा भाग व साधने मिळतात; तो विपुल धन, विपुल धान्य आणि अश्वसंपत्तीने युक्त होऊन जन्मतो.
Verse 20
पौषमासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः क्षिपेत् । सुभगो दर्शनीयश्व यशोभागी च जायते,कुन्तीनन्दन! जो पौष मासको एक वक्त भोजन करके बिताता है, वह सौभाग्यशाली, दर्शनीय और यशका भागी होता है
कौन्तेय! जो पौष मास एक वेळ भोजन करून व्यतीत करतो, तो सौभाग्यवान, देखणा आणि यशाचा भागीदार होतो.
Verse 21
माघं तु नियतो मासमेकभक्तेन य:ः क्षिपेत् श्रीमत्कुले ज्ञातिमध्ये स महत्त्व प्रपद्यते,जो माघमासको नियमपूर्वक एक समयके भोजनसे व्यतीत करता है, वह धनवान् कुलमें जन्म लेकर अपने कुट॒म्बीजनोंमें महत्त्वको प्राप्त होता है
जो माघ मास नियमाने एक वेळ भोजन करून व्यतीत करतो, तो श्रीमंत कुळात जन्म घेऊन आपल्या नातलगांमध्ये मान-महत्त्व प्राप्त करतो.
Verse 22
भगदैवतमासं तु एकभक्तेन यः क्षिपेत् । स्त्रीषु वललभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ता:,जो फाल्गुन मासको एक समय भोजन करके व्यतीत करता है, वह स्त्रियोंको प्रिय होता है और वे उसके अधीन रहती हैं
जो फाल्गुन मास एक वेळ भोजन करून व्यतीत करतो, तो स्त्रियांना प्रिय होतो आणि त्या त्याच्या वशात राहतात.
Verse 23
चैत्र तु नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत् । सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते,जो नियमपूर्वक रहकर चैत्रमासको एक समय भोजन करके बिताता है, वह सुवर्ण, मणि और मोतियोंसे सम्पन्न महान् कुलमें जन्म लेता है
जो नियमपूर्वक राहून चैत्र मास एकवेळ भोजन करून घालवितो, तो सुवर्ण, मणी व मोत्यांनी समृद्ध अशा महान कुळात जन्म घेतो.
Verse 24
निस्तरेदेकभक्तेन वैशाखं यो जितेन्द्रिय: । नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां ब्रजेत्
जो जितेंद्रिय होऊन एकवेळ भोजनाच्या व्रताने वैशाख मास पाळतो, तो (पाप-दुःखातून) तरतो. तो पुरुष असो वा स्त्री, आपल्या ज्ञातिजनांत श्रेष्ठत्व प्राप्त करतो.
Verse 25
जो स्त्री अथवा पुरुष इन्द्रियसंयमपूर्वक एक समय भोजन करके वैशाख मासको पार करता है, वह सजातीय बन्धु-बान्धवोंमें श्रेष्ठताको प्राप्त होता है ।। ज्येष्ठामूलं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत् । ऐश्वर्यमतुल श्रेष्ठ पुमान् स्त्री वा प्रपद्यते,जो एक समय ही भोजन करके ज्येष्ठ मासको बिताता है; वह स्त्री हो या पुरुष, अनुपम श्रेष्ठ ऐश्वर्यको प्राप्त होता है
जो स्त्री वा पुरुष इंद्रियसंयमपूर्वक एकवेळ भोजन करून वैशाख मास पार करतो, तो आपल्या सजातीय बंधु-बांधवांत श्रेष्ठत्व प्राप्त करतो. आणि जो एकवेळच भोजन करून ज्येष्ठ मास घालवितो, तो स्त्री असो वा पुरुष—अतुल व श्रेष्ठ ऐश्वर्य प्राप्त करतो.
Verse 26
आषाढमेकभ क्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रित: । बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्न जायते,जो आषाढ़ मासमें आलस्य छोड़कर एक समय भोजन करके रहता है, वह बहुत-से धन-धान्य और पुत्रोंसे सम्पन्न होता है
जो आषाढ मासात आळस टाकून एकवेळ भोजन करून राहतो, तो विपुल धान्य, विपुल धन आणि अनेक पुत्रांनी संपन्न होतो.
Verse 27
श्रावणं नियतो मासमेकभक्तेन य: क्षिपेत् यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते ज्ञातिवर्धन:,जो मन और इन्द्रियोंको संयममें रखकर एक समय भोजन करते हुए श्रावण मासको बिताता है, वह विभिन्न तीर्थोमें स्नान करनेके पुण्य-फलसे युक्त होता और अपने कुट॒म्बीजनोंकी वृद्धि करता है
जो मन व इंद्रिये संयमात ठेवून एकवेळ भोजन करत श्रावण मास घालवितो, तो विविध तीर्थांतील अभिषेक-स्नानाच्या पुण्यफळाने युक्त होतो आणि आपल्या कुटुंबीयांची वाढ करतो.
Verse 28
प्रौष्ठदं तु यो मासमेकाहारो भवेन्नर: । गवाद्यं स्फीतमचलमैश्चर्य प्रतिपद्यते,जो मनुष्य भाद्रपद मासमें एक समय भोजन करके रहता है, वह गोधनसे सम्पन्न, समृद्धिशील तथा अविचल ऐश्वर्यका भागी होता है
जो मनुष्य प्रौष्ठपद (भाद्रपद) महिन्यात दिवसातून एकदाच भोजन करतो, तो गोधनाने संपन्न, समृद्ध आणि अचल ऐश्वर्याचा भागीदार होतो।
Verse 29
तथैवाश्वयुजं मासमेकभक्तेन य: क्षिपेत् मृजावान् वाहनाद्यश्व बहुपुत्रश्न जायते,जो आश्विन मासको एक समय भोजन करके बिताता है, वह पवित्र, नाना प्रकारके वाहनोंसे सम्पन्न तथा अनेक पुत्रोंसे युक्त होता है
तसेच जो मनुष्य आश्वयुज (आश्विन) महिना एकवेळ भोजन करून घालवतो, तो आचरणाने शुद्ध, विविध वाहनांनी संपन्न आणि अनेक पुत्रांनी युक्त होतो।
Verse 30
कार्तिक तु नरो मासं यः कुयदिकभोजनम् | शूरश्न बहुभार्यश्व कीर्तिमांश्नैव जायते,जो मनुष्य कार्तिक मासमें एक समय भोजन करता है, वह शूरवीर, अनेक भार्याओंसे संयुक्त और कीर्तिमान् होता है
जो मनुष्य कार्तिक महिन्यात एकवेळ भोजन करण्याचा व्रत करतो, तो शूर, अनेक भार्यांनी युक्त आणि कीर्तिमान होतो।
Verse 31
इति मासा नरव्याघ्र क्षिपतां परिकीर्तिता: । तिथीनां नियमा ये तु शृणु तानपि पार्थिव,पुरुषसिंह! इस प्रकार मैंने मासपर्यन्त एकभुक्त व्रत करनेवाले मनुष्योंके लिये विभिन्न मासोंके फल बताये हैं। पृथ्वीनाथ! अब तिथियोंके जो नियम हैं, उन्हें भी सुन लो
नरव्याघ्र! अशा रीतीने एकभुक्त व्रत करणाऱ्यांसाठी विविध महिन्यांची फळे सांगितली. हे पार्थिव, आता तिथींचे जे नियम आहेत तेही ऐक।
Verse 32
पक्षे पक्षे गते यस्तु भक्तमश्नाति भारत | गवाढ्यो बहुपुत्रश्न बहुभार्य: स जायते,भरतनन्दन! जो पंद्रह-पंद्रह दिनपयर भोजन करता है, वह गोधनसे सम्पन्न और बहुत-से पुत्र तथा स्त्रियोंसे युक्त होता है
हे भारत! जो मनुष्य प्रत्येक पक्षाअंती (पंधरा दिवसांनी) एकदाच भोजन करतो, तो गोधनाने संपन्न होतो आणि अनेक पुत्र व अनेक भार्यांनी युक्त होतो।
Verse 33
मासि मासि त्रिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि द्वादश | गणाधिपत्यं प्राप्रोति निःसपत्नमनाविलम्,जो बारह वर्षोतक प्रतिमास अनेक न्रिरात्रव्रत करता है, वह भगवान् शिवके गणोंका निष्कण्टक एवं निर्मल आधिपत्य प्राप्त करता है
जो मनुष्य महिनोन्महिना त्रिरात्र-व्रत करून ते बारा वर्षे अखंड पाळतो, तो भगवान् शिवांच्या गणांवर निष्कंटक व निर्मळ—प्रतिस्पर्धारहित आणि कलुषरहित—अधिपत्य प्राप्त करतो।
Verse 34
एते तु नियमा: सर्वे कर्तव्या: शरदो दश | द्वे चानये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिमनुवर्तता,भरतश्रेष्ठ! प्रवृत्तिमा्गकका अनुसरण करनेवाले पुरुषको ये सभी नियम बारह वर्षोंतक पालन करने चाहिये
भरतश्रेष्ठा! हे सर्व नियम दहा शरद्ऋतू (दहा वर्षे) पाळावेत; आणि प्रवृत्तिमार्गाचा अवलंब करणाऱ्याने आणखी दोन वर्षेही तेच आचरावे।
Verse 35
यस्तु प्रातस्तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत् । अहिंसानिरतो नित्यं जुह्मॉानो जातवेदसम्
परंतु जो मनुष्य फक्त सकाळी व संध्याकाळी भोजन करतो आणि मध्ये काहीही पित नाही; जो सदैव अहिंसेत रत असतो आणि नित्य जातवेदस् (अग्नी) मध्ये आहुती अर्पण करतो—तो संयमित व धर्ममय आचार पाळतो।
Verse 36
षड्भि: स वर्षै्न॑पते सिध्यते नात्र संशय: । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फल प्राप्नोति मानव:
हे नृपते! सहा वर्षांत त्याला सिद्धी प्राप्त होते—यात संशय नाही. तो मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।
Verse 37
जो मनुष्य प्रतिदिन सबेरे और शामको भोजन करता है, बीचमें जलतक नहीं पीता तथा सदा अहिंसा-परायण होकर नित्य अन्निहोत्र करता है, उसे छः: वर्षोमें सिद्धि प्राप्त हो जाती है। इसमें संशय नहीं है तथा नरेश्वर! वह अग्निष्टोम यज्ञका फल पाता है ।। अधिवासे सो>प्सरसां नृत्यगीतविनादिते । रमते स्त्रीसहस्राढ्ये सुकृती विरजो नर:,वह पुण्यात्मा एवं रजोगुणरहित पुरुष सहस्रों दिव्य रमणियोंसे भरे हुए अप्सराओंके महलमें, जहाँ नृत्य और गीतकी ध्वनि गूँजती रहती है, रमण करता है
जो मनुष्य दररोज सकाळी व संध्याकाळीच भोजन करतो, मध्ये पाणीही पित नाही, आणि सदैव अहिंसेत परायण होऊन नित्य अग्निहोत्र करतो—तो सहा वर्षांत सिद्धी प्राप्त करतो; यात संशय नाही. हे नरेश्वर! तो अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो. त्यानंतर तो पुण्यवान, रजोगुणरहित पुरुष नृत्य-गीतांच्या निनादाने गुंजणाऱ्या अप्सरांच्या दिव्य अधिवासात, हजारो दिव्य रमणींनी समृद्ध स्थानी, आनंदाने रमतो।
Verse 38
तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानमधिरोहति । पूर्ण वर्षमहस्रं च ब्रह्मलोके महीयते
अंगिरा म्हणाले—तो तप्त सुवर्णासारख्या तेजस्वी दिव्य विमानावर आरूढ होतो आणि पूर्ण एक सहस्र वर्षे ब्रह्मलोकी सन्मानित व महिमावंत होतो।
Verse 39
यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकाहारो भवेन्नर:
अंगिरा म्हणाले—परंतु जो मनुष्य पूर्ण एक वर्ष दररोज केवळ एकदाच आहार घेतो…
Verse 40
दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते
अंगिरा म्हणाले—तो स्वर्गातही दहा सहस्र वर्षे सन्मानित होतो।
Verse 41
यस्तु संवत्सरं पूर्ण चतुर्थ भक्तमश्लुते
अंगिरा म्हणाले—परंतु जो व्यक्ती पूर्ण एक वर्ष (नेहमीच्या आहाराचा) केवळ चौथा भागच खातो…
Verse 42
अहिंसानिरतो नित्यं सत्यवाग विजितेन्द्रिय: । वाजपेयस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्षुते
अंगिरा म्हणाले—जो सदैव अहिंसेत रत असतो, सत्य बोलतो आणि ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत—तो वाजपेय यज्ञाचे तेच फळ प्राप्त करतो।
Verse 43
दशवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । जो पूरे एक वर्षतक दो-दो दिनपर भोजन करके रहता है तथा साथ ही अहिंसा, सत्य और इन्द्रिय-संयमका पालन करता है, वह वाजपेय यज्ञका फल पाता है और दस हजार वर्षोतक स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है । ४१-४२ ई ।। षष्ठे काले तु कौन्तेय नर: संवत्सरं क्षिपन्
अंगिरा म्हणाले—तो स्वर्गलोकात दहा हजार वर्षे मानाने पूजिला जातो. हे कुंतीनंदना! जो मनुष्य पूर्ण एक वर्ष ‘षष्ठकाळ’ पद्धतीने—म्हणजे एक दिवस सोडून एक दिवस अन्न घेऊन—आणि त्याचबरोबर अहिंसा, सत्य व इंद्रियसंयम पाळतो, तो वाजपेय यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो व दहा हजार वर्षे स्वर्गात प्रतिष्ठित राहतो.
Verse 44
अश्वमेधस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोति मानव: । कुन्तीनन्दन! जो एक सालतक छठे समय अर्थात् तीन-तीन दिनोंपर भोजन करता है, वह मनुष्य अश्वमेध यज्ञका फल पाता है ।। ४३ इ ।। चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति
अंगिरा म्हणाले—मनुष्य अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो. हे कुंतीनंदना! जो पूर्ण एक वर्ष ‘षष्ठकाळ’—म्हणजे तीन-तीन दिवसांनी एकदा—भोजन करतो, तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ पावतो. चक्रवाक पक्ष्यांनी जोडलेल्या दिव्य विमानातून तो उच्च लोकांकडे प्रस्थान करतो.
Verse 45
अष्टमेन तु भक्तेन जीवन् संवत्सरं नृप
हे नृपा! जो मनुष्य ‘अष्टम भक्ती’ने पूर्ण एक वर्ष आचरण करीत जगतो, तो अभिप्रेत धर्मफळ प्राप्त करतो; कारण दीर्घकाळ शिस्तबद्ध भक्ती हीच धर्मसाधन ठरते.
Verse 46
हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति
अंगिरा म्हणाले—हंस व सारसांनी युक्त दिव्य विमानातून तो प्रस्थान करतो.
Verse 47
पक्षे पक्षे गते राजन् यो5श्रीयाद् वर्षमेव तु
अंगिरा म्हणाले—हे राजन्! जो प्रत्येक पंधरवड्यानंतर—अशा रीतीने पूर्ण वर्षभर—आपल्या श्री-समृद्धीत क्षीण होत जातो, तो काळाच्या क्रमाने हळूहळू अवनतीला जातो, असे समजावे.
Verse 48
षष्टिवर्षसहस्राणि दिवमावसते च स:,प्रजानाथ! वह साठ हजार वर्षोतक स्वर्गमें निवास करता है और वहाँ वीणा, वल्लकी, वेणु आदि वाद्योंके मनोरम घोष तथा सुमधुर शब्दोंद्वारा उसे सोतेसे जगाया जाता है
अंगिरा म्हणाले—हे प्रजानाथ! तो साठ हजार वर्षे स्वर्गात वास करतो. तेथे वीणा, वल्लकी व वेणू इत्यादी वाद्यांच्या मनोहर नादांनी व अतिशय मधुर स्वरांनी त्याला निद्रेतून जागे केले जाते.
Verse 49
वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशाम्पते । सुघोषैर्मधुरै: शब्द: सुप्त: स प्रतिबोध्यते,प्रजानाथ! वह साठ हजार वर्षोतक स्वर्गमें निवास करता है और वहाँ वीणा, वल्लकी, वेणु आदि वाद्योंके मनोरम घोष तथा सुमधुर शब्दोंद्वारा उसे सोतेसे जगाया जाता है
अंगिरा म्हणाले—हे विशाम्पते, नराधिप! वीणा, वल्लकी व वेणू यांच्या मधुर व मनोहर नादांनी जो निद्रिस्त असतो, त्याला सौम्यपणे जागे केले जाते.
Verse 50
संवत्सरमिहैक॑ तु मासि मासि पिबेदप: । फल विश्वजितस्तात प्राप्रोति स नरो नृप,तात! नरेश्वर! जो मनुष्य एक वर्षतक प्रतिमास एक बार जल पीकर रहता है, उसे विश्वजित् यज्ञका फल मिलता है
अंगिरा म्हणाले—तात, हे नृप! जो मनुष्य येथे एक वर्षभर दर महिन्याला एकदाच केवळ पाणी पिऊन संयम पाळतो, त्याला विश्वजित् यज्ञाचे फळ प्राप्त होते.
Verse 51
सिंहव्याप्रप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति । सप्ततिं च सहस््राणि वर्षाणां दिवि मोदते
सिंह व व्याघ्रांनी जोडलेल्या दिव्य विमानाने तो स्वर्गास जातो आणि तेथे सत्तर हजार वर्षे आनंद भोगतो.
Verse 52
वह सिंह और व्याप्र जुते हुए विमानसे यात्रा करता है और सत्तर हजार वर्षोतक स्वर्गलोकमें सुख भोगता है ।। मासादूर्ध्व नरव्याप्र नोपवासो विधीयते । विधिं त्वनशनस्याहु: पार्थ धर्मविदो जना:,पुरुषसिंह! एक माससे अधिक समयतक उपवास करनेका विधान नहीं है। कुन्तीनन्दन! धर्मज्ञ पुरुषोंने अनशनकी यही विधि बतायी है
अंगिरा म्हणाले—हे नरव्याघ्र! एका महिन्यापेक्षा अधिक उपवास करण्याचे विधान नाही. हे पार्थ! धर्मज्ञ लोक अनशनाची हीच विधी सांगतात.
Verse 53
अनार्तों व्याधिरहितो गच्छेदनशनं तु यः । पदे पदे यज्ञफलं स प्राप्नोति न संशय:,जो बिना रोग-व्याधिके अनशन व्रत करता है, उसे पद-पदपर यज्ञका फल मिलता है, इसमें संशय नहीं है
जो मनुष्य दुःखरहित व रोग-व्याधिरहित होऊन अनशन-व्रत करतो, तो पावलोपावली यज्ञफळ प्राप्त करतो—यात संशय नाही.
Verse 54
दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति । शतं वर्षसहसत्राणां मोदते स दिवि प्रभो
तो हंसांनी युक्त अशा दिव्य विमानाने स्वर्गास जातो; हे प्रभो, स्वर्गात तो एक लक्ष वर्षे आनंद भोगतो.
Verse 55
आर्तों वा व्याधितो वापि गच्छेदनशनं तु यः
दुःखी असो वा रोगग्रस्त असो, तरीही जो अनशन करण्यास प्रवृत्त होतो…
Verse 56
काज्चीनूपुरशब्देन सुप्तश्चैव प्रबोध्यते
कांची-नूपुरांच्या नादाने झोपलेलाही जागा होतो.
Verse 57
स गत्वा स्त्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! वह स्वर्गमें जाकर सैकड़ों रमणियोंसे भरे हुए महलमें रमण करता है। इस जगतमें दुर्बल मनुष्यको हृष्ट-पुष्ट होते देखा गया है। जिसे घाव हो गया है, उसका घाव भी भर जाता है। रोगीको अपने रोगकी निवृत्तिके लिये औषधसमूह प्राप्त होता है। क्रोधमें भरे हुए पुरुषको प्रसन्न करनेका उपाय भी उपलब्ध होता है। अर्थ और मानके लिये दुःखी हुए पुरुषके दुःखोंका निवारण भी देखा गया है; परन्तु स्वर्गकी इच्छा रखनेवाले और दिव्य सुख चाहनेवाले पुरुषको ये सब इस लोकके सुखोंकी बातें अच्छी नहीं लगतीं
अंगिरा म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ, भरतवंशातील वृषभा! तो स्वर्गात जाऊन शेकडो रमणींनी भरलेल्या प्रासादात रमतो. या लोकात तर असे दिसते की दुर्बल मनुष्यही हृष्ट-पुष्ट होतो; जखम झाली तरी ती भरून येते; रोग्याला रोगनिवारणासाठी औषधांचा समूह मिळतो; क्रोधाने भरलेल्या पुरुषाला प्रसन्न करण्याचा उपायही सापडतो; आणि अर्थ व मानासाठी दुःखी झालेल्या पुरुषाच्या दुःखांचे निवारणही दिसते. परंतु ज्याला स्वर्गाची अभिलाषा आहे आणि दिव्य सुख हवे आहे, त्याला या लोकातील सुखांच्या अशा गोष्टी रुचत नाहीत.
Verse 58
क्षीणस्याप्यायन दृष्ट क्षतस्प क्षतरोहणम् । व्याधितस्यौषधग्राम: क्रुद्धस्य च प्रसादनम्
आंगिरस म्हणाले—क्षीण झालेल्यालाही पुन्हा पुष्टी येते, जखमेचे भरून येणे व नवे मांस उगवणे दिसते; रोग्यासाठी औषधांचा समूह आहे आणि क्रुद्धासाठी शमन आहे.
Verse 59
दुःखितस्यार्थमानाभ्यां दुःखानां प्रतिषेधनम् । न चैते स्वर्गकामस्य रोचन्ते सुखमेधस:
दुःखी मनुष्य धन व मान यांच्या बळावर दुःख थोपवू पाहतो; पण स्वर्गाची इच्छा धरणाऱ्या, उच्च सुखात बुद्धी असणाऱ्याला हे उपाय रुचत नाहीत.
Verse 60
अत: स कामसंयुक्ते विमाने हेमसंनिभे । रमते स्त्रीशताकीर्णे पुरुषोडलंकृत शुचि:
म्हणून तो पुरुष—अलंकृत व शुद्ध—कामसंयुक्त, सुवर्णसदृश विमानात, शेकडो स्त्रियांनी भरलेल्या त्या ठिकाणी रमतो.
Verse 61
स्वस्थ: सफलसंकल्प: सुखी विगतकल्मष: । अतः वह पवित्रात्मा पुरुष वस्त्राभूषणोंसे अलंकृत हो सैकड़ों स्त्रियोंसे भरे हुए और इच्छानुसार चलनेवाले सुवर्ण-सदृश विमानपर बैठकर रमण करता है। वह स्वस्थ, सफलमनोरथ, सुखी एवं निष्पाप होता है ।। अनश्नन् देहमुत्सृज्य फल प्राप्रोति मानव:,जो मनुष्य अनशन-व्रत करके अपने शरीरका त्याग कर देता है, वह निम्नांकित फलका भागी होता है। वह प्रातःकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशमान, सुनहरी कान्तिवाले, वैदूर्य और मोतीसे जटित, वीणा और मृदंगकी ध्वनिसे निनादित, पताका और दीपकोंसे आलोकित तथा दिव्य घंटानादसे गूँजते हुए, सहस्रों अप्सराओंसे युक्त विमानपर बैठकर दिव्य सुख भोगता है
तो स्वस्थ होतो, त्याचे संकल्प सफल होतात, तो सुखी व पापरहित होतो. म्हणून तो पवित्रात्मा पुरुष वस्त्रे व भूषणे यांनी अलंकृत होऊन, शेकडो स्त्रियांनी भरलेल्या, इच्छेनुसार चालणाऱ्या, सुवर्णसदृश विमानावर बसून रमतो. जो मनुष्य अनशन-व्रत करून देहाचा त्याग करतो, तो असे फळ प्राप्त करतो—प्रातःसूर्यासारखा तेजस्वी, सुवर्णकांतीने दीप्त, वैदूर्य व मोत्यांनी जडित, वीणा व मृदंगाच्या निनादाने गजरत, पताका व दीपांनी उजळलेला, दिव्य घंटानादाने निनादित—अशा सहस्र अप्सरांनी युक्त विमानात बसून तो दिव्य सुख भोगतो.
Verse 62
बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसि । वैदूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते,जो मनुष्य अनशन-व्रत करके अपने शरीरका त्याग कर देता है, वह निम्नांकित फलका भागी होता है। वह प्रातःकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशमान, सुनहरी कान्तिवाले, वैदूर्य और मोतीसे जटित, वीणा और मृदंगकी ध्वनिसे निनादित, पताका और दीपकोंसे आलोकित तथा दिव्य घंटानादसे गूँजते हुए, सहस्रों अप्सराओंसे युक्त विमानपर बैठकर दिव्य सुख भोगता है
प्रातःकाळच्या बालसूर्यासारखा प्रकाशमान, सुवर्णतेजस्वी विमानात—वैदूर्य व मोत्यांनी जडित, वीणा व मुरजाच्या नादाने गजरत, पताका व दीपांनी उजळलेला आणि दिव्य घंटानादाने निनादित—सहस्र अप्सरांनी युक्त होऊन तो दिव्य सुख भोगतो.
Verse 63
पताकादीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टानिनादिते । स्त्रीसहस्रानुचरिते स नर: सुखमेधते,जो मनुष्य अनशन-व्रत करके अपने शरीरका त्याग कर देता है, वह निम्नांकित फलका भागी होता है। वह प्रातःकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशमान, सुनहरी कान्तिवाले, वैदूर्य और मोतीसे जटित, वीणा और मृदंगकी ध्वनिसे निनादित, पताका और दीपकोंसे आलोकित तथा दिव्य घंटानादसे गूँजते हुए, सहस्रों अप्सराओंसे युक्त विमानपर बैठकर दिव्य सुख भोगता है
पताका व दीपांनी उजळलेले, दिव्य घंटानादाने निनादित, सहस्र स्त्रियांनी अनुगत असे ते दिव्य विमान प्राप्त करून तो नर परम सुखाने समृद्ध होतो।
Verse 64
यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव | तावन्त्येव सहस््राणि वर्षाणां दिवि मोदते,पाण्डुनन्दन! उसके शरीरमें जितने रोमकूप होते हैं, उतने ही सहस्र वर्षोतक वह स्वर्गलोकमें सुखपूर्वक निवास करता है
हे पाण्डवा! त्याच्या अंगांतील जितके रोमकूप आहेत, तितक्या सहस्र वर्षांपर्यंत तो स्वर्गात आनंदाने रमतो।
Verse 65
नास्ति वेदात् परं शास्त्र नास्ति मातृसमो गुरु: । न धर्मात् परमो लाभस्तपो नानशनात् परम्,वेदसे बढ़कर कोई शास्त्र नहीं है, माताके समान कोई गुरु नहीं है, धर्मसे बढ़कर कोई उत्कृष्ट लाभ नहीं है तथा उपवाससे बढ़कर कोई तपस्या नहीं है
वेदापेक्षा श्रेष्ठ शास्त्र नाही, मातेसमान गुरु नाही; धर्मापेक्षा मोठा लाभ नाही, आणि अनशन-उपवासापेक्षा श्रेष्ठ तप नाही।
Verse 66
ब्राह्मणेभ्य: परं नास्ति पावनं दिवि चेह च । उपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते,जैसे इस लोक और परलोकमें ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मणोंसे बढ़कर कोई पावन नहीं है, उसी प्रकार उपवासके समान कोई तप नहीं है
स्वर्गात आणि या लोकीही ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मणांपेक्षा अधिक पावन काही नाही; तसेच उपवासासारखे दुसरे तपकर्म नाही।
Verse 67
उपोष्य विधिवद् देवास्त्रिदिवं प्रतिपेदिरे । ऋषयश्न परां सिद्धिमुपवासैरवाप्रुवन्,देवताओंने विधिवत् उपवास करके ही स्वर्ग प्राप्त किया है तथा ऋषियोंको भी उपवाससे ही सिद्धि प्राप्त हुई है
देवांनी विधिपूर्वक उपवास करून त्रिदिव (स्वर्ग) प्राप्त केला; आणि ऋषींनीही उपवासांद्वारे परम सिद्धी मिळविली।
Verse 68
दिव्यवर्षसहस्राणि विश्वामित्रेण धीमता । क्षान्तमेकेन भक्तेन तेन विप्रत्वमागत:
अंगिरा म्हणाले—हजारो दिव्य वर्षे बुद्धिमान विश्वामित्र एकनिष्ठ साधनेत स्थित राहून क्षमाशीलतेने सर्व दुःख सहन करीत राहिला; त्या अढळ क्षमा-तपामुळे त्याला ब्राह्मणत्व प्राप्त झाले.
Verse 69
परम बुद्धिमान् विश्वामित्रजी एक हजार दिव्य वर्षोंतक प्रतिदिन एक समय भोजन करके भूखका कष्ट सहते हुए तपमें लगे रहे। उससे उन्हें ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति हुई ।। च्यवनो जमदग्निश्व वसिष्ठो गौतमो भृगुः । सर्व एव दिवं प्राप्ता: क्षमावन्तो महर्षय:,च्यवन, जमदग्नि, वसिष्ठ, गौतम, भृगु--ये सभी क्षमावान् महर्षि उपवास करके ही दिव्य लोकोंको प्राप्त हुए हैं
अंगिरा म्हणाले—परम बुद्धिमान विश्वामित्राने एक हजार दिव्य वर्षे दररोज एकदाच भोजन करून भुकेचे दुःख सहन करीत तप केले; त्या तपामुळे त्याला ब्राह्मणत्व प्राप्त झाले. तसेच च्यवन, जमदग्नि, वसिष्ठ, गौतम आणि भृगु—हे क्षमाशील महर्षी उपवास व संयमाच्या बळावर स्वर्गलोकास गेले.
Verse 70
इदमज्ञिरसा पूर्व महर्षि भ्य: प्रदर्शितम् । यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखमवाप्लुते
अंगिरा म्हणाले—हा उपदेश पूर्वी अंगिरांनी महर्षींना दाखविला होता. जो तो नित्य लोकांना सांगतो व मार्गदर्शन करतो, तो दुःखात पडत नाही.
Verse 71
पूर्वकालमें अंगिरा मुनिने महर्षियोंको इस अनशन-व्रतकी महिमाका दिग्दर्शन कराया था। जो सदा इसका लोगोंमें प्रचार करता है, वह कभी दुःखी नहीं होता ।। इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधि प्रवर्तितं हड्िरसा महर्षिणा । पठेच्च यो वै शृणुयाच्च नित्यदा न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम्,कुन्तीनन्दन! महर्षि अंगिराकी बतलायी हुई इस उपवासत्रतकी विधिको जो प्रतिदिन क्रमश: पढ़ता और सुनता है, उस मनुष्यका पाप नष्ट हो जाता है
कौन्तेय! महर्षी अंगिरांनी यथाक्रम प्रवर्तित केलेल्या या उपवास-व्रताच्या विधीचे जो प्रतिदिन पठण करतो आणि श्रवणही करतो, त्या मनुष्याचे पापकल्मष उरत नाही.
Verse 72
विमुच्यते चापि स सर्वसंकरै- न चास्य दोषैरभिभूयते मन: । वियोनिजानां च विजानते रुत॑ं ध्रुवां च कीर्ति लभते नरोत्तम:,वह सब प्रकारके संकीर्ण पापोंसे छुटकारा पा जाता है तथा उसका मन कभी दोषोंसे अभिभूत नहीं होता। इतना ही नहीं, वह श्रेष्ठ मानव दूसरी योनिमें उत्पन्न हुए प्राणियोंकी बोली समझने लगता है और अक्षय कीर्तिका भागी होता है
तो सर्व प्रकारच्या संकीर्ण व गुंतागुंतीच्या पापांतून मुक्त होतो; त्याचे मन कधीही दोषांनी जिंकले जात नाही. शिवाय तो श्रेष्ठ पुरुष अन्य योन्यांत जन्मलेल्या प्राण्यांची वाणी-ध्वनी ओळखू लागतो आणि अक्षय कीर्ती प्राप्त करतो.
Verse 105
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें बड़े और छोटे भाईका पारस्परिक बरतावनामक एक सौ पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात ‘मोठ्या व धाकट्या भावाचा परस्पर व्यवहार’ नामक एकशे पाचवा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 106
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि उपवासविधौ षडधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात उपवासविधीविषयक एकशे सहावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 166
उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते । कुरुनन्दन! जो पुरुष भगवान्की आराधनाका इच्छुक होकर पंचमी, षष्ठी, अष्टमी तथा कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको अपने घरपर ब्राह्मणोंको भोजन कराता है और स्वयं उपवास करता है, वह रोगरहित और बलवान होता है
उपवास केल्याने मनुष्य रोगरहित व तेजस्वी होतो। कुरुनंदना! जो पुरुष भगवंताची आराधना करण्याच्या इच्छेने पंचमी, षष्ठी, अष्टमी तसेच कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला आपल्या घरी ब्राह्मणांना भोजन घालतो आणि स्वतः उपवास करतो, तो निरोगी व बलवान होतो।
Verse 176
भोजयेच्च द्विजान् शक्त्या स मुच्येद् व्याधिकिल्बिषै: । जो मार्गशीर्ष मासको एक समय भोजन करके बिताता है और अपनी शक्तिके अनुसार ब्राह्मणोंको भोजन कराता है, वह रोग और पापोंसे मुक्त हो जाता है
जो आपल्या शक्तीनुसार द्विजांना भोजन घालतो, तो व्याधीजन्य कल्मष व पापांपासून मुक्त होतो। जो मार्गशीर्ष महिन्यात एक वेळ भोजन करून राहतो आणि यथाशक्ती ब्राह्मणांना भोजन घालतो, तो रोग व पापांपासून सुटतो।
Verse 383
तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते । इतना ही नहीं, वह तपाये हुए सुवर्णके समान कान्तिमान् विमानपर आरूढ़ होता है और पूरे एक हजार वर्षोतक ब्रह्मलोकमें सम्मानपूर्वक रहता है। पुण्यक्षीण होनेपर इस लोकमें आकर महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त करता है
तेथील पुण्य क्षीण झाल्यावर तो पुन्हा या लोकात येऊन महत्त्व व मानाचे स्थान प्राप्त करतो। एवढेच नव्हे, तो तप्त सुवर्णासारखा कांतिमान होऊन विमानावर आरूढ होतो आणि पूर्ण एक हजार वर्षे ब्रह्मलोकात सन्मानाने वास करतो; पुण्य संपल्यावर या लोकात येऊन प्रतिष्ठा मिळवतो।
Verse 393
अतितात्रस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्षुते जो मानव पूरे एक वर्षतक प्रतिदिन एक बार भोजन करके रहता है, वह अतिरात्रयज्ञका फल भोगता है
अंगिरा म्हणाले—जो मनुष्य पूर्ण एक वर्ष दररोज फक्त एकदाच भोजन करून नियमाने वागतो, तो अतिरात्र यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो; असा संयमच त्या यज्ञासमान फल देतो.
Verse 403
तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते । वह पुरुष दस हजार वर्षोतक स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है। फिर पुण्यक्षीण होनेपर इस लोकमें आकर महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त कर लेता है
ते पुण्य क्षीण झाल्यावर तो येथे परत येऊन महत्त्व व प्रतिष्ठा प्राप्त करतो. असा पुरुष दहा हजार वर्षे स्वर्गलोकात प्रतिष्ठित राहतो; आणि पुण्य संपल्यावर या लोकात येऊन पूज्य व प्रभावी स्थान मिळवतो.
Verse 446
चत्वारिंशत् सहस््राणि वर्षाणां दिवि मोदते । वह चक्रवाकोंद्वारा वहन किये हुए विमानसे स्वर्गलोकमें जाता है और वहाँ चालीस हजार वर्षोतक आनन्द भोगता है
अंगिरा म्हणाले—तो स्वर्गात चाळीस हजार वर्षे आनंद भोगतो. चक्रवाकांनी जोडलेल्या विमानाने तो स्वर्गलोकात जातो आणि तेथे चाळीस हजार वर्षे सुख अनुभवतो.
Verse 453
गवामयस्यथ यज्ञस्य फल प्राप्नोति मानव: । नरेश्वर! जो मनुष्य चार दिनोंपर भोजन करता हुआ एक वर्षतक जीवन धारण करता है, उसे गवामय यज्ञका फल प्राप्त होता है
अंगिरा म्हणाले—हे नरेश्वर! जो मनुष्य चार दिवसांनी एकदा भोजन करून पूर्ण एक वर्ष जीवन धारण करतो, त्याला गवामय यज्ञाचे फळ प्राप्त होते.
Verse 463
पजञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते । वह हंस और सारसोंसे जुते हुए विमानद्वारा जाता है और पचास हजार वर्षोतक स्वर्गलोकमें सुख भोगता है
अंगिरा म्हणाले—तो स्वर्गात पन्नास हजार वर्षे आनंद भोगतो. हंस व सारसांनी जोडलेल्या विमानाने तो जातो आणि स्वर्गलोकात पन्नास हजार वर्षे सुख अनुभवतो.
Verse 473
षण्मासानशनं तस्य भगवानड्िराडब्रवीत् । राजन्! जो एक-एक पक्ष बीतनेपर भोजन करता है और इसी तरह एक वर्ष पूरा कर देता है, उसको छः: मासतक अनशन करनेका फल मिलता है। ऐसा भगवान् अंगिरा मुनिका कथन है
भगवान अङ्गिरा मुनी म्हणाले—राजन्! जो प्रत्येक पक्ष संपल्यावरच भोजन करतो आणि अशा रीतीने एक वर्ष पूर्ण करतो, त्याला सहा महिन्यांच्या उपवासाचे फळ मिळते; असे भगवन् अङ्गिरांचे वचन आहे।
Verse 543
शतं चाप्सरस: कन्या रमयन्त्यपि त॑ं नरम् | प्रभो! ऐसा पुरुष हंस जुते हुए दिव्य विमानसे यात्रा करता है और एक लाख वर्षोतक देवलोकमें आनन्द भोगता है, सैकड़ों कुमारी अप्सराएँ उस मनुष्यका मनोरंजन करती हैं
अङ्गिरा म्हणाले—त्या पुरुषाला शंभर कुमारिका अप्सरा रमवितात. प्रभो! तो हंसांनी जुतेल्या दिव्य विमानातून प्रवास करतो आणि देवलोकात एक लक्ष वर्षे आनंद भोगतो; शेकडो कुमारिका अप्सरा त्याचे मनोरंजन करतात.
Verse 556
शतं वर्षसहसत्राणां मोदते स दिवि प्रभो । प्रभो! रोगी अथवा पीड़ित मनुष्य भी यदि उपवास करता है तो वह एक लाख वर्षोतक स्वर्गमें सुखपूर्वक निवास करता है
अङ्गिरा म्हणाले—प्रभो! तो स्वर्गात एक लक्ष वर्षे आनंदित राहतो. खरे तर रोगी किंवा पीडित मनुष्यही जर उपवास करतो, तर तो एक लक्ष वर्षे स्वर्गात सुखाने निवास करतो.
Verse 559
भरतश्रेष्ठ! वह स्वर्गमें जाकर सैकड़ों रमणियोंसे भरे हुए महलमें रमण करता है। इस जगतमें दुर्बल मनुष्यको हृष्ट-पुष्ट होते देखा गया है। जिसे घाव हो गया है, उसका घाव भी भर जाता है। रोगीको अपने रोगकी निवृत्तिके लिये औषधसमूह प्राप्त होता है। क्रोधमें भरे हुए पुरुषको प्रसन्न करनेका उपाय भी उपलब्ध होता है। अर्थ और मानके लिये दुःखी हुए पुरुषके दुःखोंका निवारण भी देखा गया है; परन्तु स्वर्गकी इच्छा रखनेवाले और दिव्य सुख चाहनेवाले पुरुषको ये सब इस लोकके सुखोंकी बातें अच्छी नहीं लगतीं
भरतश्रेष्ठ! तो स्वर्गात जाऊन शेकडो सुंदर रमणींनी भरलेल्या प्रासादात रमतो. या लोकातही असे दिसते—दुर्बल मनुष्य हृष्ट-पुष्ट होतो; जखम झाली असेल तर ती भरून येते; रोग्याला रोगनिवृत्तीसाठी औषधांचा संग्रह मिळतो; क्रोधाने भरलेल्या पुरुषाला प्रसन्न करण्याचा उपायही सापडतो; आणि धन व मानासाठी दुःखी झालेल्या पुरुषाचे दुःखही निवळते. परंतु ज्याला स्वर्गाची इच्छा आहे आणि दिव्य सुख हवे आहे, त्याला ही सर्व या लोकातील सुखे रुचत नाहीत.
Verse 563
सहस्रहंसयुक्तेन विमानेन तु गच्छति । वह सो जानेपर दिव्य रमणियोंकी कांची और नूपुरोंकी झनकारसे जागता है और ऐसे विमानसे यात्रा करता है, जिसमें एक हजार हंस जुते रहते हैं
अङ्गिरा म्हणाले—तो सहस्र हंसांनी जुतेल्या दिव्य विमानातून प्रवास करतो.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns dharma’s accessibility: how can those lacking wealth attain sacrificial merit without the resources required for elaborate yajñas, while still remaining within an orthodox framework of regulated practice?
The chapter teaches that disciplined restraint—fasting with ethical conduct, consistent worship, and self-control—can serve as an alternative vehicle of merit, integrating inner regulation with ritual intention rather than relying solely on material expenditure.
Yes. The discourse repeatedly states equivalences between graded upavāsa observances and the fruits of specific yajñas, culminating in an explicit assurance that such results are attainable even by the poor when undertaken with purity, steadiness, and avoidance of deceit and harm.