Vaivasvata Manu

हे अनघ, तू आम्हांस जे पुराणे पूर्वी कथिले आहेत, तीच अमृततुल्य आख्याने आम्हांस पुन्हा ऐकावयाची इच्छा आहे।

सूत म्हणाले—त्याने असे म्हटल्यावर मनूने मधुसूदनास विचारले—“भगवन्, किती वर्षांनंतर अंतर-प्रलय (अंतरक्षय) होईल?”

हे नराधिप! पार्वण श्राद्धात ज्यांची नियुक्ती करता येते ते ऐक—पंचाग्नी धारण करणारा, स्नातक, त्रिसुपर्ण-पाठात निपुण, आणि षडङ्ग (सहा वेदाङ्ग) जाणणारा.

चाक्षुष-मन्वंतरात सत्यव्रत नावाचे एक महान राजर्षी होते। ते नारायणपरायण भक्त होते आणि केवळ जलाहार करून तपश्चर्या करीत.

रम्यक-वर्षात, जिथे वैवस्वत मनू राज्य करतो, भगवंतांचा अत्यंत प्रिय मत्स्यावतार-रूप पूर्व युगाच्या शेवटी, म्हणजे चाक्षुष मन्वंतराच्या अंतकाळी, त्या वर्ष-पुरुष मनूस पूर्वी प्रकट झाला होता. तोच वैवस्वत मनू आजही महान भक्तियोगाने भगवान मत्स्याची…

श्रीशुकदेव म्हणाले—विवस्वान (सूर्यदेव) यांचा पुत्र मनु ‘श्राद्धदेव’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। तोच सध्या सातवा मनु आहे। आता त्याची संतती माझ्याकडून ऐक।

तेव्हा वाटेत सत्यव्रताने (त्रिशंकूने) मला अत्यंत व्याकूळ पाहिले. त्या राजर्षीने विचारले: हा मुलगा का रडत आहे?

सत्यव्रत-आख्यान वर्णन. लोमश म्हणाले: त्याला वेदाध्ययन किंवा जप काहीही माहित नव्हते. त्याला देवतांचे ध्यान किंवा त्यांची आराधनाही माहित नव्हती.

...बिंदूशिवाय उच्चारले तरी त्या निश्चितपणे फळ देतात. हे नृपश्रेष्ठा, या बाबतीत सत्यव्रताचे उदाहरण प्रसिद्ध आहे.

तो वारंवार परम धर्मिष्ठ नंदभद्राचा हेवा करीत असे। तो नास्तिक व दुराचारी होता, तरीही ‘सत्यव्रत’ म्हणून प्रसिद्ध होता।

स्वायंभुव, स्वारोचिष, उत्तम आणि रैवत; त्यानंतर तामस, सहावा चाक्षुष; आणि आता वैवस्वत (मनु) आहे।

आणि शाकद्वीपात ऋतव्रत, सत्यव्रत व अनुव्रत या नावांच्या वर्ष-प्रदेशांत ते जपाने भगवान् वाय्यवात्कम यांची उपासना करतात।