Adhyaya 24
Matsya-avatāra: The Lord as Fish Saves the Vedas and Guides Satyavrata
परीक्षिताने विचारले की हरिने ‘घृणास्पद’ वाटणारे मत्स्यरूप का घेतले; त्यावर शुकदेव अवतारतत्त्व सांगतो—गाय, ब्राह्मण, देव, भक्त, वेदवाङ्मय व धर्म यांच्या रक्षणासाठी भगवान अवतार घेतात, तरी वायूप्रमाणे विविध अवस्थांत वावरूनही ते परात्परच राहतात. ब्रह्माच्या दिवसाच्या शेवटी प्रलयजल वाढते आणि हयग्रीव दैत्य वेद चोरतो; वेद परत मिळवण्यासाठी व पुढे दैत्यवधासाठी हरि मत्स्य होतो. चाक्षुष मन्वंतरात भक्तराज सत्यव्रताला लहान मासा मिळतो; तो घट, विहीर, सरोवर व समुद्रात ठेवताच प्रचंड वाढतो, तेव्हा राजा त्याची दिव्यता ओळखून शरणागती करतो. मत्स्य सात दिवसांत जलप्रलय येईल असे सांगून देवदत्त नौकेत बीज, औषधी, जीवजंतू व सप्तर्षींसह बसण्यास आणि वासुकीने नौका माझ्या शिंगाला बांधण्यास सांगतो. प्रलयात राजा आदिगुरु हरिची प्रार्थना करतो; मग मत्स्य सांख्ययोग (विवेकातून भक्तीपर्यंत) व पुराणसंहितेचे ज्ञान उपदेशतो, ज्यातून वेदज्ञानाची पुनर्स्थापना व वैवस्वत मनूची परंपरा पुढे चालते.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि हरेरद्भुतकर्मण: । अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम् ॥ १ ॥
श्रीराजा म्हणाला—हे भगवन्! श्रीहरीच्या अद्भुत कर्मांपैकी त्यांच्या आद्य मत्स्यावताराची मायामय लीला-कथा मला ऐकायची आहे।
Verse 2
यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥
लोकनिंद्य, तमोगुणमय व क्लेशकारक असे मत्स्यरूप भगवानांनी जणू कर्मग्रस्त जीवाप्रमाणे का धारण केले? हे प्रभो, हे सर्व यथार्थ आम्हाला सांगा; उत्तमश्लोकाचे चरित्र सर्व लोकांना सुख व मंगल देणारे आहे।
Verse 3
यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥
लोकनिंद्य, तमोगुणमय व क्लेशकारक असे मत्स्यरूप भगवानांनी जणू कर्मग्रस्त जीवाप्रमाणे का धारण केले? हे प्रभो, हे सर्व यथार्थ आम्हाला सांगा; उत्तमश्लोकाचे चरित्र सर्व लोकांना सुख व मंगल देणारे आहे।
Verse 4
श्रीसूत उवाच इत्युक्तो विष्णुरातेन भगवान् बादरायणि: । उवाच चरितं विष्णोर्मत्स्यरूपेण यत् कृतम् ॥ ४ ॥
श्रीसूत म्हणाले—विष्णुरात (परीक्षित) यांनी असे विचारताच भगवान् बादरायणि (शुकदेव) यांनी विष्णूच्या मत्स्यावतारातील चरित्राचे वर्णन सुरू केले।
Verse 5
श्रीशुक उवाच गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वर: । रक्षामिच्छंस्तनूर्धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि ॥ ५ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्! गायी, ब्राह्मण, देव, साधु-भक्त, वेद, धर्म आणि पुरुषार्थाची सिद्धी यांचे रक्षण करण्यासाठी भगवान अवताररूप धारण करतात।
Verse 6
उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वर: । नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणै: ॥ ६ ॥
वारा जसा विविध ठिकाणी फिरतो, तसा ईश्वर कधी मनुष्य तर कधी नीच योनीत प्रकट होतो; तरीही तो निर्गुण असल्याने गुणांनी लिप्त होत नाही आणि उच्च-नीचत्व स्वीकारत नाही।
Verse 7
आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लय: । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप ॥ ७ ॥
हे राजा! मागील कल्पाच्या शेवटी, ब्रह्माच्या दिवसाच्या अंताला नैमित्तिक प्रलय झाला; तेव्हा भूर् इत्यादी सर्व लोक समुद्रजलाने बुडाले।
Verse 8
कालेनागतनिद्रस्य धातु: शिशयिषोर्बली । मुखतो नि:सृतान् वेदान् हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत् ॥ ८ ॥
काळ येताच धाता (ब्रह्मा) यांना झोप येऊन ते शयन करू इच्छित असता, त्यांच्या मुखातून निघालेले वेद जवळच असलेल्या हयग्रीव नावाच्या बलवान दैत्याने चोरून नेले।
Verse 9
ज्ञात्वा तद् दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् । दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वर: ॥ ९ ॥
दानवेंद्र हयग्रीवाची कृत्ये जाणून सर्वैश्वर्यसम्पन्न भगवान् हरि-ईश्वरांनी मत्स्यरूप धारण केले आणि वेदांचे रक्षण करण्यासाठी त्या दैत्याचा वध केला।
Verse 10
तत्र राजऋषि: कश्चिन्नाम्ना सत्यव्रतो महान् । नारायणपरोऽतपत् तप: स सलिलाशन: ॥ १० ॥
चाक्षुष-मन्वंतरात सत्यव्रत नावाचे एक महान राजर्षी होते। ते नारायणपरायण भक्त होते आणि केवळ जलाहार करून तपश्चर्या करीत.
Verse 11
योऽसावस्मिन् महाकल्पे तनय: स विवस्वत: । श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पित: ॥ ११ ॥
याच महाकल्पात तोच सत्यव्रत पुढे सूर्यलोकाधिपती विवस्वानाचा पुत्र झाला आणि ‘श्राद्धदेव’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. भगवान् हरिच्या कृपेने त्याला मनुपद प्राप्त झाले।
Verse 12
एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् । तस्याञ्जल्युदके काचिच्छफर्येकाभ्यपद्यत ॥ १२ ॥
एकदा कृतमाला नदीच्या तीरावर जलतर्पण करीत असताना त्यांच्या अंजलीतील पाण्यात एक लहानशी मासळी येऊन पडली।
Verse 13
सत्यव्रतोऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत । उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वर: ॥ १३ ॥
हे भारतवंशी परीक्षित! द्रविडदेशाचा राजा सत्यव्रत याने अंजलीत आलेली ती मासळी हातातील पाण्यासह नदीच्या पाण्यात सोडून दिली।
Verse 14
तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् । यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल । कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले ॥ १४ ॥
मधुर वाणीने ती दीन लहान मासळी अत्यंत करुणामय राजा सत्यव्रतास म्हणाली— हे राजन्, दीनांचा पालक! मला या नदीच्या पाण्यात का सोडता? येथे इतर जलचर आहेत जे मला मारू शकतात; मला त्यांची फार भीती वाटते।
Verse 15
तमात्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् । अजानन् रक्षणार्थाय शफर्या: स मनो दधे ॥ १५ ॥
स्वतःच्या मनाला आनंद देण्यासाठी राजा सत्यव्रताने, ती मासळी स्वयं परमेश्वर आहे हे न जाणता, प्रेमाने व हर्षाने तिचे रक्षण करण्याचा निश्चय केला।
Verse 16
तस्या दीनतरं वाक्यमाश्रुत्य स महीपति: । कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम् ॥ १६ ॥
मासळीचे अत्यंत दीन शब्द ऐकून दयाळू राजाने तिला पाण्याच्या कलशात ठेवून आपल्या आश्रमात (निवासस्थानी) नेले।
Verse 17
सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ । अलब्ध्वात्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम् ॥ १७ ॥
पण तिथे एका रात्रीतच ती मासळी इतकी वाढली की कमंडलूतील पाण्यात तिला शरीर हलवायला जागा उरली नाही. मग तिने राजाला असे म्हटले।
Verse 18
नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे । कल्पयौक: सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥ १८ ॥
हे प्रिय राजन्, या कमंडलूत कष्टाने राहणे मला रुचत नाही. म्हणून कृपा करून एखादा विशाल जलाशय तयार करा, जिथे मी सुखाने निवास करू शकेन।
Verse 19
स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके । तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत ॥ १९ ॥
मग राजाने त्या माशाला घटातील पाण्यातून काढून मोठ्या विहिरीत टाकले. पण क्षणातच तो तीन हात लांब वाढला.
Verse 20
न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् । पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाहं शरणं गता ॥ २० ॥
मासा म्हणाला—हे राजन्, हे पाण्याचे ठिकाण माझ्या सुखविहारास योग्य नाही. मला अधिक विस्तीर्ण जलस्थान द्या; मी तुमच्या शरण आलो आहे.
Verse 21
तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे । तदावृत्यात्मना सोऽयं महामीनोऽन्ववर्धत ॥ २१ ॥
हे महाराज परीक्षित, राजाने विहिरीतून तो मासा काढून सरोवरात टाकला; पण तो महामीन आपल्या देहाने त्या पाण्याच्या मर्यादेपलीकडेही वाढला.
Verse 22
नैतन्मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिलौकस: । निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि ॥ २२ ॥
मासा म्हणाला—हे राजन्, मी जलचर आहे; हे पाणी माझ्या कल्याणासाठी मुळीच योग्य नाही. कृपा करून रक्षणाचा उपाय करून मला अशा ह्रदात ठेवा ज्याचे पाणी कधीही कमी होत नाही.
Verse 23
इत्युक्त: सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि । जलाशयेऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झषम् ॥ २३ ॥
अशी विनंती झाल्यावर राजा सत्यव्रत त्या माशाला मोठमोठ्या जलाशयांत नेत राहिला. पण तेही अपुरे पडल्यावर शेवटी त्याने त्या विशाल माशाला समुद्रात सोडले.
Verse 24
क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादय: । अदन्त्यतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ २४ ॥
समुद्रात फेकले जात असता मत्स्याने सत्यव्रत राजाला म्हटले—हे वीर! या पाण्यात अतिबलवान व भयंकर मकर-आदी मला खातील; म्हणून मला इथे टाकू नकोस।
Verse 25
एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् । तमाह को भवानस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन् ॥ २५ ॥
त्याची मधुर वाणी ऐकून राजा विस्मित-मोहित झाला व म्हणाला—आपण कोण आहात, प्रभो? मत्स्यरूपाने येऊन आम्हालाच मोहात पाडता।
Verse 26
नैवंवीर्यो जलचरो दृष्टोऽस्माभि: श्रुतोऽपि वा । यो भवान् योजनशतमह्नाभिव्यानशे सर: ॥ २६ ॥
प्रभो! एका दिवसात आपण शेकडो योजनांनी विस्तारून नदी-समुद्राचे जल व्यापले. असा पराक्रमी जलचर आम्ही कधी पाहिला नाही, ऐकला नाही।
Verse 27
नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिर्नारायणोऽव्यय: । अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम् ॥ २७ ॥
निश्चितच आपण साक्षात् अव्यय भगवान नारायण, श्रीहरी आहात. भूतमात्रावर कृपा करण्यासाठी आपण जलचराचे रूप धारण केले आहे।
Verse 28
नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर । भक्तानां न: प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो ॥ २८ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठ! सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचे स्वामी! हे विभो विष्णु! आम्हा शरणागत भक्तांचा आपणच प्रमुख नेता व परम गती आहात. आपणास नमस्कार।
Verse 29
सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतव: । ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम् ॥ २९ ॥
हे प्रभो! तुमचे सर्व लीला-अवतार सर्व जीवांच्या कल्याणासाठीच प्रकट होतात. म्हणून तुम्ही मत्स्यरूप कोणत्या हेतूने धारण केले, ते मला जाणून घ्यायचे आहे.
Verse 30
न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा भवेत् सर्वसुहृत्प्रियात्मन: । यथेतरेषां पृथगात्मनां सता- मदीदृशो यद् वपुरद्भुतं हि न: ॥ ३० ॥
हे अरविंदाक्ष प्रभो! तुम्ही सर्वांचे परम सुहृद् व प्रिय अंतर्यामी आहात; तुमच्या चरणकमलांची शरणागती कधीही व्यर्थ ठरत नाही. देहाभिमानी लोकांची देवपूजा सर्वथा निष्फळ; म्हणूनच तुम्ही हे अद्भुत मत्स्यरूप प्रकट केले आहे.
Verse 31
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पति: सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये । विहर्तुकाम: प्रलयार्णवेऽब्रवी- च्चिकीर्षुरेकान्तजनप्रिय: प्रियम् ॥ ३१ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—राजा सत्यव्रत असे बोलत असता, जगत्पती भगवान युगांती मत्स्यरूप धारण करून प्रलयसमुद्रात लीला करावयास व आपल्या एकांत भक्ताचे कल्याण करावयास इच्छुक होते; त्यांनी प्रिय वचन सांगितले.
Verse 32
श्रीभगवानुवाच सप्तमे ह्यद्यतनादूर्ध्वमहन्येतदरिंदम । निमङ्क्ष्यत्यप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ॥ ३२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे अरिंदम राजन्! आजपासून सातव्या दिवशी भूः, भुवः आणि स्वः हे तिन्ही लोक प्रलयाच्या जलात बुडून एकरूप होतील.
Verse 33
त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा । उपस्थास्यति नौ: काचिद् विशाला त्वां मयेरिता ॥ ३३ ॥
जेव्हा तिन्ही लोक प्रलयाच्या जलात लीन होत असतील, तेव्हा माझ्याकडून पाठवलेली एक विशाल नौका तुझ्यासमोर प्रकट होईल.
Verse 34
त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥
त्यानंतर, हे राजन्, तू सर्व प्रकारच्या औषधी व उंच-नीच सर्व बीजे गोळा करून त्या विशाल नौकेत ठेव. सप्तर्षींसह आणि सर्व जीवांनी वेढलेला होऊन नौकेत आरूढ हो; मग तू खिन्न न होता, प्रलयाच्या एकार्णवातील अंधारातही ऋषींच्या तेजालाच प्रकाश मानून सहज प्रवास करशील।
Verse 35
त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥
त्या विशाल नौकेत आरूढ होऊन, सप्तर्षींसह आणि सर्व जीवांनी युक्त होऊन, तू न घाबरता विचरशील। प्रलयाच्या एकार्णवातील घन अंधारातही तुझा मार्ग केवळ महर्षींच्या तेजाने उजळेल।
Verse 36
दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा । उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना ॥ ३६ ॥
प्रबळ वाऱ्याने नौका हेलकावत असताना, माझ्या जवळ उपस्थित असलेल्या शृंगाला त्या नौकेला महा-सर्प वासुकीच्या साहाय्याने बांध. कारण मी तुझ्या बाजूला उपस्थित असेन।
Verse 37
अहं त्वामृषिभि: सार्धं सहनावमुदन्वति । विकर्षन् विचरिष्यामि यावद् ब्राह्मी निशा प्रभो ॥ ३७ ॥
हे राजन्, मी तुला आणि ऋषींना घेऊन त्या नौकेला पाण्यात ओढत, ब्रह्माची रात्रि—प्रलयकाल—समाप्त होईपर्यंत विचरत राहीन।
Verse 38
मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्यनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर्विवृतं हृदि ॥ ३८ ॥
माझ्या अनुग्रहाने तू माझा तो महिमा, जो ‘परं ब्रह्म’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, पूर्णपणे जाणशील. तुझ्या प्रश्नांमुळे ते सर्व तुझ्या हृदयात उलगडून प्रकट होईल; आणि तू मला सर्वथा ओळखशील।
Verse 39
इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत । सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत् ॥ ३९ ॥
अशा प्रकारे राजाला उपदेश करून भगवान् हरि तत्क्षणी अंतर्धान पावले. मग राजा सत्यव्रत हृषीकेशांनी सांगितलेल्या त्या काळाची वाट पाहू लागला.
Verse 40
आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षि: प्रागुदङ्मुख: । निषसाद हरे: पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिण: ॥ ४० ॥
पूर्वेकडे टोक असलेले कुश पसरून राजर्षी ईशान्येकडे मुख करून बसले. मत्स्यरूप धारण केलेल्या भगवान् हरि (विष्णू) यांच्या चरणांचे ध्यान करू लागले.
Verse 41
तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्लावयन् महीम् । वर्धमानो महामेघैर्वर्षद्भि: समदृश्यत ॥ ४१ ॥
त्यानंतर समुद्र उफाळून आला व सर्व बाजूंनी पृथ्वीला बुडवू लागला. अखंड पाऊस पाडणाऱ्या महाकाळ्या मेघांमुळे तो अधिकाधिक वाढताना दिसला.
Verse 42
ध्यायन् भगवदादेशं ददृशे नावमागताम् । तामारुरोह विप्रेन्द्रैरादायौषधिवीरुध: ॥ ४२ ॥
भगवानांच्या आदेशाचे स्मरण करत असताना सत्यव्रताला एक नौका जवळ येताना दिसली. मग त्याने औषधी व वेलवर्ग गोळा करून श्रेष्ठ ब्राह्मणांसह नौकेत चढला.
Verse 43
तमूचुर्मुनय: प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् । स वै न: सङ्कटादस्मादविता शं विधास्यति ॥ ४३ ॥
प्रसन्न झालेल्या मुनींनी त्याला म्हटले: हे राजन्, केशवाचे ध्यान कर. तोच आपल्याला या संकटातून वाचवील आणि कल्याण करील.
Verse 44
सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन्महार्णवे । एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजन: ॥ ४४ ॥
मग राजा निरंतर भगवंतांचे ध्यान करीत असता प्रलयाच्या महासागरात एक विशाल सुवर्णमय मत्स्य प्रकट झाला। त्याला एक शिंग होते आणि तो नियुत-योजन लांब होता.
Verse 45
निबध्य नावं तच्छृङ्गे यथोक्तो हरिणा पुरा । वरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ ४५ ॥
पूर्वी हरिने दिलेल्या आज्ञेनुसार राजाने नौका त्या मत्स्याच्या शिंगाला बांधली आणि वासुकी नागाला दोरी करून घट्ट बांधले। तृप्त होऊन त्याने मधुसूदनाची स्तुती सुरू केली.
Verse 46
श्रीराजोवाच अनाद्यविद्योपहतात्मसंविद- स्तन्मूलसंसारपरिश्रमातुरा: । यदृच्छयोपसृता यमाप्नुयु- र्विमुक्तिदो न: परमो गुरुर्भवान् ॥ ४६ ॥
राजा म्हणाला—अनादी अज्ञानाने ज्यांची आत्मजाणीव झाकली गेली आहे आणि त्या अज्ञानामुळे संसाराच्या कष्टांनी जे त्रस्त आहेत, ते प्रभूच्या कृपेने तुमच्यासारख्या मुक्तिदात्या भक्ताचा संग पावतात. तुम्हीच आमचे परम गुरु आहात.
Verse 47
जनोऽबुधोऽयं निजकर्मबन्धन: सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम् । यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद् धृदयं स नो गुरु: ॥ ४७ ॥
हा अज्ञ जीव आपल्या कर्मबंधनात अडकलेला, सुखाच्या इच्छेने असे कर्म करतो की ज्यातून शेवटी दुःखच मिळते. पण भगवंताच्या सेवेमुळे ती खोटी सुख-आकांक्षा नाहीशी होते. आमचे गुरु हृदयातील ती गाठ तोडो.
Verse 48
यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजह्यान्मलमात्मनस्तम: । भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो भूयात् स ईश: परमो गुरोर्गुरु: ॥ ४८ ॥
जो भौतिक गुंत्यातून मुक्त व्हायचा आहे, त्याने भगवंताची सेवा स्वीकारून अज्ञानरूपी मल—पुण्य-पापाच्या आसक्तीसह—त्यागावा. जसे अग्नीने शुद्ध केल्यावर सोन्या-चांदीची मळ निघून जाते, तसे तो आपले मूळ स्वरूप प्राप्त करतो. तो अव्यय परमेश्वरच आमचा गुरु होवो, कारण तोच सर्व गुरूंचा परम गुरु आहे.
Verse 49
न यत्प्रसादायुतभागलेश- मन्ये च देवा गुरवो जना: स्वयम् । कर्तुं समेता: प्रभवन्ति पुंस- स्तमीश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ४९ ॥
देव, तथाकथित गुरु आणि इतर लोक, एकटे किंवा एकत्र येऊनही, तुमच्या कृपेच्या दहा-हजाराव्या अंशाइतकीही दया देऊ शकत नाहीत। म्हणून मी तुमच्या कमलचरणी शरण जातो।
Verse 50
अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणी: कृत- स्तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरु: । त्वमर्कदृक् सर्वदृशां समीक्षणो वृतो गुरुर्न: स्वगतिं बुभुत्सताम् ॥ ५० ॥
जसा अंध मनुष्य दुसऱ्या अंधाला पुढारी मानतो, तसा जीवनाचे ध्येय न जाणणारा जन मूर्खाला गुरु मानतो। पण आम्हाला आत्मसाक्षात्कार हवा आहे; म्हणून सर्वदिशा पाहणारे, सूर्यसदृश सर्वज्ञ भगवान, आम्ही तुम्हालाच गुरु मानतो।
Verse 51
जनो जनस्यादिशतेऽसतीं गतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तम: । त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम् ॥ ५१ ॥
भौतिकवादी तथाकथित गुरु शिष्यांना अर्थवृद्धी व इंद्रियभोग शिकवतो, त्यामुळे ते दुस्तर अज्ञानरूपी तमातच पडतात। पण तुम्ही अव्यय, अमोघ ज्ञान देता; त्या ज्ञानाने बुद्धिमान मनुष्य लवकरच आपल्या स्वस्वरूप पदात स्थिर होतो।
Verse 52
त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धि: । तथापि लोको न भवन्तमन्धधी- र्जानाति सन्तं हृदि बद्धकाम: ॥ ५२ ॥
हे प्रभो, तुम्ही सर्वलोकांचे परम हितैषी, अत्यंत प्रिय, नियंता, अंतर्यामी आत्मा, परम गुरु, परम ज्ञान आणि सर्व इच्छांची सिद्धी देणारे आहात। तरीही हृदयातील कामनांनी बांधलेले मूढ लोक, हृदयात असलेल्या तुम्हाला ओळखत नाहीत।
Verse 53
त्वं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय । छिन्ध्यर्थदीपैर्भगवन् वचोभि- र्ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोक: ॥ ५३ ॥
हे भगवन्, देवांनी पूज्य, सर्वेश्वर, वरेण्य देव! आत्मबोधासाठी मी तुमच्या शरण येतो। जीवनाचा अर्थ उजळविणाऱ्या तुमच्या वचनरूपी दीपांनी कृपा करून माझ्या हृदयातील गाठी छेदून टाका आणि माझे अंतिम ध्येय प्रकट करा।
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्युक्तवन्तं नृपतिं भगवानादिपूरुष: । मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरंस्तत्त्वमब्रवीत् ॥ ५४ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—सत्यव्रत राजाने मत्स्यरूप धारण केलेल्या आदिपुरुष भगवंतास प्रार्थना केली; तेव्हा प्रलयजलात विहार करणाऱ्या प्रभूंनी त्याला परम तत्त्व सांगितले।
Verse 55
पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीम् । सत्यव्रतस्य राजर्षेरात्मगुह्यमशेषत: ॥ ५५ ॥
भगवंतांनी राजर्षी सत्यव्रताला दिव्य पुराण-संहिता, साङ्ख्य-योगाच्या क्रियांसह आत्मगुह्य ज्ञान सर्वथा सांगितले आणि त्या ग्रंथांत स्वतःचे स्वरूपही उलगडले।
Verse 56
अश्रौषीदृषिभि: साकमात्मतत्त्वमसंशयम् । नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम् ॥ ५६ ॥
नावेत बसून सत्यव्रत राजाने महर्षींसह भगवंतांनी सांगितलेले आत्मतत्त्व व सनातन ब्रह्म-शास्त्र श्रवण केले; म्हणून त्यांना परम सत्याविषयी कोणताही संशय उरला नाही।
Verse 57
अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे । हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद्धरि: ॥ ५७ ॥
मागील प्रलयाच्या शेवटी, वेधस ब्रह्मा जागे झाल्यावर, हरिने हयग्रीव नावाच्या असुराचा वध करून वेद पुन्हा ब्रह्म्याला परत दिले।
Verse 58
स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुत: । विष्णो: प्रसादात् कल्पेऽस्मिन्नासीद् वैवस्वतो मनु: ॥ ५८ ॥
विष्णूच्या कृपेने सत्यव्रत राजा ज्ञान-विज्ञानाने परिपूर्ण झाला; आणि या कल्पात तोच सूर्यदेवाचा पुत्र वैवस्वत मनु म्हणून प्रकट झाला।
Verse 59
सत्यव्रतस्य राजर्षेर्मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिण: । संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ ५९ ॥
राजर्षी सत्यव्रत आणि शार्ङ्गधारी भगवान विष्णूच्या मायामत्स्यावताराचा हा महान संवाद परम पावन आख्यान आहे. जो श्रद्धेने ऐकतो तो पापफळांपासून मुक्त होतो.
Verse 60
अवतारं हरेर्योऽयं कीर्तयेदन्वहं नर: । सङ्कल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम् ॥ ६० ॥
जो मनुष्य दररोज श्रीहरीच्या मत्स्यावताराचे व सत्यव्रतचरित्राचे कीर्तन करतो, त्याचे सर्व संकल्प सिद्ध होतात आणि तो निश्चयाने परम गतीला पोहोचतो.
Verse 61
प्रलयपयसि धातु: सुप्तशक्तेर्मुखेभ्य: श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा । दितिजमकथयद् यो ब्रह्म सत्यव्रतानां तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतोऽस्मि ॥ ६१ ॥ स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥
मी त्या परमेश्वराला नमस्कार करतो, ज्यांनी वक्र मत्स्यरूप धारण केले; प्रलयजलात सुप्त ब्रह्माच्या मुखांतून हरविलेल्या वेदश्रुती दैत्याचा वध करून परत दिल्या; आणि सत्यव्रतादी महात्म्यांना वेदतत्त्व सांगितले।
Frequently Asked Questions
To protect the Vedas and uphold dharma during the naimittika pralaya at the end of Brahmā’s day, when Hayagrīva stole Vedic knowledge. The chapter also shows Matsya’s compassion toward His devotee Satyavrata—guiding him through the deluge and transmitting liberating knowledge—demonstrating that avatāras manifest for śāstra-rakṣā and bhakta-rakṣā, not due to karma.
Śukadeva explains that the Lord is like air moving through different atmospheres: He may appear as human or animal, yet He remains beyond the guṇas and unaffected by material designation. His forms are sac-cid-ānanda manifestations chosen for līlā and protection, whereas conditioned beings accept forms under karma.
Satyavrata is described as a great devotee performing austerities (subsisting on water) in the Cākṣuṣa-manvantara. By the Lord’s mercy and instruction during the deluge narrative, he becomes illuminated with Vedic knowledge and later appears as Śrāddhadeva, son of Vivasvān, attaining the post of Vaivasvata Manu.
On the narrative level, the boat preserves sages, beings, and the seeds of future life through the inundation, while Vāsuki binds the boat to Matsya’s horn so the Lord personally pilots them through devastation. On the theological level, it illustrates dependence (śaraṇāgati): survival and continuity of dharma occur by being tethered to Bhagavān, with Vedic sages as the guiding illumination.
The Lord taught spiritual science described as sāṅkhya-yoga—discernment of spirit and matter—presented in a way that culminates in bhakti-yoga, along with instructions from Purāṇas and saṁhitās. The result is niścaya (firm conviction) in the Absolute Truth and realization of the Lord as paraṁ brahma.