Adhyaya 68

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे धन्वन्तरिसंभवादिवर्णनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः // ६७// ऋषय ऊचुः मरुतेन कथं कन्या राज्ञे दत्ता महात्मना / किंवीर्याश्च महात्मानो जाता मरुतकन्यया

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादातील ‘धन्वंतरीसंभव इत्यादी वर्णन’ नावाचा सडसष्टावा अध्याय समाप्त. ऋषी म्हणाले— महात्मा मरुताने कन्या राजाला कशी दिली? आणि मरुतकन्येपासून कोणते पराक्रमी महात्मे जन्मले?

Verse 2

सूत उवाच आहरत्स मरुत्सोममन्नकामः प्रजेश्वरः / मासिमासि महातेजाः षष्टिसंवत्सरान्नृप

सूत म्हणाला— हे नृपा! प्रजांचा स्वामी, अन्नाची इच्छा करणारा तो महातेजस्वी मरुत, मासोमास सोम आणीत राहिला— साठ वर्षे.

Verse 3

तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोषिताः / अक्षय्यान्नं ददुः प्रीताः सर्वकामपरिच्छदम्

त्याने अर्पिलेल्या मरुत्सोमाने संतुष्ट झालेल्या मरुतांनी प्रसन्न होऊन त्याला अक्षय अन्न दिले, जे सर्व कामना पूर्ण करणारे होते.

Verse 4

अन्नं तस्य सकृद्भुक्तमहोरात्रं न क्षीयते / कोटिशो दीय मानं च सूर्यस्योदयनादपि

त्याचे अन्न एकदा खाल्ले तरी अहोरात्र कमी होत नाही; आणि सूर्याच्या उदयापासून कोट्यवधी वेळा दिले तरी ते घटत नाही.

Verse 5

मित्रज्योतेस्तु कन्याया मरितस्य च धीमतः / तस्माज्जाता महासत्त्वा धर्मज्ञा मोक्षदर्शिनः

मित्रज्योतीच्या कन्येपासून आणि धीमान मरितापासून महान सत्त्ववान संतती जन्मली—धर्म जाणणारी आणि मोक्षदर्शी.

Verse 6

संन्यस्य गृहधर्माणि वैराग्यं समुपस्थिताः / यतिधर्ममवाप्येह ब्रह्मभूयाय ते गताः

गृहधर्मांचा त्याग करून त्यांच्यात वैराग्य प्रकट झाले; येथे यतिधर्म प्राप्त करून ते ब्रह्मभाव प्राप्तीसाठी गेले.

Verse 7

अनेनसः सुतो जातः क्षत्रधर्मः प्रतापवान् / क्षत्रधर्मसुतो जातः प्रतिपक्षो महातपाः

अनेनसचा पुत्र प्रतापवान क्षत्रधर्म जन्मला; आणि क्षत्रधर्माचा पुत्र महातपस्वी प्रतिपक्ष जन्मला.

Verse 8

प्रतिपक्षसुतश्चापि सृंजयो नाम विश्रुतः / सृंजयस्य जयः पुत्रो विजयस्तस्य जज्ञिवान्

प्रतिपक्षाचाही ‘सृंजय’ नावाचा प्रसिद्ध पुत्र होता. सृंजयाचा पुत्र जय, आणि जयापासून विजय जन्मला.

Verse 9

विजयस्य जयः पुत्रस्तस्य हर्यश्वकः स्मृतः / इर्यश्वस्य सुतो राजा सहदेवः प्रतापवान्

विजयाचा पुत्र जय; त्याचा पुत्र ‘हर्यश्वक’ म्हणून स्मरणात आहे. इर्यश्वाचा पुत्र प्रतापवान राजा सहदेव होता.

Verse 10

सहदेवस्य धर्मात्मा अहीन इति विश्रुतः / अहीनस्य चयत्सेनस्तस्य पुत्रो ऽथ संकृतिः

सहदेवाचा धर्मात्मा पुत्र ‘अहीन’ म्हणून प्रसिद्ध होता. अहीनाचा पुत्र चयत्सेन, आणि त्याचा पुत्र संकृती झाला.

Verse 11

संकृतेरपि धर्मात्मा कृतधर्मा महायशाः / इत्येते क्षत्रधर्माणो नहुषस्य निबोधत

संकृतीचाही धर्मात्मा पुत्र ‘कृतधर्मा’ महान यशस्वी होता. हे जनांनो, नहुषाचे हे क्षत्रधर्मपालक वंशज जाणून घ्या.

Verse 12

नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः / यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः

नहुषाचे सहा दायाद इंद्रासारख्या तेजाचे होते—यति, ययाति, संयाति, आयति, वियति आणि कृति.

Verse 13

यतिर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततो ऽवरः / काकुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे पत्नीं यतिस्तदा

त्यांच्यात यति हा ज्येष्ठ होता आणि त्यानंतर ययाति कनिष्ठ होता. त्या वेळी यतीने काकुत्स्थकन्या ‘गा’ नावाची पत्नी म्हणून प्राप्त केली.

Verse 14

स यतिर्मोक्षमास्थाय ब्रह्मभूतो ऽभवन्मुनिः / तेषां मध्ये तु पञ्चानां ययातिः पृथिवीपतिः

तो यति मोक्षाचा आश्रय घेऊन ब्रह्मस्वरूप मुनि झाला. त्या पाचांमध्ये ययाति हा पृथ्वीचा अधिपती (राजा) होता.

Verse 15

देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप ह / शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः

त्याने उशनस (शुक्राचार्य) यांची कन्या देवयानी हिला पत्नी म्हणून प्राप्त केले; तसेच वृषपर्वाची असुरी कन्या शर्मिष्ठाही.

Verse 16

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानो व्यजायत / द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

देवयानीने यदु आणि तुर्वसु यांना जन्म दिला; आणि वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठेने द्रुह्यु, अनु आणि पूरु यांना जन्म दिला.

Verse 17

अजीजनन्महावीर्यान्सुतान्देवसुतोपमान् / रथं तस्मै ददौ शक्रः प्रीतः परमभास्वरम्

त्यांनी देवपुत्रांसारखे महावीर्यवान पुत्र जन्माला घातले. प्रसन्न होऊन शक्र (इंद्र) यांनी त्याला अत्यंत तेजस्वी रथ दिला.

Verse 18

असंगं काञ्चनं दिव्यमक्षयौ च महेषुधी / युक्तं मनोजवैरश्वैर्येन कन्यां समुद्वहत्

त्याने दिव्य, असंग सुवर्णमय व अक्षय महान् तूणीरांनी युक्त, मनोजव अश्वांनी जोडलेल्या रथावरून कन्येला घेऊन प्रस्थान केले।

Verse 19

स तेन रथमुख्येन जिगाय सततं महीम् / ययातिर्युधि दुर्द्धर्षो देवदानवमानवैः

त्या श्रेष्ठ रथाच्या सामर्थ्याने त्याने सतत पृथ्वी जिंकली; युद्धात ययाती देव, दानव व मानवांसाठीही दुर्धर्ष होता।

Verse 20

पौरवाणां नृपाणां च सर्वेषां सो ऽभवद्रथी / यावत्सुदेशप्रभवः कौरवो जनमेजयः

पौरव व इतर सर्व राजांमध्ये तोच श्रेष्ठ रथी होता—जोवर सुदेशप्रभव कौरव जनमेजय उदयास आला।

Verse 21

कुरोः पौत्रस्य राज्ञरतु राज्ञः पारीक्षितस्य ह / जगाम सरथो नाशं शापाद्गार्ग्यस्य धीमतः

नंतर कुरूचा पौत्र राजा परीक्षित याचा तो रथासह नाश झाला—धिमान गार्ग्याच्या शापामुळे।

Verse 22

गार्ग्यस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः / दुर्बुद्धिर्हिंसया मास लोहगन्धी नराधिपः

राजा जनमेजयाने गार्ग्याच्या बाल पुत्राला इजा केली; तो नरेश दुर्बुद्धी, हिंसक आणि लोखंडासारखी दुर्गंधी असलेला होता।

Verse 23

स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः / पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्

तो लोहगंधी राजर्षी इकडे-तिकडे धावू लागला; नगरवासी व जनपदवासी यांनी त्यागल्याने त्याला कधीही शांती लाभली नाही।

Verse 24

ततः स दुःखसंतप्तो नालभत्संविदं क्वचित / स प्रायाच्छौनकमृषिं शरणं व्यथितस्तदा

मग तो दुःखाने संतप्त होऊन त्याला कुठेही आधार मिळाला नाही; व्याकुळ होऊन तो शौनक ऋषींच्या शरण गेला।

Verse 25

इन्द्रोतोनाम विख्यातो यो ऽसौ मुनि रुदारधीः / योजयामास चैन्द्रोतः शौनको जनमेजयम्

‘इन्द्रोत’ नावाने विख्यात, दृढबुद्धी तो मुनि; त्या शौनक-इन्द्रोताने जनमेजयाला कार्यास प्रवृत्त केले।

Verse 26

अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः / स लोहगन्धो व्यनशत्त स्यावभृथमेत्य ह

श्रेष्ठ द्विजांनी राजाच्या पावनार्थ अश्वमेध यज्ञ केला; लोहगंधी अवभृथ-स्नानास जाऊन नंतर नष्ट झाला।

Verse 27

स वै दिव्यो रथस्तस्माद्वसोश्चेदिपतेस्तथा / दत्तः शक्रेन तुष्टेन लेभे तस्माद्बृहद्रथः

चेदिपती वसूचा तो दिव्य रथ, प्रसन्न शक्राने दान केला; त्याच्यामुळे बृहद्रथाला तो प्राप्त झाला।

Verse 28

ततो हत्वा जरासंधं भीमस्तं रथमुत्तमम् / प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः

मग जरासंधाचा वध करून कौरवनंदन भीमाने प्रेमाने तो उत्तम रथ वासुदेवाला अर्पण केला।

Verse 29

स जरां प्राप्य राजर्षिर्ययातिर्नहुषात्मजः / पुत्रं श्रेष्टं वरिष्ठं च यदुमित्यब्रवीद्वचः

नहुषपुत्र राजर्षी ययातीला जरा प्राप्त होताच त्याने आपल्या श्रेष्ठ व वरिष्ठ पुत्राला हाक मारून म्हटले—“यदु!”

Verse 30

जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः / काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मि यौवने

हे तात! माझ्यावर जरेच्या रेषा व पांढरे केस पसरले आहेत; काव्य उशनसाच्या शापामुळे मी यौवनातही तृप्त झालो नाही।

Verse 31

त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह / जरां मे प्रतिगृह्णीष्व तं यदुः प्रत्युवाच ह

तो म्हणाला, “हे यदु, जरेसह पापही तू स्वीकार; माझी जरा तू घे.” तेव्हा यदूने उत्तर दिले।

Verse 32

अनिर्दिष्टा हि मे भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता / सा तु व्यायामसाध्या वै न ग्रहीष्यामि ते जराम्

माझ्यासाठी एका ब्राह्मणाने वचन दिलेली भिक्षा अजून अनिर्दिष्ट आहे; ती व्यायामानेच साध्य होते, म्हणून मी तुमची जरा घेणार नाही।

Verse 33

जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः / तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे

जरेमध्ये पान‑भोजनामुळे अनेक दोष उत्पन्न होतात; म्हणून, राजन्, तुझी जरा स्वीकारण्याचे धैर्य मला होत नाही।

Verse 34

सितश्मश्रुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः / वलीसंततगात्रश्च निराशो दुर्बलाकृतिः

पांढऱ्या दाढी‑मिशा असलेला, दीन, जरेने शिथिल; सुरकुत्यांनी भरलेले अंग, निराश व दुर्बल देहयष्टी।

Verse 35

अशक्तः कार्यकरणे परिबूतस्तु यौवने / सहोपवीतिभिश्चैव तां जरां नाभिकामये

कार्य करण्यास अशक्त, यौवनात उपहासित; उपवीतधारी जनांतही—अशी जरा मला नको।

Verse 36

संति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप / प्रतिगृह्णन्तु धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै

हे नृप, तुझे माझ्यापेक्षा अधिक प्रिय असे अनेक पुत्र आहेत; हे धर्मज्ञ, त्यांनीच स्वीकारावे—तू दुसरा पुत्र निवड।

Verse 37

स एवमुक्तो यदुना दीव्रकोपसमन्वितः / उवाच वदतां श्रेष्टो ज्येष्ठं तं गर्हयन्सुतम्

यदूने असे म्हटल्यावर तो तीव्र क्रोधाने भरला; वाणीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या पित्याने ज्येष्ठ पुत्राला धिक्कारत म्हटले।

Verse 38

आश्रमः कस्तवान्यो ऽस्ति को वा धर्मविधिस्तव / मामनादृत्य दुर्बुद्धे यदहं तव देशिकः

तुझा दुसरा कोणता आश्रम आहे? तुझा धर्मविधी कोण? अरे दुर्बुद्धी, मी तुझा देशिक (गुरु) असताना मला अवमानून का वागतोस?

Verse 39

एवमुक्त्वा यदुं राजा शशापैनं स मन्युमान् / यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

असे बोलून क्रोधी राजाने यदूला शाप दिला—“माझ्या हृदयातून जन्मूनही तू आपले यौवन मला देत नाहीस.”

Verse 40

तस्मान्न राज्यभाङ्मूढ प्रजा ते वै भविष्यति / तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह

म्हणून, हे मूढा, तू राज्याचा भागीदार होणार नाहीस; तुझी प्रजाही होणार नाही. तुर्वसू, जरेसह पाप स्वीकार.

Verse 41

तुर्वसुरुवाच न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम् / जरायां बहवो दोषाः पानभोजन कारिताः

तुर्वसू म्हणाला—तात, कामभोग नष्ट करणारी जरा मला नको. जरेत पान-भोजनामुळे अनेक दोष उत्पन्न होतात.

Verse 42

तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे / ययातिरुवाच यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

म्हणून, हे राजन्, तुमची जरा स्वीकारण्याचे धैर्य मला होत नाही. ययाती म्हणाला—“तू माझ्या हृदयातून जन्मूनही आपले यौवन मला देत नाहीस.”

Verse 43

तस्मात्प्रजानु विच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति / संकीर्णेषु च धर्मेण प्रतिलोमनरेषु च

म्हणून, हे तुर्वसु, तुझ्या प्रजांचा विच्छेद होईल; धर्म संकीर्ण झाल्यावर आणि प्रतिलोम नरांमध्येही।

Verse 44

पिशिताशिषु चान्येषु मूढ राजा भविष्यसि / गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु वा / वासस्ते पाप म्लेच्छेषु भविष्यति न संशयः

अरे मूढा! तू मांसाहारी व इतर अधर्म्यांमध्ये राजा होशील; गुरुपत्नीला आसक्त किंवा तिर्यग्योनीत गेलेल्यांमध्येही। हे पापी! तुझे वास्तव्य म्लेच्छांमध्येच होईल—यात संशय नाही।

Verse 45

सूत उवाच एवं तु तुर्वसुंशप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः

सूत म्हणाला—अशा प्रकारे तुर्वसुला शाप देऊन ययातीने आपल्या पुत्राला (पुढे) सांगितले।

Verse 46

शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युमिदं वचनमब्रवीत् / द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम्

मग शर्मिष्ठेचा पुत्र द्रुह्यु याला त्याने हे वचन सांगितले—हे द्रुह्यु! तू त्या अवस्थेला प्राप्त हो, जी वर्ण व रूपाचा नाश करणारी आहे।

Verse 47

जरा वर्षसहस्रंवै यौवनं स्वं ददस्व मे / पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्

तू तुझी जरा (वार्धक्य) हजार वर्षांसाठी मला दे आणि तुझे यौवन दे; तुझे हजार वर्ष पूर्ण झाल्यावर मी तुला यौवन परत देईन।

Verse 48

स्वं चादास्यामि भूयो ऽहं पाप्मानं जरया सह / द्रुह्युरुवाच नारोहेत रथं नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम् / न सुखं चास्य भवति न जरां तेन कामये

मी पुन्हा माझे पाप आणि जरा यांसह तुला देईन. द्रुह्यु म्हणाला—वृद्ध रथावर चढू शकत नाही, घोड्यावरही नाही; तो स्त्रीभोगही करू शकत नाही. त्याला सुख होत नाही; म्हणून मला जरा नको.

Verse 49

ययातिरुवाच यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

ययाती म्हणाला—हे पुत्रा, जो तू माझ्या हृदयातून जन्मलास, तू आपले यौवन मला का देत नाहीस?

Verse 50

तस्माद्द्रुह्यो प्रियः कामो न ते संपत्स्यते क्वचित् / नौप्लवोत्तरसंचारस्तव नित्यं भविष्यति

म्हणून, हे द्रुह्यु, तुझी प्रिय इच्छा कधीही सफल होणार नाही; तुला सदैव नौका-तराफ्यानेच पार जावे लागेल.

Verse 51

अराजा राजवंशस्त्वं तत्र नित्यं वसिष्यसि / अनो त्वं प्रतिपाद्यस्व पाप्मानं जरया सह

तू राजवंशाचा असूनही राजा होणार नाहीस आणि तिथेच सदैव राहशील. आता तू पाप आणि जरा यांसह ते स्वीकार.

Verse 52

एवं वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते / अनुरुवाच जीर्णः शिशुरिवाशक्तो जरया ह्यशुचिः सदा / न जुहोति स काले ऽग्निं तां जरां नाभिकामये

मी तुझ्या यौवनाने असेच हजार वर्षे विचरेन. अनु म्हणाला—जरेने जीर्ण झालो, मी शिशूसारखा अशक्त व सदैव अशुचि आहे. तो वेळेवर अग्निहोत्रही करू शकत नाही; अशी जरा मला नको.

Verse 53

ययातिरूवाच / यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

ययाती म्हणाला—हे पुत्रा, तू माझ्या हृदयातून जन्मलेला; तरी तू आपले यौवन मला का देत नाहीस?

Verse 54

जरादोष स्त्वयोक्तो ऽयं तस्मात्त्वं प्रतिपत्स्यसे / प्रजा च यौवनं प्राप्ता विनशिष्यत्यनो तव

तू जरा-दोष सांगितलास; म्हणून तोच दोष तुला भोगावा लागेल, आणि तुझी प्रजा यौवन पावून तुझ्या वंशाचा नाश करील।

Verse 55

अग्निप्रस्कन्दनपरास्त्वं वाप्येवं भविष्यसि / पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह

तू अग्नीत उडी घेण्यासही प्रवृत्त होशील—असेच तुझे भविष्य असेल; हे पूरु, जरेसह हा पापभार स्वीकार.

Verse 56

जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः / काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मियौवने

हे तात, जरेची माळ आणि पांढरे केस मला वेढून गेले; काव्य उशनसाच्या शापामुळे मी यौवनातही तृप्त नाही.

Verse 57

कञ्चित्कालं चरेयं वै विषयान्वयसा तव / पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्

मी काही काळ तुझ्या यौवनाने विषयसुख भोगीन; तुझे एक हजार वर्ष पूर्ण झाल्यावर मी तुला यौवन परत देईन.

Verse 58

स्वं चैव प्रतिपत्स्ये ऽहं पाप्मानं जरया सह / सूत उवाच एवमुक्तः प्रत्युवाच पुत्रः पितरमञ्जसा

मी तुझे पाप आणि म्हातारपण स्वीकारेन. सूत म्हणाला: असे सांगितल्यावर पुत्राने वडिलांना त्वरित उत्तर दिले.

Verse 59

यथा तु मन्यसे तात करिष्यामि तथैव च / प्रतिपत्स्ये च ते राजन्पाप्मानं जरया सह

हे बाबा, तुम्हाला जसे वाटते तसे मी नक्कीच करेन. हे राजा, मी तुझे पाप आणि म्हातारपण स्वीकारेन.

Verse 60

गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान्यथेप्सितान् / जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव

माझ्याकडून तारुण्य घे आणि इच्छेनुसार उपभोग घे. म्हातारपणाने झाकलेला मी तुझे वय आणि रूप धारण करेन.

Verse 61

यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथार्थवत् / ययातिरुवाच पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते प्रीतश्चेदं ददामि ते

तुला तारुण्य देऊन मी योग्य प्रकारे वागेन. ययाती म्हणाला: हे पुरु, मी प्रसन्न झालो आहे. तुझे कल्याण असो. प्रसन्न होऊन मी तुला हे देतो.

Verse 62

सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति / सूत उवाच पूरोरनुमतो राजा ययातिः स्वजरां ततः

तुझ्या राज्यात प्रजा सर्व इच्छांनी समृद्ध होईल. सूत म्हणाला: नंतर पुरुची संमती घेऊन राजा ययातीने आपले म्हातारपण [त्याला दिले].

Verse 63

संक्रामयामास तदा प्रासादद्भार्गवस्य तु / गौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः

तेव्हा नहुषपुत्र ययातीने गौरव व वयाच्या प्रभावाने भार्गवाच्या प्रासादात प्रवेश केला।

Verse 64

प्रीतियुक्तो नरश्रेष्ठश्चचार विषयान्स्वकान् / यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्

प्रीतीने युक्त असा तो नरश्रेष्ठ आपल्या विषयांत यथाकाम, यथोत्साह, यथाकाळ व यथासुख वावरत राहिला।

Verse 65

धर्माविरोधी राजेन्द्रो यथाशक्ति स एव हि / देवानतर्पयद्यज्ञैः पितॄञ्श्राद्धैस्तथैव च

धर्माविरुद्ध असा तो राजेंद्र यथाशक्ती यज्ञांनी देवांना आणि श्राद्धांनी पितरांना तृप्त करी।

Verse 66

दाराननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् / अतिथीनन्नपानैश्च वैश्यंश्च परिपालनैः

तो द्विजसत्तमांना प्रिय दान व इच्छित वस्तूंनी, अतिथींना अन्नपानांनी आणि वैश्यांना संरक्षणाने संतुष्ट करी।

Verse 67

आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्संनिग्रहेण च / धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयत्

तो शूद्रांना दयाळूपणाने, दस्यूंना निग्रहाने आणि सर्व प्रजेला धर्माने यथावत् अनुरक्त ठेवत असे।

Verse 68

ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः / स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः

ययातीने प्रत्यक्ष इंद्रासारखे प्रजेचे पालन केले. तो राजा सिंहासारखा पराक्रमी, तरुण आणि विषयभोगात प्रवृत्त होता.

Verse 69

अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् / स मार्गमाणः कामानामतद्दोषनिदर्शनात्

त्याने धर्माला विरोध न करता उत्तम सुख उपभोगले. तो कामनांचा शोध घेत राहिला, पण त्यांच्या दोषांचे दर्शन त्याला झाले नाही.

Verse 70

विश्वाच्या सहितो रेमे वैब्राजे नन्दने वने / अपश्यत्स यदा तान्वै वर्द्धमानान्नृपस्तदा

तो विश्वाचीसह वैब्राज नंदनवनात रमला. राजा जेव्हा त्यांना वाढताना पाहू लागला, तेव्हा…

Verse 71

गत्वा पूरोः सकाशं वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत / संप्राप्य स तु तान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः

तो पूरूकडे जाऊन आपली जरा पुन्हा स्वीकारली. त्या कामना मिळवून तो पार्थिव तृप्तही झाला आणि खिन्नही झाला.

Verse 72

कालं वर्षसहस्रं वै सस्मार मनुजाधिपः / परिसंख्याय काले च कलाः काष्ठास्तथैव च

मनुजाधिपाने हजार वर्षांचा काळ स्मरला. आणि काळात कला व काष्ठा यांचीही गणना केली.

Verse 73

पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह / यथा सुखं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम

नंतर तो काळ पूर्ण झाला असे मानून त्यांनी आपला पुत्र पुरु याला म्हटले: 'हे अरिंदम! सुखाप्रमाणे, उत्साहाप्रमाणे आणि वेळेनुसार...'

Verse 74

सेविता विषयः पुत्र यौवनेन मया तव / पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते गृहाण त्वं स्वयौवनम्

'हे पुत्रा! तुझ्या तारुण्याने मी विषयांचे सेवन केले आहे. हे पुरु! मी प्रसन्न झालो आहे. तुझे कल्याण असो. तू तुझे तारुण्य परत घे.'

Verse 75

राज्यं च त्वं गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः / प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नहुषात्मजः

'आणि हे राज्य सुद्धा तूच स्वीकार, कारण तूच माझा प्रिय करणारा पुत्र आहेस.' नहुषपुत्र राजा ययातीने (तेव्हा) आपले म्हातारपण परत घेतले.

Verse 76

यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मनः / अभिषेक्तुकामं च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्

पुरुला त्याचे तारुण्य पुन्हा प्राप्त झाले. राजाला आपल्या सर्वात धाकट्या पुत्राचा, पुरुचा, राज्याभिषेक करण्याची इच्छा असलेला पाहून...

Verse 77

ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् / कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो

ब्राह्मणांच्या नेतृत्वाखालील वर्णांनी हे वचन म्हटले: 'हे प्रभू! शुक्राचार्यांचा नातू आणि देवयानीचा पुत्र (याला डावलून) आपण कसे...'

Verse 78

ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं दास्यसि पूरवे / यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनुदतुर्वसुः

ज्येष्ठ यदुला ओलांडून तू राज्य पूरूला देशील; कारण यदु तुझा ज्येष्ठ पुत्र असला तरी तो तुर्वसूनंतर जन्मला होता।

Verse 79

शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततो ऽनुः पूरुरेव च / कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति / सुतः संबोधयामस्त्वां धर्मं समनुपालय

शर्मिष्ठेचा पुत्र द्रुह्यु, मग अनु आणि मग पूरू. ज्येष्ठांना न ओलांडता कनिष्ठाला राज्य कसे योग्य ठरेल? हे पुत्रा, आम्ही तुला समजावतो—धर्माचे नीट पालन कर।

Verse 80

ययातिरुवाच ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः

ययाती म्हणाला—ब्राह्मणांपासून आरंभ करून सर्व वर्णांनी माझे वचन ऐकावे।

Verse 81

ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन / मातापित्रोर्वचनकृद्वीरः पुत्रः प्रशस्यते

ज्येष्ठाला राज्य देणे मला कधीही योग्य नाही; माता-पित्याचे वचन पाळणारा वीर पुत्रच प्रशंसनीय ठरतो।

Verse 82

मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः / प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतांमतः

माझ्या ज्येष्ठ यदूने माझा आदेश पाळला नाही; जो पित्याच्या प्रतिकूल वागतो तो सज्जनांच्या मते पुत्र नाही।

Verse 83

स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्त्तते पितृमातृषु / यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च

तो पुत्र पितामातांप्रती पुत्रवत् वागतो; परंतु यदूने माझा अपमान केला आणि तुर्वसूनेंही तसेच केले.

Verse 84

द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम् / पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः

द्रुह्यु व अनु यांनीही माझा फार अपमान केला; पण पूरूने माझे वचन पाळले आणि विशेषतः मला मान दिला.

Verse 85

कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम / सर्वे कामा मम कृताः पूरुणा पुण्यकारिणा

माझा कनिष्ठ दायाद तोच, ज्याने माझी जरा धारण केली; पुण्यकारी पूरूने माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण केल्या.

Verse 86

शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् / पुत्रो यस्त्वानुवर्त्तेत स राजा तु महामते

काव्य उशनस् (शुक्राचार्य) यांनी स्वतः हा वर दिला आहे—हे महामते, जो पुत्र तुझ्या आज्ञेचे अनुसरण करील तोच राजा होईल.

Verse 87

प्रजा ऊचुः भवतो ऽनुमतो ऽप्येवं पूरू राज्ये ऽभिषिच्यताम् / यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा

प्रजा म्हणाली—आपल्या अनुमतीने पूरूचा राज्याभिषेक व्हावा; कारण तोच गुणसंपन्न पुत्र आहे जो सदैव मातापित्यांच्या हितासाठी असतो.

Verse 88

सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः / अर्हे ऽस्य पूरू राज्यस्य यः प्रियः प्रियकृत्तव

तो प्रभु, कनिष्ठ असला तरी, सर्व कल्याणास पात्र आहे। तो पूरूच्या राज्यास योग्य आहे, कारण तो प्रिय व प्रियकार्य करणारा आहे।

Verse 89

वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् / पौरजान पदैस्तुष्टैरित्युक्ते नाहुषस्तदा

शुक्राच्या वरदानामुळे याचे उत्तर देणे शक्य नव्हते। नगरजनांच्या संतुष्ट वचनांनंतर त्या वेळी नाहुष मौन राहिला।

Verse 90

अभिषिच्य ततः पूरुं स राज्ये सुतमात्मनः / दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं तु न्यवेशयत्

त्यानंतर त्याने आपल्या पुत्र पूरूचा राज्याभिषेक केला। आणि दक्षिण-पूर्व दिशेस तुर्वसूला नेमले।

Verse 91

दक्षिणापरतो राजा यदुं ज्येष्ठं न्यवेशयत् / प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रुह्युं चानुं च तावुभौ

राजाने दक्षिण-पश्चिम दिशेस ज्येष्ठ यदूला नेमले। आणि उत्तर-पश्चिम दिशेस द्रुह्यु व अनु—या दोघांना स्थापिले।

Verse 92

सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् / व्यभजत्पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा

ययातीने सात द्वीपांची, सागरांसह पृथ्वी जिंकून; त्या वेळी राजा नाहुषने ती आपल्या पुत्रांना पाच भागांत वाटली।

Verse 93

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना / यथाप्रदेशं धर्मज्ञैर्धर्मेण प्रतिपान्यते

त्यांच्याद्वारे ही सर्व पृथ्वी, सप्तद्वीपांसह व प्रजेसह, प्रदेशाप्रमाणे धर्मज्ञांनी धर्मानेच पालन केली जाते।

Verse 94

एवं विभज्य पृथिवीं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा / पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु प्रीतिमा नभवन्नृपः

अशा रीतीने नहुषाने तेव्हा पृथ्वी पुत्रांना विभागून दिली; राजलक्ष्मी पुत्रांकडे सोपवून तो राजा प्रसन्न झाला।

Verse 95

धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च राज्यं चैव सुतेषु तु / प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु

धनुष्य व बाण बाजूला ठेवून आणि राज्यही पुत्रांना सोपवून, भार बंधूंवर ठेवून तो राजा प्रसन्न झाला।

Verse 96

अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना / याभिः प्रत्याहरेत्कामात्कूर्मौंऽगानीव सर्वशः

येथे महाराज ययातीने पूर्वी गायलेली गाथा आहे; ज्यांनी मनुष्याने कामापासून सर्वथा इंद्रिये कासवासारखी आवरावी।

Verse 97

न जातु कामः कामानमुपभोगेन शाम्यति / हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते

कामांचा उपभोग केल्याने काम कधीही शांत होत नाही; तो तर अग्नीत घृताहुती दिल्यासारखा अधिकच वाढत जातो।

Verse 98

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः / नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति

पृथ्वीवरील तांदूळ-यव, सुवर्ण, पशु व स्त्रिया—हे सर्व एकट्यास पुरेसे नाही; असे पाहून तो मोहात पडत नाही।

Verse 99

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमङ्गलम् / कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

जेव्हा तो कर्माने, मनाने व वाणीने सर्व प्राण्यांप्रती अमंगलभाव करत नाही, तेव्हा तो ब्रह्मप्राप्त होतो।

Verse 100

यदा परान्न बिभेति यदान्यस्मान्न बिभ्यति / यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा

जेव्हा तो परक्यांना घाबरत नाही आणि परकेही त्याला घाबरत नाहीत; जेव्हा तो न इच्छा करतो न द्वेष—तेव्हा तो ब्रह्मप्राप्त होतो।

Verse 101

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः / यैषा प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

जी दुर्मतींना त्यागणे कठीण, जी म्हातारी होत असूनही म्हातारी होत नाही; जी प्राणांतक रोग आहे—ती तृष्णा सोडणाऱ्यास सुख मिळते।

Verse 102

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः / जीविताशा धनाशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यति

वय वाढला की केस जीर्ण होतात, दातही जीर्ण होतात; पण जगण्याची आशा आणि धनाची आशा—वृद्ध झाल्यावरही जीर्ण होत नाही।

Verse 103

यच्च कामसुखं लोके यच्छ दिव्यं महत्सुखम् / कृष्णाक्षयसुखस्यैतत्कलां नर्हन्ति षोडशीम्

लोकीचे जे कामसुख आणि जे दिव्य महान् सुख—ते सर्व श्रीकृष्णाच्या अक्षय सुखाच्या सोळाव्या कलेलाही पात्र नाहीत।

Verse 104

एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्रस्थितो वनम् / भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः

असे बोलून तो राजर्षी पत्नीसमवेत वनात निघाला। भृगुतुंगावर तप करून तो तेथेच महायशस्वी झाला।

Verse 105

पालयित्वा व्रतं चार्षं तत्रैव स्वर्ग माप्तवान् / तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः

आर्ष व्रत पाळून त्याने तेथूनच स्वर्ग प्राप्त केला। त्याचे हे पाच वंश पुण्यवान असून देवर्षींनी सत्कृत केलेले आहेत।

Verse 106

यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभस्तिभिः / धन्यः प्रजावा नायुष्मान्कीर्त्तिमांश्च भवेन्नरः

ज्यांनी सूर्यकिरणांसारखे संपूर्ण पृथ्वी व्यापली—त्यांच्या संगतीने मनुष्य धन्य, प्रजावान, दीर्घायुषी व कीर्तिमान होतो।

Verse 107

ययातेश्चारितं सर्वं पठञ्छृण्वन्द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! ययातीचे सर्व चरित्र वाचत व ऐकत असता।