Adhyaya 54
सगरचरिते सागराविनाशः (The Quelling of the Ocean-Destruction Episode in the Sagara Narrative)
या अध्यायात सगरचरिताची घटना-परंपरा कारणसाखळीने पुढे सरकते. जैमिनी सांगतात की कपिल मुनींची ‘क्रोधाग्नी’ अकालीही जग जाळू शकते, म्हणून विश्वाला धोका आहे. स्तुती व प्रार्थनेने प्रसन्न होऊन कपिल तो भयानक अग्नी आवरतात आणि देव व तपस्वी यांचे संतुलन पुनःस्थापित होते. नंतर नारद अयोध्येत येऊन विधिवत् सत्कार स्वीकारतात व वंशवृत्त सांगतात—यज्ञाश्वाच्या शोधासाठी गेलेले सगरपुत्र ब्रह्मदंडाने नष्ट झाले. अश्व दैवयोगाने दुसरीकडे नेला गेला होता. राजकुमार भूमिगत शोधात खालीखाली खोदत पाताळात अश्वाजवळ कपिलांना पाहतात; पण भ्रमाने त्यांना अश्वचोर ठरवून दोष देतात. कपिलांच्या नेत्रातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने ते भस्म होतात. नारद त्यांच्या विनाशाला धर्मन्याय म्हणतात—ते क्रूर, पापी व लोकविघ्नकारी होते म्हणून।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरितेसागराविनाशो नाम त्रिपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५३// जैमिनिरुवाच क्रोधाग्निमेनं विप्रेन्द्र सद्यः संहर्त्तुमर्हसि / नो चेदकाले लोको ऽयं सकलस्तेन दह्यते
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादातील सगरचरिते ‘सागराविनाश’ नावाचा त्रेपन्नावा अध्याय. जैमिनी म्हणाले—हे विप्रेंद्र! हा क्रोधाग्नी त्वरित संहारावा; नाहीतर अकाली हा सारा लोक त्याने दग्ध होईल।
Verse 2
दृष्टस्ते महिमानेन व्याप्तमासीच्चराचरम् / क्षमस्व संहर क्रोधं नमस्ते विप्रपुङ्गव
तुमचा तो महिमा आम्ही पाहिला, ज्याने चराचर सर्वत्र व्यापले होते। क्षमा करा, क्रोध आवरा। हे विप्रपुंगव, तुम्हाला नमस्कार।
Verse 3
एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्कपिलो मुनिः / तूर्णमेव क्षयं निन्ये क्रोधाग्निमतिभैरवम्
अशा रीतीने स्तुती होत असता भगवान कपिल मुनिंनी त्या अत्यंत भयानक क्रोधाग्नीला त्वरितच क्षयास नेले, शांत केले।
Verse 4
ततः प्रशान्तमभवज्जगत्सर्वं चराचरम् / देवास्तपस्विनश्चैव बभूवुर्विगतज्वराः
तेव्हा सर्व चराचर जगत् शांत झाले. देव आणि तपस्वीही तापरहित होऊन निवांत झाले.
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्नारदो मुनिः / अयोध्या मगमद्राजन्देवलोकाद्यदृच्छया
त्याच काळी, हे राजन्, भगवान् मुनि नारद देवलोकातून यदृच्छा अयोध्येला आले.
Verse 6
तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं सगरस्तदा / अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास शास्त्रतः
नारद आलेले पाहून सगराने तेव्हा शास्त्रविधीनुसार अर्घ्य, पाद्य इत्यादींनी यथायोग्य पूजन केले.
Verse 7
परिगृह्य च तत्पूजामासीनः परमासने / नारदो राजशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्
ती पूजा स्वीकारून श्रेष्ठ आसनावर बसून नारदाने राजशार्दूलास हे वचन सांगितले.
Verse 8
नारद उवाच हयसंचारणार्थाय संप्रयातास्तवात्मजाः / ब्रह्मदण्डहताः सर्वे विनष्टा नृपसत्तम
नारद म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! घोड्याचा शोध घेण्यासाठी गेलेले तुझे पुत्र सर्व ब्रह्मदंडाने मारले जाऊन नष्ट झाले आहेत.
Verse 9
संरक्ष्यमाणस्तैः सर्वैर्हयस्ते यज्ञियो नृप / केनाप्य लक्षितः क्वापि नीतो विधिवशाद्दिवि
हे नृपा! सर्वांनी जपलेला तो यज्ञीय अश्व कोणीतरी पाहून विधीच्या अधीन होऊन कुठेतरी दिव्य लोकात नेला।
Verse 10
ततो विनष्टं तुरगं विचिन्वन्तो महीतले / प्रालभन्त न ते क्वापि तत्प्रवृत्तिं चिरान्नृप
मग ते भूमीवर हरवलेल्या घोड्याचा शोध घेत राहिले; हे नृपा, फार काळ झाला तरी कुठेही त्याचा ठावठिकाणा लागला नाही।
Verse 11
ततो ऽवनेरधस्ते ऽश्वं विचेतुं कृतनिश्चयाः / सागरास्ते समारभ्य प्रचख्नुर्वसुधातलम्
मग त्यांनी घोडा पृथ्वीखाली शोधायचा निश्चय केला; सगराचे पुत्र आरंभ करून वसुधातल खोदू लागले।
Verse 12
खनन्तो वसुधा मश्वं पाताले ददृशुर्नृप / समीपे तस्य योगीन्द्रं कपिलं चमहामुनिम्
खणत-खणत, हे नृपा, त्यांनी पाताळात तो घोडा पाहिला आणि त्याच्या जवळ योगींद्र महामुनी कपिल यांनाही पाहिले।
Verse 13
तं दृष्ट्वा पापकर्माणस्ते सर्वे कालचोदिताः / कपिलं कोपयामासुरश्वहर्त्तायमित्यलम्
त्यांना पाहून ते पापकर्मी सर्वजण काळाच्या प्रेरणेने म्हणाले—“हा घोडा चोरणारा”—आणि कपिल मुनींना चिडवू लागले।
Verse 14
ततस्तत्क्रोधसंभूतनेत्राग्नेर्दहतो दिशः / इन्धनीभूतदेहास्ते पुत्राः संक्षयमागताः
मग त्याच्या क्रोधातून उत्पन्न झालेल्या नेत्राग्नीने दिशा जळून गेल्या; इंधनासारखी देहे असलेले ते पुत्र नाश पावले।
Verse 15
क्रूराः पापसमाचाराः सर्वलोकोपरोधकाः / यतस्ते तेन राजेन्द्र न शोकं कर्तुमर्हसि
ते क्रूर, पापाचारी आणि सर्व लोकांना अडथळा आणणारे होते; म्हणून, राजेंद्र, त्यांच्यासाठी शोक करणे तुला योग्य नाही।
Verse 16
स त्वं धैर्यधनो भूत्वा भवित व्यतयात्मनः / नष्टं मृतमतीतं च नानुशोचन्ति पण्डिताः
तू धैर्य हेच धन मानून, जे होणे अपरिहार्य आहे ते स्वीकार; जे नष्ट, मृत आणि गत झाले त्यासाठी पंडित शोक करत नाहीत।
Verse 17
तस्मात्पौत्रमिमं बालमंशुमन्तं महामतिम् / तुरगानयनार्थाय नियुङ्क्ष्व नृपसत्तम
म्हणून, नृपश्रेष्ठा, हा बाल पौत्र अंशुमान—महामती—याला घोडा आणण्याच्या कार्यासाठी नियुक्त कर।
Verse 18
इत्यक्त्वा राजशार्दूलं सदस्यर्त्विक्समन्वितम् / क्षणेन पश्यतां तेषां नारदो ऽन्तर्दधे मुनिः
असे बोलून, सभासद व ऋत्विजांसह असलेल्या त्या राजशार्दूलाला, त्यांच्या पाहता पाहता क्षणातच मुनि नारद अंतर्धान पावले।
Verse 19
तच्छ्रत्वा वचन तस्य नारदस्य नृपोत्तमः / दुःखशोकपरातात्मा दध्यौ चिरमुदारधीः
नारदांचे वचन ऐकून तो श्रेष्ठ राजा दुःख-शोकाने व्याकुळ झाला आणि उदार बुद्धीने दीर्घ काळ चिंतन करू लागला।
Verse 20
तं ध्यानयुक्तं सदसि समासीनमवाङ्मुखम् / वसिष्ठः प्राह राजानं सांत्वयन्देशकालवित्
सभेत ध्यानयुक्त, मान खाली घालून बसलेल्या राजाला पाहून देश-काल जाणणारे वसिष्ठ त्याला सांत्वन देत म्हणाले।
Verse 21
किमिदं धैर्यसाराणामवकाशं भवदृशाम् / लभते हृदि चेच्छोकः प्राप्तं धीर तया फलम्
हे धीर! तुमच्यासारख्या धैर्यसार पुरुषांच्या हृदयात हा शोक कसा स्थान मिळवतो? सांग, याने कोणते फळ मिळाले?
Verse 22
दौर्मनस्यं शिथिलयन्सर्वं दिष्टवशानुगम् / मन्वानो ऽनन्तरं कृत्यं कर्तुमर्हस्यसंशयम्
खिन्नता सैल करा; हे सर्व दैवाधीन घडले असे मानून, पुढील कर्तव्य निःसंशयपणे करणे तुला योग्य आहे।
Verse 23
वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु राजा कार्यार्थतत्त्ववित् / धृतिं सत्त्वं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत
वसिष्ठांनी असे म्हटल्यावर, कार्य-अर्थाचे तत्त्व जाणणाऱ्या राजाने धैर्य व सत्त्व धारण करून ‘तसेच’ असे उत्तर दिले।
Verse 24
अंशुमन्तं समाहूय पौत्रं विनयशालिनम् / ब्रह्मक्षत्त्रसभामध्ये शनैरिदमभाषत
विनयशील नातू अंशुमंताला बोलावून, ब्राह्मण-क्षत्रियांच्या सभेमध्ये त्याने हळुवारपणे हे सांगितले.
Verse 25
ब्रह्मदण्डहताः सर्वे पितरस्तव पुत्रक / पतिताः पापकर्माणो निरये शाश्वतीः समाः
हे पुत्रा! तुझे सर्व पितर ब्रह्मदंडाने दंडित होऊन, पापकर्मामुळे पतित होऊन नरकात अनंत वर्षे पडले आहेत.
Verse 26
त्वमेव संततिर्मह्यं राज्यस्यास्य च रक्षिता / त्वदायत्तमशेषं मे श्रेयो ऽमुत्र परत्र च
तूच माझी संतती आणि या राज्याचा रक्षक आहेस; या लोकात व परलोकात माझे सर्व कल्याण तुझ्यावरच अवलंबून आहे.
Verse 27
स त्वं गच्छ ममादेशात्पाताले कपिलान्तिकम् / तुरगानयनार्थाय यत्नेन महातान्वितः
म्हणून तू माझ्या आज्ञेने पाताळात कपिल मुनीजवळ जा; घोडा आणण्यासाठी मोठ्या प्रयत्नाने व धैर्याने सज्ज हो.
Verse 28
तं प्रार्थयित्वा विधिवत्प्रसाद्य च विशेषतः / आदाय तुरगं वत्स शीघ्रमागन्तुमर्हसि
त्याला विधिपूर्वक विनंती करून आणि विशेषतः प्रसन्न करून, हे वत्सा, घोडा घेऊन लवकर परत यावे.
Verse 29
जैमिनिरुवाच एवमुक्तोंऽशुमांस्तेन प्रणम्य पितरं पितुः / तथेत्युक्त्वा महाबुद्धिः प्रययौ कपिलान्तिकम्
जैमिनी म्हणाले—असे सांगितल्यावर अंशुमानाने पित्याच्या पित्याला प्रणाम केला. मग ‘तसेच’ असे म्हणत महाबुद्धिमान तो कपिलांच्या सान्निध्यात गेला.
Verse 30
तमुपागम्य विधिवन्नमस्कृत्य यथामति / प्रश्रयावनतो भूत्वा शनैरिदमुवाच ह
त्याच्याजवळ जाऊन विधिपूर्वक नमस्कार केला, यथामती। विनयाने नतमस्तक होऊन तो हळूच असे म्हणाला.
Verse 31
प्रसीद विप्रशार्दूल त्वामहं शरणं गतः / कोपं च संहर क्षिप्रं लोकप्रक्षयकारकम्
हे विप्रशार्दूल! प्रसन्न व्हा, मी तुझ्या शरणी आलो आहे। लोकांचा नाश करणारा हा क्रोध त्वरेने आवर.
Verse 32
त्वयि क्रुद्धे जगत्सर्वं प्रणाशमुपयास्यति / प्रशान्तिमुपयाह्याशुलोकाः संतु गतव्यथाः
तुम्ही क्रुद्ध झालात तर सर्व जगत नाश पावेल. म्हणून लवकर शांत व्हा; लोकांची व्यथा दूर होवो.
Verse 33
प्रसन्नो ऽस्मान्महाभाग पश्य सौम्येन चक्षुषा / ये त्वत्क्रोधाग्निनिर्दग्धास्तत्संततिमवेहि माम्
हे महाभाग! आमच्यावर प्रसन्न होऊन सौम्य दृष्टीने पाहा. जे तुझ्या क्रोधाग्नीत दग्ध झाले, त्यांची संतती म्हणून मला ओळख.
Verse 34
नाम्नांशुमन्तं नप्तारं सगरस्य महीपतेः / सो ऽहं तस्य नियोगेन त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षया
मी सगर महाराजांचा नातू अंशुमान आहे; त्यांच्या आज्ञेने तुमच्या कृपेची अभिलाषा घेऊन आलो आहे.
Verse 35
प्राप्तो दास्यसि चेद्ब्रह्मंस्तुरगानयनाय च / जैमिनिरुवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा योगीन्द्रप्रवरो मुनिः
हे ब्रह्मन्, मी आलो आहे; जर तुम्ही अश्व आणण्यासाठी द्याल. जैमिनी म्हणाला—हे वचन ऐकून योगीश्रेष्ठ मुनी…
Verse 36
अंशुमन्तं समालोक्य प्रसन्न इदमब्रवीत् / स्वागतं भवतो वत्स दिष्ट्या च त्वमिहागतः
अंशुमानाला पाहून ते प्रसन्न झाले व म्हणाले—वत्सा, तुझे स्वागत आहे; भाग्याने तू येथे आला आहेस.
Verse 37
गच्छ शीघ्रं हयश्चायं नीयतां सगरान्तिकम् / अधिक्षिप्तो ऽस्य यज्ञो ऽपि प्रागतः संप्रवर्त्तताम्
लवकर जा; हा घोडा सगराजवळ ने. त्याचा यज्ञ अडथळलेला होता; आता तो पुन्हा सुरू होवो.
Verse 38
व्रियतां च वरो मत्तस्त्वया यस्ते मनोगतः / दास्ये सुदुर्लभमपि त्वद्भक्तिपरितोषितः
तुझ्या मनात जो वर आहे तो माझ्याकडून माग; तुझ्या भक्तीने संतुष्ट होऊन मी अत्यंत दुर्लभही देईन.
Verse 39
एषां तु संप्रमाशं हि गत्वा वद पितामहम् / पापानां मरणं त्वेषां न च शोचितुमर्हसि
यांचा अंत पाहून पितामहाला सांग; हे पापी आहेत, यांच्या मृत्यूबद्दल तुला शोक करणे योग्य नाही।
Verse 40
ततः प्रणाम्य चोगीन्द्रमंशुमानिदमब्रवीत् / वरं ददासि चेन्मह्यं वरये त्वां महामुने
मग अंशुमानाने योगींद्राला प्रणाम करून म्हटले—हे महामुने, आपण मला वर द्याल तर मी आपल्याकडे वर मागतो।
Verse 41
वरमर्हामि चेत्त्वत्तः प्रसन्नो दातुमर्हसि / त्वद्रोषपावकप्लुष्टाः पितरो ये ममाखिलाः
मी तुमच्याकडून वर मिळविण्यास पात्र असेन आणि तुम्ही प्रसन्न होऊन देण्यास योग्य असाल, तर माझे जे सर्व पितर तुमच्या क्रोधाग्नीने दग्ध झाले आहेत—
Verse 42
संप्रयास्यन्ति ते ब्रह्मन्निरयं शास्वतीः समाः / ब्रह्मदण्डहतानां तु न हि पिण्डोदकक्रियाः
हे ब्रह्मन्, ते शाश्वत वर्षे नरकात जातील; ब्रह्मदंडाने मारलेल्यांसाठी पिंड-उदक क्रिया होत नाही।
Verse 43
पिण्डोदकविहीनानामिह लोके महामुने / विद्यते पितृसालोक्यं न खलु श्रुतिचोदितम्
हे महामुने, या लोकी पिंड-उदकविहीनांना पितृलोक-सालोक्य मिळत नाही; तसे श्रुतीनेही सांगितलेले नाही।
Verse 44
अक्षयः स्वर्गवासो ऽस्तु तेषां तु त्वत्प्रसादतः / वरेणानेन भगवन्कृतकृत्यो भावाम्यहम्
तुझ्या प्रसादाने त्यांचा स्वर्गवास अक्षय होवो. हे भगवन्, या वराने मी कृतकृत्य झालो आहे.
Verse 45
तत्प्रसीद त्वमेवैषां स्वर्गतेर्वद कारणम् / येनोद्धारणमेतेषां वह्नेः कोपस्य वै भवेत्
म्हणून प्रसन्न व्हा; यांना स्वर्गगती मिळण्याचे कारण तूच सांग, ज्यायोगे अग्नीच्या कोपातून यांचा उद्धार होईल.
Verse 46
ततस्तमाह योगीन्द्रःसुप्रसन्नेन चेतसा / निरयोद्धारणं तेषां त्वया वत्स न शक्यते
तेव्हा योगीन्द्राने अत्यंत प्रसन्न चित्ताने म्हटले—वत्सा, त्यांचा नरकातून उद्धार तुझ्याने शक्य नाही.
Verse 47
तैश्चापि नरके तावद्वस्तव्यं पापकर्मभिः / कालः प्रतीक्ष्यतां तावद्यावत्त्वत्पौत्रसंभवः
पापकर्मांमुळे त्यांना तोपर्यंत नरकातच राहावे लागेल. तोपर्यंत काळाची प्रतीक्षा कर, जोवर तुझ्या पौत्राचा जन्म होत नाही.
Verse 48
कालान्ते भविता वत्स पौत्रस्तव महामतिः / राजा भगीरथो नाम सर्वधर्मार्थतत्त्ववित्
काळाच्या शेवटी, वत्सा, तुझा महामती पौत्र होईल—भगीरथ नावाचा राजा, जो सर्व धर्म-अर्थतत्त्व जाणणारा असेल.
Verse 49
स तु यत्नेन महता पितृगौरवयन्त्रितः / आनेष्यति दिवो गङ्गां तपस्तप्त्वा महाद्ध्रुवम्
तो महान प्रयत्नाने, पितृगौरवाने प्रेरित होऊन, महाध्रुव तप करून स्वर्गातील गंगेला आणील।
Verse 50
तदंभसा पावितेषु तेषां गात्रास्थिभस्मसु / प्राप्नुवन्ति गतिं स्वर्गे भवतः पितरो ऽखिलाः
त्या जलाने त्यांच्या देह-अस्थी-भस्म पवित्र झाल्यावर, तुमचे सर्व पितर स्वर्गात उत्तम गती प्राप्त करतात।
Verse 51
तथेति तस्या माहात्म्यं गङ्गाया नृपनन्दन / भागीरथीति लोके ऽस्मिन्सा विख्यातिमुपैष्यति
तसेच होईल; हे नृपनंदन, गंगेचे हे माहात्म्य की या लोकी ती ‘भागीरथी’ म्हणून विख्यात होईल।
Verse 52
यत्तोयप्लावितेष्वस्थिभस्मलोमनखेष्वपि / निरयादपि संयाति देही स्वर्लोकमक्षयम्
ज्याच्या जलाने अस्थी, भस्म, लोम व नखसुद्धा प्लावित होतात, तो देही नरकातूनही सुटून अक्षय स्वर्लोक प्राप्त करतो।
Verse 53
तस्मात्त्वं गच्छ भद्रं ते नशोकं कर्त्तुमर्हसि / पितामहाय चैवैनमश्वं संप्रतिपादय
म्हणून तू जा, तुझे कल्याण होवो; शोक करणे तुला योग्य नाही। आणि पितामहाला हा अश्व अर्पण कर।
Verse 54
जैमिनिरुवाच ततः प्रणम्य तं भक्त्या तथेत्युक्त्वा महामतिः / ययौ तेनाभ्यनुज्ञातः साकेतनगरं प्रति
जैमिनी म्हणाला—त्यानंतर त्या महामतीने भक्तीने त्यांना प्रणाम करून ‘तसेच होईल’ असे म्हणत, त्यांच्या अनुमतीने साकेतनगराकडे प्रस्थान केले।
Verse 55
सगरं स समासाद्य तं प्रणम्य यथाक्रमम् / न्यवेदयच्च वृत्तान्तं मुनेस्तेषां तथान्मनः
तो सगराजवळ पोहोचून यथाक्रम प्रणाम करून, मुनींचा व त्या सर्वांचा वृत्तांत तसेच त्यांच्या मनोभावांचे निवेदन केले।
Verse 56
प्रददौतुरगं चापि समानीतं प्रयत्नतः / अतः परमनुष्ठेयमब्रवीत्किं मयेति च
त्याने प्रयत्नाने आणलेला घोडाही अर्पण केला. मग म्हणाला—आता पुढे कोणते अनुष्ठान करावे? आणि माझ्याकडून काय करावे?
Frequently Asked Questions
It advances the Solar-line Sagara narrative by documenting the loss of Sagara’s sons and setting the stage for subsequent lineage actions required to resolve the consequences (a dynastic rupture interpreted through dharma).
Ascetic power is world-effective: uncontrolled rishi-wrath can trigger premature cosmic dissolution (‘burning the world out of time’), so praise/propitiation and restraint function as mechanisms of cosmic stabilization.
No. The sampled material is from the Sagara–Kapila dynastic cycle, not the Lalitopakhyana; its primary value is genealogical historiography and the dharmic logic of royal catastrophe.