Shloka 49
सगरचरिते सागराविनाशः
The Quelling of the Ocean-Destruction Episode in the Sagara Narrative
Devanagari script
स तु यत्नेन महता पितृगौरवयन्त्रितः / आनेष्यति दिवो गङ्गां तपस्तप्त्वा महाद्ध्रुवम्
Transliteration
sa tu yatnena mahatā pitṛgauravayantritaḥ / āneṣyati divo gaṅgāṃ tapastaptvā mahāddhruvam
Translation
तो महान प्रयत्नाने, पितृगौरवाने प्रेरित होऊन, महाध्रुव तप करून स्वर्गातील गंगेला आणील।
Word by Word
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle)
यत्नेनby effort
यत्नेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootयत्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
महताgreat
महता:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; विशेषण (qualifying) यत्नेन
पितृ-गौरव-यन्त्रितःconstrained by reverence for his father
पितृ-गौरव-यन्त्रितः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपितृ (प्रातिपदिक) + गौरव (प्रातिपदिक) + यन्त्रित (कृदन्त; यन्त्र् धातु)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; भूतकृदन्त (past participle) ‘यन्त्रित’; तत्पुरुष-समास (पितृगौरवेन यन्त्रितः = constrained by reverence for father)
आनेष्यतिwill bring
आनेष्यति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनी (धातु) उपसर्ग: आ; भविष्यत्काल-प्रत्यय (लृट्)
Formलृट् (Future), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
दिवःfrom heaven
दिवः:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौस् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन (दिवः = from heaven)
गङ्गाम्Ganga
गङ्गाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootगङ्गा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
तपःausterity
तपः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; (कृदन्त ‘तप्त्वा’ का कर्म)
तप्त्वाhaving performed (austerity)
तप्त्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); अव्ययभाव (having performed)
महत्great
महत्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण (qualifying) ध्रुवम्
ध्रुवम्certainly/firmly (as a sure result)
ध्रुवम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (as an adverbial accusative)