Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने सप्तविंशतितमो ऽध्यायः // २७// वसिष्ठ उवाच स्वपन्तमेत्य राजानं सूतमागधवन्दिनः / प्रवोधयितुमव्यग्रा जगुरुच्चैर्निशात्यये

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपाद, अर्जुनोपाख्यानातील सत्ताविसावा अध्याय. वसिष्ठ म्हणाले—रात्रीच्या शेवटी सूत, मागध व वंदीजन झोपलेल्या राजाकडे येऊन, त्याला जागवण्यासाठी न व्यग्र होता मोठ्या स्वराने गाऊ लागले.

Verse 2

वीणावेणुरवोन्मिश्रकलतालततानुगम् / समस्तश्रुतिसुश्राव्यप्रशस्तमधुरस्वरम्

वीणा-वेणूच्या नादाने मिश्रित, कल-तालाच्या लयीला अनुसरणारे; सर्व श्रोत्यांना सुश्राव्य, प्रशंसनीय आणि मधुर स्वरयुक्त।

Verse 3

स्निग्धकण्ठाः सुविस्पष्टमूर्च्छनाग्रामसूचितम् / जगुर्गेयं मनोहारि तारमन्द्रलयान्वितम्

स्निग्ध कंठाचे ते गायक, मूर्च्छना व ग्राम अत्यंत स्पष्ट दाखवत, मनोहर गीत गाऊ लागले; ते तार-मंद्र अशा दोन्ही लयींनी युक्त होते.

Verse 4

ऊचुश्च तं महात्मानं राजानं सूतमागधाः / स्वपन्तं विविधा वाचो बुबोधयिषवः शनेः

तेव्हा सूत-मागधांनी त्या महात्मा राजाला, जो झोपलेला होता, हळूहळू विविध वचनांनी जागविण्यास सांगितले।

Verse 5

पस्यायमस्तमभ्येति राजेन्द्रेन्दुः पराजितः / विवर्द्धमानया नूनं तव वक्त्रांबुजश्रिया

पहा, राजांचा चंद्र जणू पराभूत होऊन अस्ताला जात आहे; नक्कीच तुझ्या मुखकमळाच्या वाढत्या शोभेमुळे।

Verse 6

द्रष्टुं त्वदान नांभोजं समुत्सुक इवाधुना / तमांसि भिन्दन्नादित्यः संप्राप्तो ह्युदयं विभो

आता जणू तुझ्या मुखकमळाचे दर्शन घ्यायला उत्सुक होऊन, अंधार फोडीत सूर्य, हे विभो, उदयाला आला आहे।

Verse 7

राजन्नखिलशीतांशुवंशमौलिशिखामणे / निद्रया लं महाबुद्धे प्रतिवुध्यस्व सांप्रतम्

हे राजन्, अखिल चंद्रवंशाचा मुकुटमणी, महाबुद्धे! आता निद्रा पुरे—सध्या जागे व्हा।

Verse 8

इति तेषां वचः शृण्वन्नबुध्यत महीपतिः / क्षीराब्दौ शेषशयनाद्यथापङ्कजलोचनः

त्यांचे वचन ऐकूनही राजा जागा झाला नाही; जसा क्षीरसागरात शेषशय्येवर शयन करणारा कमलनेत्र (विष्णु) जागा होत नाही।

Verse 9

विनिद्राक्षः समुत्थाय कर्म नैत्यकमादरात् / चकारावहितः सम्यग्जयादिकमशेषतः

निद्रारहित नेत्रांनी उठून त्याने आदराने नित्यकर्म केले. मग सावधपणे विजयादी सर्व कार्ये पूर्णत्वाने नीट पार पाडली.

Verse 10

देवतामभिवन्द्येष्टां गां दिव्यस्रग्गन्धभूषणः / कृत्वा दूर्वाञ्जनादर्शमङ्गल्यालम्बनानि च

इष्टदेवतेला वंदन करून त्याने दिव्य माळा, सुगंध व भूषणे धारण केली. दूर्वा, अंजन, आरसा व इतर मंगल-चिन्हेही घेतली.

Verse 11

दत्त्वा दानानि चार्थिभ्यो नत्वा गोब्रह्मणानपि / निष्क्रम्य च पुरात्तस्मादुपतस्थे च भास्करम्

याचकांना दान देऊन आणि गो व ब्राह्मणांना नमस्कार करून तो त्या नगरातून बाहेर पडला व सूर्यदेवाची उपासना करू लागला.

Verse 12

तावदभ्याययुः सर्वं मन्त्रिसामन्तनायकाः / रचिताञ्जलयो राजन्नेमुश्च नृपसत्तमम्

तेवढ्यात मंत्री, सामंत व सेनानायक सर्वजण आले. हात जोडून, हे राजन्, त्यांनी श्रेष्ठ नृपाला नमस्कार केला.

Verse 13

ततः स तैः परिवृतः समुपेत्य तपोनिधिम् / ननाम पादयोस्तस्य किरीटेनार्कवर्चसा

मग तो त्यांच्या वेढ्यात तपोनिधीजवळ गेला आणि सूर्यतेजाने झळकणाऱ्या मुकुटासह त्याच्या चरणांवर नतमस्तक झाला.

Verse 14

आशीर्भिरभिनन्द्याथ राजानं मुनिपुङ्गवः / प्रश्रयावनतं साम्ना तमुवाचास्यतामिति

मुनिपुंगवाने आशीर्वाद देऊन राजाचा अभिनंदन केला आणि नम्रतेने वाकलेल्या त्यास मधुर वाणीने म्हणाला— “आसन घ्या।”

Verse 15

तमासीनं नरपतिं महार्षिः प्रीतमानसः / उवाच रजनी व्युष्टा सुखेन तव किं नृप

आसनस्थ त्या नृपाला प्रसन्नचित्त महर्षी म्हणाले— “रात्रि सरली; हे नृपा, तू सुखरूप आहेस ना?”

Verse 16

अस्माकमेव राजेन्द्र वने वन्येन जीवताम् / शक्यं मृगसधर्माणां येन केनापि वर्त्तितुम्

हे राजेंद्र, आम्ही तर वनात वन्य आहारावर जगतो; मृगस्वभाव असणाऱ्यांना कसेही करून निर्वाह करता येतो.

Verse 17

अरण्ये नागराणां तु स्थितिरत्यन्तदुःसहा / अनभ्यस्तं हि राजेन्द्र ननु सर्वं हि दुष्करम्

पण हे राजेंद्र, नगरवासीयांना अरण्यात राहणे अत्यंत दुःसह आहे; ज्याचा सराव नाही ते सर्वच कठीण असते.

Verse 18

वनवासपरिक्लेशं भवान्यत्सानुगो ऽसकृत् / आप्तस्तु भवतो नूनं सा गौरवसमुन्नतिः

आपण अनुचरांसह वारंवार वनवासाचा क्लेश सोसला आहे; निःसंशय हीच आपल्या गौरवाची महान उन्नती आहे.

Verse 19

इत्युक्तस्तेन मुनिना स राजा प्रीतिपूर्वकम् / प्रहसन्निव तं भूयो वचनं प्रत्यभाषत

त्या मुनीने असे सांगितल्यावर तो राजा प्रेमपूर्वक, जणू हसतच, पुन्हा त्याला उत्तर देऊ लागला।

Verse 20

ब्रह्मन्किमनया ह्युक्त्या दृष्टस्ते यादृशो महान् / अस्माभिमहिमा येन विस्मितं सकलं जगत्

हे ब्रह्मन्! या बोलण्याने काय? आम्ही तुम्हाला जसा महान् पाहिला आहे; तुमच्या त्या महिमेने सारा जग विस्मित झाले आहे।

Verse 21

भवत्प्रभावसंजातविभवाहतचेतसः / इतो न गन्तुमिच्छन्ति सैनिका मे महामुने

हे महामुने! तुमच्या प्रभावातून उत्पन्न झालेल्या वैभवाने ज्यांची मने भारावली आहेत, ते माझे सैनिक इथून जायला इच्छित नाहीत।

Verse 22

त्वादृशानां जगन्तीह प्रभावैस्तपसां विभो / ध्रियन्ते सर्वदा नूनमचिन्त्यं ब्रह्मवर्चसम्

हे विभो! तुमच्यासारख्या तपस्वींच्या प्रभावानेच हे जग सदैव टिकून आहे; निश्चयच अचिंत्य ब्रह्मतेज धारण होते।

Verse 23

नैव चित्रं तव विभो शक्रोति तपसा भवान् / ध्रुवं कर्त्तुं हि लोकानामवस्थात्रितयं क्रमात्

हे विभो! यात आश्चर्य नाही की तुम्ही तपस्येने लोकांच्या तीन अवस्थांना क्रमाने स्थिर करू शकता।

Verse 24

सुदृष्टा ते तपःसिद्धिर्महती लोकपूजिता / गमिष्यामि पुरीं ब्रह्मन्ननुजानातु मां भवान्

तुमची तपःसिद्धी अत्यंत शुभ, महान व लोकपूज्य आहे। हे ब्रह्मन्, मी नगरीस जाणार आहे; कृपा करून मला आज्ञा द्या।

Verse 25

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेनस मुनिः कार्त्तवीर्येण सादरम् / संभावयित्वा नितरां तथेति प्रत्यभाषत

वसिष्ठ म्हणाले—कार्त्तवीर्याने असे आदराने बोलताच मुनिंनी त्याचा विशेष सन्मान करून ‘तसेच होवो’ असे उत्तर दिले।

Verse 26

मुनिना समनुज्ञातो विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् / सैन्यैः परिवृतः सर्वैः संप्रतस्थे पुरीं प्रति

मुनिंची आज्ञा मिळताच तो त्या आश्रमातून बाहेर पडला आणि सर्व सैन्यांनी वेढलेला नगराकडे निघाला।

Verse 27

स गच्छंश्चिन्तयामास मनसा पथि पार्थिवः / अहो ऽस्य तपसः सिद्धिर्लोक विस्मयदायिनी

मार्गाने जाताना तो राजा मनात विचार करू लागला—अहो! या तपाची सिद्धी तर लोकांना विस्मय देणारी आहे.

Verse 28

यया लब्धेदृशी धेनुः सर्वकामदुहां वरा / किं मे सकलराज्येन योगर्द्ध्या वाप्यनल्पया

ज्यामुळे अशी श्रेष्ठ धेनू मिळाली, जी सर्व इच्छा पूर्ण करते—मग मला अखंड राज्याचे काय? किंवा महान योगसमृद्धीचे तरी काय?

Verse 29

गोरत्नभूता यदियं धेनुर्मुनिवरे स्थिता / अनयोत्पादिता नूनं संपत्स्वर्गसदामपि

हे मुनिवर! ही धेनू गो-रत्नस्वरूप होऊन तुमच्या आश्रमात स्थित असेल, तर निश्चयच हिच्यापासून स्वर्गवासीयांचीही संपत्ती उत्पन्न होते.

Verse 30

ऋद्धमैन्द्रमपि व्यक्तं पदं त्रैलोक्यपूजितम् / अस्या धेनोरहं मन्ये कलां नार्हति षोडशीम्

त्रैलोक्यपूज्य इंद्राचे प्रकट वैभवशाली पदही, माझ्या मते, या धेनूच्या सोळाव्या कलेइतकेही नाही.

Verse 31

इत्येवं चिन्तयानं तं पश्चादभ्येत्य पार्थिवम् / चन्द्रगुप्तो ऽब्रवीन्मन्त्री कृताञ्जलि पुटस्तदा

असा विचार करत असलेल्या त्या राजाजवळ मागून येऊन, मंत्री चंद्रगुप्ताने तेव्हा हात जोडून म्हटले.

Verse 32

किमर्थं राजशार्दूल पुरीं प्रतिगमिष्यसि / रक्षितेन च राज्येन पुर्या वा किं फलं तव

हे राजशार्दूल! तू कोणत्या कारणाने पुरीकडे परत जाणार आहेस? रक्षित राज्य आणि पुरी यांचा तुला काय लाभ होईल?

Verse 33

गोरत्नभूता नृपतेर्यावर्धेनुर्न चालये / वर्त्तते नार्द्धमपि ते राज्यं शून्यं तव प्रभो

हे प्रभो! जोवर नृपाची ही गो-रत्नस्वरूप धेनू चालत नाही, तोवर तुझे राज्य अर्धेही चालत नाही; ते जणू शून्यच आहे.

Verse 34

अन्यच्च दृष्टमाश्चर्यं मया राजञ्छृणुष्व तत् / भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाश्च तथा स्त्रियः

हे राजन्, मी पाहिलेले आणखी एक आश्चर्य ऐक—तेथे मनोहर घरे होती आणि तशीच मनोहर स्त्रियाही होत्या।

Verse 35

प्रासादा विविधाकारा धनं चादृष्टसंक्षयम् / धेनो तस्यां क्षणेनैव विलीनं पश्यतो मम

विविध आकारांचे प्रासाद होते आणि असे धन होते की ज्याचा क्षय दिसत नव्हता; पण त्या गायीमध्ये ते सर्व माझ्या डोळ्यांसमोर क्षणातच विलीन झाले।

Verse 36

तत्तपोवनमेवासीदिदानीं राजसत्तम / एवंप्रभावा सा यस्य तस्य किं दुर्लं भवेत्

हे राजसत्तम, आत्ता जे आहे तेच ते तपोवन होते; ज्याची अशी महिमा आहे, त्याच्यासाठी काय दुर्लभ राहील?

Verse 37

तस्माद्रत्नार्हसत्त्वेन स्वीकर्त्तव्या हि गौस्त्वया / यदि ते ऽनुमतं कृत्यमाख्येयमनुजीविभिः

म्हणून रत्नास योग्य अशा सामर्थ्ययुक्त या गायीला तू नक्की स्वीकार कर; तुझी अनुमती असल्यास, सेवकांनी पुढील कर्तव्य सांगावे।

Verse 38

राजोवाच / एवमेवाहमप्येनां न जानामीत्यसांप्रतम् / ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यमिति मे शङ्कते मनः

राजा म्हणाला—मीही आत्तापर्यंत हिला नीट ओळखत नाही; ‘ब्रह्मस्व (ब्राह्मणांचे धन) अपहरण करू नये’ अशी शंका माझ्या मनात आहे।

Verse 39

एवं ब्रुवन्तं राजानमिदमाह पुरोहितः / गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो गर्हयन्निव भूपते

राजा असे बोलत असता पुरोहित गर्ग—मतिमंतांमध्ये श्रेष्ठ—हे भूपते, जणू ताडना देतच असे म्हणाला।

Verse 40

ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन / ब्रह्मस्वसदृशं लोके दुर्जरं नेह विद्यते

ब्राह्मणाचे धन कोणत्याही स्थितीत, आपत्तीतही, कधीही हिरावू नये; कारण ब्रह्मस्वासारखे दुर्जय या लोकी काहीच नाही।

Verse 41

विषं हन्त्युपयोक्तारं लक्ष्यभूतं तु हैहय / कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः

विष उपभोग करणाऱ्यालाच मारते, हे हैहय, जो लक्ष्य ठरतो; पण ब्रह्मस्वाची अरणी-अग्नी तर कुलाला मुळासकट जाळून टाकते।

Verse 42

अनिवार्यमिदं लोके ब्रह्मस्वन्दुर्जरं विषम् / पुत्रपौत्रान्तफलदं विपाककटु पार्थिव

हे पार्थिव, या लोकी ब्रह्मस्वरूपी हे दुर्जर विष अनिवार्य आहे; याचे फळ पुत्र-पौत्रांपर्यंत जाते आणि याचा विपाक अत्यंत कटू असतो।

Verse 43

एश्वर्यमूढं हि मनः प्रभूममसदात्मनाम् / किन्नामासन्न कुरुते नेत्रास द्विप्रलोभितम्

असदात्म्यांचे मन प्रभुत्व व ऐश्वर्याने मोहून जाते; मग जवळ येऊन ते काय काय करीत नाही, जेव्हा डोळे असत् व ब्राह्मणधनाच्या लोभाने फसतात।

Verse 44

वेदान्यस्त्वामृते को ऽन्यो विना दानान्नृपोत्तम / आदानं चिन्तयानो हि बाह्मणेष्वभिवाञ्छति

हे नृपोत्तम! वेद व दानात तुझ्यासारखा उदार दुसरा कोण? दान न करता केवळ घेण्याचा विचार करणारा ब्राह्मणांमध्येही लोभ धरतो।

Verse 45

ईदृशस्त्वं महाबाहो कर्म सज्जननिन्दितम् / मा कृथास्तद्धि लोकेषु यशोहानिकरं तव

हे महाबाहो! तू असा असताना सज्जनांनी निंदिलेलं कर्म करू नकोस; कारण ते लोकांत तुझ्या यशाचा ह्रास करणारं आहे।

Verse 46

वंशे महति जातस्त्वं वदान्यानां प्रहीभुजाम् / यशांशि कर्मणानेन संप्रतं माव्यनीवशः

तू दानशूर राजांच्या महान वंशात जन्मलास; या कर्माने आत्ताच तुझ्या यशाचे अंश नष्ट करू नकोस।

Verse 47

अहो ऽनुजीविनः किञ्चिद्भर्तारं व्यसनार्णवे / तत्प्रसादसमुन्नद्धा मज्जयं त्यनयोन्मुखाः

अहो! सेवक लोक स्वामीला संकटसागरात किंचित पडलेला पाहताच, त्याच्या कृपेने उन्मत्त होऊन, अन्यायाकडे वळून त्याला बुडवितात।

Verse 48

श्रिया विकुर्वन्पुरुषकृत्यचिन्त्ये विचेतनः / तन्मतानुप्रवृत्तिश्च राजा सद्यो विषीदति

ऐश्वर्याने विकृत होऊन, पुरुषकर्तव्याचा विचार न करणारा विवेकहीन राजा, त्यांच्या मताप्रमाणे वागून, त्वरितच विषादात पडतो।

Verse 49

अज्ञातमुनयो मन्त्री राजानमनयांबुधौ / आत्मना सह दुर्बुद्धिर्लोहनौरिव मज्जयेत्

अज्ञ मुनिसदृश मंत्री जर राजाला नीतीच्या समुद्रात नेईल, तर ती दुर्बुद्धी लोखंडी होडीसारखी स्वतःसह राजालाही बुडवील।

Verse 50

तस्मात्त्वं राजशार्दूल मूढस्य नयवर्त्मनि / मतमस्य सुदुर्बुद्धेर्नानुवर्त्तितुमर्हसि

म्हणून, हे राजशार्दूल! त्या मूर्खाच्या नीतीमार्गावर चालू नकोस; त्या अतिदुर्बुद्धीच्या मताचे अनुसरण तुला योग्य नाही।

Verse 51

एवं हि वदतस्तस्य स्वामिश्रेयस्करं वचः / आक्षिप्य मन्त्री राजानमिदं भूयो ह्यभाषत

तो असे बोलत असताना, स्वामीच्या कल्याणकारक वचनाचा आधार घेऊन मंत्र्याने राजाला थांबवत पुन्हा असे म्हटले।

Verse 52

ब्राह्मणो ऽयं स्वजातीयहितमेव समीक्षते / महान्ति राजकार्याणि द्विजैर्वेत्तुं न शक्यते

हा ब्राह्मण आपल्या जातिबांधवांचे हितच पाहतो; राजकार्यातील महान विषय द्विजांना जाणणे शक्य नाही।

Verse 53

राज्ञैव राजकार्याणि वेद्यानि स्वमनीषया / विना वै भोजनादाने कार्यं विप्रो न विन्दति

राजकार्ये राजानेच आपल्या बुद्धीने जाणावीत; भोजन व दान मिळाल्याशिवाय ब्राह्मणाला कोणतेही कार्य साधत नाही।

Verse 54

ब्राह्मणो नावमन्तव्यो वन्दनीयश्च नित्यशः / प्रतिसंग्राहयणीयश्च नाधिकं साधितं क्वचित्

ब्राह्मणाचा कधीही अपमान करू नये; तो नित्य वंदनीय आहे। त्याचा योग्य सत्कार करावा; याहून अधिक साधन कुठेही नाही.

Verse 55

तस्मात्स्वीकृत्य तां धेनुं प्रयाहि स्वपुरं नृप / नोचेद्राज्यं परित्यज्य गच्छस्वतपसे वनम्

म्हणून, हे नृपा, ती धेनू स्वीकारून आपल्या नगरास परत जा. नाहीतर राज्य सोडून तपासाठी वनात जा.

Verse 56

क्षमावत्त्वं ब्राह्मणानां दण्डः क्षत्रस्य पार्थिव / प्रसह्य हरणे वापि नाधर्मस्ते भविष्यति

हे पार्थिवा, ब्राह्मणांचा गुण क्षमा आहे आणि क्षत्रियाचा धर्म दंड आहे. बलपूर्वक घेतले तरी तुझ्यावर अधर्म येणार नाही.

Verse 57

प्रसह्य हरणे दोषं यदि संपश्यसे नृप / दत्त्वा मूल्यं गवाश्वाद्यमृषेर्थेनुः प्रगृह्यताम्

हे नृपा, बलपूर्वक घेण्यात दोष वाटत असेल तर गाई-घोडे इत्यादींचे मूल्य देऊन ऋषीची धेनू स्वीकार.

Verse 58

स्वीकर्तव्या हि सा धेनुस्त्वया त्वं रत्नभागयतः / तपोधनानां हि कुतो रत्नसंग्रहणादरः

ती धेनू तुला नक्कीच स्वीकारावी लागेल, कारण तू रत्नांचा भागीदार आहेस. तपोधन ऋषींना रत्नसंग्रहाची काय आस असणार?

Verse 59

तपोधन बलः शान्तः प्रीतिमान्स नृप त्वयि / तस्मात्ते सर्वथा धेनुं याचितः संप्रदास्यति

हे नृपा! तो तपोधन, बलवान व शांत असून तुझ्यावर प्रेम ठेवतो. म्हणून तू मागितल्यास तो निश्चयाने तुला ती धेनू देईल.

Verse 60

अथ वा गोहिरण्यद्यं यदन्यदभिवाञ्छितम् / संगृह्य वित्तं विपुलं धेनुं तां प्रतिदास्यति

किंवा गाय, सुवर्ण इत्यादी जे काही हवे असेल ते, विपुल धन गोळा करून तो त्या धेनूच्या बदल्यात तुला देईल.

Verse 61

अनुपेक्ष्यं महद्रत्नं राज्ञा वै भूतिमिच्छता / इति मे वर्त्तते बुद्धिः कथं वा मन्यते भवान्

ऐश्वर्य इच्छिणाऱ्या राजाने हे महान रत्न दुर्लक्षित करू नये—अशी माझी बुद्धी आहे. आपण काय मानता?

Verse 62

राजोवाच / गत्वा त्वमेव तं विप्रं प्रसाद्य च विशेषतः / दत्त्वा चाभीप्सितं तस्मै तां गामानय मन्त्रिक

राजा म्हणाला—हे मंत्रिक! तूच जाऊन त्या विप्राला विशेष रीतीने प्रसन्न कर; त्याला अभिप्रेत दान देऊन ती गाय घेऊन ये.

Verse 63

वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततोराज्ञा स मन्त्री विधिचोदितः / निवृत्य प्रययौ शीघ्रं जमदग्नेरथाश्रमम्

वसिष्ठ म्हणाले—राजाने असे सांगितल्यावर तो मंत्री विधीने प्रेरित होऊन परत वळला आणि शीघ्रच जमदग्नीच्या आश्रमाकडे निघून गेला.

Verse 64

गते तु नृपतौ तस्मिन्नकृतव्रणसंयुतः / समिदानयनार्थाय रामो ऽपि प्रययौ वनम्

तो नृपती निघून गेल्यावर, व्रतस्थ रामही समिधा आणण्यासाठी वनात निघून गेला।

Verse 65

ततः स मन्त्री सबलः समासाद्य तदाश्रमम् / प्रणम्य मुनिशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्

मग तो तो मंत्री सैन्यासह त्या आश्रमास येऊन मुनिश्रेष्ठास नमस्कार करून हे वचन बोलला।

Verse 66

चन्द्रगुप्त उवाच ब्रह्मन्नृपतिनाज्ञप्तं राजा तु भुवि रत्नभाक् / रत्नभूता च धेनुः सा भुवि दोग्ध्रीष्वनुत्तमा

चंद्रगुप्त म्हणाला— हे ब्रह्मन्! नृपतीची आज्ञा आहे; राजा पृथ्वीवर रत्नांचा भागीदार आहे, आणि ती धेनू रत्नस्वरूपा, दुभत्यांमध्ये अनुपम आहे।

Verse 67

तस्माद्रत्नंसुवर्णं वा मूल्यमुक्त्वा यथोचितम् / आदाय गोरत्नभूतां धेनुं मे दातुमर्हसि

म्हणून यथोचित किंमत—रत्न किंवा सुवर्ण—घेऊन, गोरत्नस्वरूप त्या धेनूला मला देणे तुम्हास योग्य आहे।

Verse 68

जमदग्निरुवाच होमधेनुरियं मह्यं न दातव्या हि कस्यचित् / राजा वदान्यः स कथं ब्रह्मस्वमभिवाञ्छति

जमदग्नी म्हणाले— ही होमधेनू माझी आहे; ती कोणालाही देऊ नये। राजा दानशील आहे, मग तो ब्रह्मस्वाची इच्छा कशी करतो?

Verse 69

मन्त्र्युवाच रत्नभाक्त्वंन नृपतिर्द्धेनुं ते प्रतिकाङ्क्षति / गवायुतेन तस्मात्त्वं तस्मै तां दातुमर्हसि

मंत्री म्हणाला—तू रत्नांचा भागीदार आहेस; नृप तुझ्या धेनूची इच्छा करीत आहे. म्हणून एक गवायुत (हजार गायी) मूल्याने तू त्याला ती धेनू देणे योग्य आहेस.

Verse 70

जमदग्निरुवाच क्रयविक्रययोर्नाहं कर्त्ता जातु कथञ्चन / हविर्धानीं च वै तस्मान्नोत्सहे दातुमञ्जसा

जमदग्नी म्हणाले—मी कधीही खरेदी-विक्रीचा कर्ता नाही. म्हणून त्याला हवीर्धानी (यज्ञधेनू) सहजपणे देण्याचे धैर्य मला होत नाही.

Verse 71

मन्त्र्युवाच राज्यार्धेनाथ वा ब्रह्मन्सकलेनापि भूभृतः / देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति

मंत्री म्हणाला—हे ब्राह्मण! राज्याच्या अर्ध्या भागाच्या बदल्यात किंवा संपूर्ण राज्याच्या बदल्यातही ही एक धेनू दे; यातच तुझे कल्याण आहे.

Verse 72

जमदग्निरुवाच जीवन्नाहं तु दास्यामि वासवस्यापि दुर्मते / गुरुणा याचितं किं ते वचसा नृपतेः पुनः

जमदग्नी म्हणाले—अरे दुर्मते! मी जिवंत असताना इंद्रालाही (वासवाला) देणार नाही. गुरूंनी जे मागितले आहे ते सोडून, पुन्हा राजाच्या शब्दांनी तुला काय प्रयोजन?

Verse 73

मन्त्र्युवाच त्वमेव स्वेच्छया राज्ञे देहि धेनुं सुहृत्तया / यथा बलेन नीतायां तस्यां त्वं किं करिष्यसि

मंत्री म्हणाला—तूच स्वेच्छेने, सुहृद्भावाने, राजाला धेनू दे. कारण ती जर बळाने नेली गेली, तर तू काय करशील?

Verse 74

जमदग्निरुवाच दाता द्विजानां नृपतिः स यद्यप्याहरिष्यति / विप्रो ऽहं किं करिष्यामि स्वेच्छावितरणं विना

जमदग्नी म्हणाले— द्विजांचा दाता राजा आहे; तो इच्छिल्यास देईल. पण मी ब्राह्मण; स्वेच्छेने दान केल्यावाचून मी काय करणार?

Verse 75

वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः संक्रुद्धः स मन्त्री पापचेतनः / प्रसह्य नेतुमारेभे मुनेस्तस्य पयस्विनीम्

वसिष्ठ म्हणाले— असे ऐकताच तो पापबुद्धी मंत्री क्रोधाने पेटला आणि त्या मुनीची दुधाळ गाय जबरदस्तीने नेऊ लागला।