Shloka 29
Rāja-prabodhana and Prātaḥ-kṛtya
Awakening of the King and Morning Observances
Devanagari script
गोरत्नभूता यदियं धेनुर्मुनिवरे स्थिता / अनयोत्पादिता नूनं संपत्स्वर्गसदामपि
Transliteration
goratnabhūtā yadiyaṃ dhenurmunivare sthitā / anayotpāditā nūnaṃ saṃpatsvargasadāmapi
Translation
हे मुनिवर! ही धेनू गो-रत्नस्वरूप होऊन तुमच्या आश्रमात स्थित असेल, तर निश्चयच हिच्यापासून स्वर्गवासीयांचीही संपत्ती उत्पन्न होते.
Word by Word
गो-रत्न-भूताbecome a jewel among cows / cow-jewel
गो-रत्न-भूता:
विशेषण (Adjectival qualifier of धेनुः)
TypeAdjective
Rootगो (प्रातिपदिक) + रत्न (प्रातिपदिक) + भूत (कृदन्त, भू-धातु)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; भूत-प्रत्ययान्त कृदन्त (भू धातोः क्त) used adjectivally
यदिif
यदि:
सम्बन्धसूचक (connective)
TypeIndeclinable
Rootयदि (अव्यय)
Formसम्बन्ध/शर्तसूचक अव्यय (conditional particle)
इयम्this (she)
इयम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम
धेनुःcow
धेनुः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootधेनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
मुनिवरेin the best sage (i.e., with the foremost sage)
मुनिवरे:
अधिकरण (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक) + वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; ‘मुनिषु वरः’ इति षष्ठी-तत्पुरुष; अधिकरण (locative)
स्थिताstood/was stationed
स्थिता:
क्रिया (Verbal predicate/आख्यातार्थ)
TypeVerb
Rootस्था (धातु) → स्थित (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकर्मणि/भूतभावे, ‘स्थित’ = having remained/being stationed
अनयाby this (she)
अनया:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; सर्वनाम
उत्पादिताwas produced/was generated
उत्पादिता:
क्रिया (Verbal predicate/आख्यातार्थ)
TypeVerb
Rootउत्+पद् (धातु) / उत्+पाद् (धातु) → उत्पादित (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि प्रयोगः (passive sense)
नूनम्surely
नूनम्:
विशेषण (modifier of statement)
TypeIndeclinable
Rootनूनम् (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक अव्यय (particle of certainty)
सम्पत्prosperity/fortune
सम्पत्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसम्पद् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
स्वर्ग-सदाम्of the dwellings in heaven
स्वर्ग-सदाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootस्वर्ग (प्रातिपदिक) + सद्/सदस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; ‘स्वर्गस्य सदांसि’ इति षष्ठी-तत्पुरुष
अपिalso/even
अपि:
सम्बन्धसूचक (connective)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अप्यर्थक अव्यय (also/even)