Adhyaya 22
रामस्य हिमवद्गमनम् (Rama’s Journey to Himavat)
या अध्यायात वसिष्ठांचे कथन पुढे येते. राम विधिपूर्वक भृगु व ख्याती यांची प्रदक्षिणा करून नमस्कार करतात; आलिंगन व आशीर्वाद मिळवतात आणि जमलेल्या मुनिंनी त्यांना अनुमोदन देतात. तपस्येचा निश्चय करून गुरूंनी सांगितलेल्या मार्गाने आश्रमातून निघून हिमवताकडे प्रस्थान करतात. मार्गात पर्वत, नद्या, वने, आश्रम व तीर्थे ओलांडून अखेरीस अनुपम हिमालयास पोहोचतात. हिमवताचे वर्णन आकाशाला स्पर्श करणाऱ्या शिखरांनी, धातू-रत्नांनी नटलेल्या उतारांनी, तेजस्वी औषधींनी आणि विविध सूक्ष्म हवामानांनी—वाऱ्याचा घर्ष, सूर्यताप, हिमविघटन, वनाग्नी—युक्त अशा पवित्र विश्व-अक्षरूपात केले आहे; जिथे ऋषिसंस्कृती, यक्षसन्निधी व निसर्गवैभव एकत्र येते.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे एकविंशति तमौध्यायः // २१// वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तो भृगुणा तथेत्युक्त्वा प्रणम्य च / रामस्तेनाभ्यनुज्ञातश्चकार गमने मनः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादाचा एकविसावा अध्याय समाप्त झाला. वसिष्ठ म्हणाले—भृगूंनी असे सांगितल्यावर राम ‘तथास्तु’ म्हणत प्रणाम करून, त्यांची आज्ञा मिळाल्यावर प्रस्थान करण्याचा निश्चय करू लागला।
Verse 2
भृगुं ख्यातिं च विधिवत्परिक्रम्य प्रणम्यच / परिष्वक्तस्तथा ताभ्यामाशीर्भिराभिनन्दितः
रामाने विधिपूर्वक भृगु व ख्याति यांची प्रदक्षिणा करून नमस्कार केला; त्यांनी त्याला आलिंगन देऊन शुभ आशीर्वादांनी अभिनंदन केले।
Verse 3
मुनींश्च तान्नमस्कृत्य तैः सर्वैरनुमोदितः / निश्चक्रमाश्रमात्तस्मात्तपसे कृतनिश्चयः
त्या मुनींना नमस्कार करून आणि सर्वांच्या अनुमोदनाने, तपस्येचा दृढ निश्चय करून तो त्या आश्रमातून बाहेर पडला।
Verse 4
ततो गुरुनियोगेन तदुक्तेनैव वर्त्मना / हिमवन्तं गिरिवरं ययौ रामो महामनाः
मग गुरूंच्या आज्ञेने, त्यांनी सांगितलेल्या मार्गाने, महामना राम श्रेष्ठ हिमवान पर्वताकडे निघाला।
Verse 5
सो ऽतीत्य विविधान्देशान्पर्वतान्सरितस्तथा / वनानि मुनिमुख्यानामावासांश्चात्यगाच्छनैः
तो विविध देश, पर्वत व नद्या ओलांडून, मुनिश्रेष्ठांच्या वनांजवळील आश्रमांमधून हळूहळू पुढे गेला।
Verse 6
तत्रतत्र निवासेषु मुनीनां निवसन्पथि / तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु निवसन्वा ययौ शनैः
मार्गात तो कधी कधी मुनींच्या निवासस्थानी थांबत, किंवा श्रेष्ठ तीर्थे व पवित्र क्षेत्रांत निवास करत, हळूहळू पुढे जात राहिला।
Verse 7
अतीत्य सुबहून्देशान्पश्यन्नपि मनोरमान् / आससादच लश्रेष्ठं हिमवन्तमनुत्तमम्
अनेक मनोहर देश ओलांडून पाहत-पाहत तो श्रेष्ठ पुरुष अनुत्तम हिमवान् पर्वतराजाजवळ येऊन पोहोचला।
Verse 8
स गत्वा पर्वतवरं नानाद्रुमलतास्थितम् / ददर्श विपुलैः शृङ्गैरुल्लिखन्तमिवांबरम्
तो नाना वृक्ष-लतांनी युक्त अशा श्रेष्ठ पर्वतावर गेला आणि त्याचे विशाल शिखर जणू आकाशाला ओरबाडीत आहेत असे पाहिले।
Verse 9
नानाधातुविचित्रैश्च प्रदेशैरुपशोभितम् / रत्नौषधीभिरभितः स्फुरद्भिरभिशोभितम्
नाना धातूंनी विचित्र झालेल्या प्रदेशांनी तो शोभून दिसत होता आणि सर्व बाजूंनी चमकणाऱ्या रत्न-औषधींमुळे अधिकच तेजस्वी भासत होता।
Verse 10
मरुत्संघट्टनाघृष्टनीरसांघ्रिपजन्मना / सानिलेनानलेनोच्छैर्दह्यमानं नवं क्वचित्
कुठे तरी वाऱ्याच्या धक्क्याने घासून कोरड्या बांबूपासून उत्पन्न झालेला दावाग्नि, वाऱ्यासह भडकून नव्या वनाला उंचच उंच जाळत होता।
Verse 11
क्वचिद्रविकरामर्शज्वलदर्केपलाग्निभिः / द्रवद्धिमाशिलाजातुजलशान्तदवानलम्
कुठे सूर्यकिरणांच्या स्पर्शाने अर्काच्या पानांची आग पेटत असे; पण वितळलेल्या हिमशिळांतून निघालेल्या पाण्याने तो दावाग्नि शांत होत असे।
Verse 12
स्फटिकाञ्जनदुर्वर्णस्वर्णराशिप्रभाकरैः / स्फुरत्परस्परच्छायाशरैर्द्दीप्तवनं क्वचित्
स्फटिक, अंजनासारखा गडद वर्ण आणि सुवर्णराशींच्या प्रभेने, परस्पर चमकणाऱ्या छायाबाणांसारख्या किरणांनी कुठे तरी वन उजळून निघाले।
Verse 13
उपत्यकशिलापृष्ठवालातपनिषेविभिः / तुषारक्लिन्नसिद्धौघौरुद्भासितवनं क्वचित्
उपत्यकेच्या शिळापृष्ठावर ऊन तापणारे आणि तुषाराने ओले झालेले सिद्धसमूह यांमुळे कुठे तरी वन विलक्षण तेजाने उजळले।
Verse 14
क्वचिदर्काशुसंभिन्नश्चामीकरशिलाश्रितैः / यक्षौघैर्भासितोपान्तं विशद्भिरिवपावकम्
कुठे तरी सूर्यकिरणांनी झळाळणाऱ्या सुवर्णशिळांवर वसलेल्या यक्षसमूहांनी परिसर असा उजळला की जणू निर्मळ अग्नीच।
Verse 15
दरीमुखविनिष्क्रान्ततरक्षूत्पतनाकुलैः / मृगयूथार्त्तसन्नादैरापूरितगुहं क्वचित्
कुठे तरी दरीच्या तोंडातून बाहेर पडून उड्या मारणाऱ्या तरक्षूंच्या गडबडीने आणि मृगयूथांच्या व्याकुळ आर्तनादांनी गुहा भरून गेली।
Verse 16
युद्ध्यद्वराहशार्दूलयूथपैरित स्तेरम् / प्रसभोन्मृष्टकान्तोरुशिलातरुतटं क्वचित्
कुठे तरी लढणाऱ्या वराह व शार्दूलांच्या यूथांनी वेढलेला तीर होता; तेथे जोराने घासून उजळलेल्या भव्य शिळा आणि वृक्षांचे काठ होते।
Verse 17
कलभोन्मेषणाकृष्टकरिणीभिरनुद्रुतैः / गवयैः खुरसंक्षुण्णशिलाप्रस्थतटङ्क्वचित्
कुठे तरी पिल्लांच्या उन्मेषाने आकृष्ट झालेल्या हत्तीणींच्या मागे धावणाऱ्या गवयांच्या खुरांनी शिळा-प्रस्थांचे काठ चुरडले जात.
Verse 18
वासितर्थे ऽभिसंवृद्धमदोन्मत्तमतङ्गजैः / युद्ध्यद्भिश्चूर्णितानेकगण्डशैलवनं क्वचित्
कुठे तरी सुगंधित रसामुळे वाढलेल्या मदाने उन्मत्त हत्ती युद्ध करताना अनेक गंडशैलांनी युक्त वन चुरडून टाकीत.
Verse 19
बृंहितश्रवणामर्षान्मातं गानभिधावताम् / सिंहानां चरणक्षुण्णनखभिन्नोपरं क्वचित्
कुठे तरी गर्जना ऐकून क्रोधाने उन्मत्त होऊन धावणाऱ्या सिंहांच्या पावलांनी शिळा चिरडल्या जात आणि नखांनी वरचा दगड फाटे.
Verse 20
सहसा निपतत्सिंहनखनिर्भिन्नमस्तकैः / गजैराक्रन्दनादेन पूर्यमामं वनं क्वचित्
कुठे तरी सिंहाच्या नखांनी फाटलेल्या मस्तकांचे हत्ती अचानक कोसळत आणि त्यांच्या आक्रोशाने सारा वनप्रदेश भरून जाई.
Verse 21
अष्टपादबलाकृष्टकेसरा दारुणाखैः / भेद्यमानाखिलशिलागंभीरकुहरं क्वचित्
कुठे तरी दारुण नखांचे सिंह, अष्टपादाच्या बळासारख्या ओढीने केसर फुलवत, सर्व शिळा भेदून गहन गुहांना फाडीत.
Verse 22
संरब्धा नेकशबरप्रसक्तैरृयूथपैः / इतरेतरसंमर्दं विप्रभग्नदृषत्क्वचित्
अनेक शबरांशी झुंज देणाऱ्या ऋयूथपांसह ते संतप्त झाले; परस्परांची झटापट झाली, आणि कुठे ब्राह्मणांनी फोडलेल्या दगडांनी घाव बसला।
Verse 23
गिरिकुञ्जेषु संक्रीडत्करिणीमद्विपं क्वचित् / करेणुमाद्रवन्मत्तगजाकलितकाननम्
कुठे डोंगरकुंजांत मदमस्त हत्ती हत्तीणीबरोबर क्रीडा करी; कुठे मत्त गजांनी भरलेले कानन हत्तीणीच्या दिशेने धावू लागे।
Verse 24
स्वपत्सिंहमुखश्वासमरुत्पुर्मदरीशतम् / गहनेषु गुरुत्राससाशङ्कविहरन्मृगम्
स्वपुत्राच्या सिंहमुखासारख्या श्वासाच्या झंझावाताने जणू गुहा मदाने भरल्या; दाट वनात तो मृग मोठ्या भीतीने व शंकेने फिरत होता।
Verse 25
कण्टाकश्लिष्टलाङ्गूललोमत्रुटनकातरैः / क्रीडितं चमरीयूथैर्मन्दमन्दविचारिभिः
काट्यांना चिकटलेल्या शेपटीच्या लोम तुटण्याच्या वेदनेने व्याकुळ, हळूहळू चालणाऱ्या चमरीच्या कळपांनी तेथे क्रीडा केली।
Verse 26
गिरिकन्दरसंसक्तकिन्नरीसमुदीरितैः / सतालनादैरुदिनैर्भृताशेषदिशामुखम्
डोंगरकंदरांत गुंजणाऱ्या किन्नरींच्या गानातून उठलेले, ताल-नादांनी युक्त उंच स्वर सर्व दिशांचे मुख भरून टाकीत।
Verse 27
अरण्यदेवतानां च चरेतीनामितस्ततः / अलक्तकरसक्लिन्नचरणाङ्कितभूतलम्
अरण्यदेवता व चरेती यांच्या चरणांनी सर्वत्र अलक्तक-रसाने भिजलेले पदचिन्हांनी भूमी अंकित झाली होती.
Verse 28
मयूरकेकिरीवृन्दैः संगीत मधुरस्वरैः / प्रवृत्तनृत्तं परितो विततोदग्रबर्हिभिः
मधुर स्वरांनी गाणारे मयूरांचे किकिरी-समूह सर्वत्र नृत्य करू लागले; त्यांच्या उंच पसरलेल्या पिसाऱ्यांनी परिसर भरून गेला.
Verse 29
जलस्थलरुहानेककुसुमोत्करवर्षिभिः / गात्राह्लादकरैर्मन्दं वीज्यमानं वनानिलैः
जल-स्थलावर उगवलेल्या अनेक फुलांच्या राशी जणू वर्षाव होत होत्या; देहाला सुख देणाऱ्या मंद वनवाऱ्यांनी हळुवार पंखा घातला होता.
Verse 30
भूतार्त्तवरसास्वादमाद्यत्पुंस्कोकिलारवैः / आकुलीकृतपर्यन्तसहकारवनान्तरम्
मत्त नर-कोकिळांच्या कूजनाने तो वन मधुर रसाचा आस्वाद देत होता; सहकार (आंबा) वनाचे अंतरंग व काठ सर्वत्र कलरवाने आकुल झाले होते.
Verse 31
नानापुष्पासवोन्माद्यद्भृङ्गसंगीतनादितम् / अनेकविहगारावबधिरीकृतकाननम्
नाना फुलांच्या मधुरसाने उन्मत्त झालेल्या भुंग्यांच्या संगीतात तो निनादत होता; अनेक पक्ष्यांच्या कलरवाने कानन जणू बधिर झाले होते.
Verse 32
मधुद्रवार्द्राविरलप्रत्यग्रकुसुमोत्करैः / वनान्तमारुताकीर्णैरलङ्कृतमहीतलम्
मधुरसाने ओलावलेल्या विरळ नवकुसुमसमूहांनी आणि वनांतील वाऱ्याने उडालेल्या परागांनी भूमितल अलंकृत झाले होते।
Verse 33
उपरिष्टान्निपततां विषमोपलसंकटे / निर्झराणां महारावैः समन्ताद्बधिरीकृतम्
वरून कोसळणाऱ्या, खडबडीत दगडांनी भरलेल्या दुर्गम ठिकाणी झऱ्यांच्या महागर्जनेने सर्वत्र जणू बहिरेपणा पसरला होता।
Verse 34
विततानेकसंसक्तशाखाग्राविरलच्छदैः / पाटलैर्विटपच्छायैरुपशल्यसमुत्थितैः
पसरलेल्या, परस्पर गुंतलेल्या अनेक फांद्यांच्या टोकांवर विरळ पानांनी बनलेली, पाटल वृक्षांच्या फांद्यांची छाया उपशल्य गवतामधून उठलेली दिसत होती।
Verse 35
कदंबनिंबहिन्तालसर्जबेधूकतिन्दुकैः / कपित्थपनसाशोकसहकारेगुदाशनैः
कदंब, निंब, हिन्ताल, सर्ज, बेधूक, तिंदुक, कपित्थ, पनस, अशोक, सहकार (आंबा) आणि एगुद अशा वृक्षांनी तो वनप्रदेश भरलेला होता।
Verse 36
नागचंपकपुन्नागकोविदारप्रियङ्गुभिः / प्रियालनीपबकुलबन्धूकाक्षतमालकैः
नागचंपक, पुन्नाग, कोविदार, प्रियंगु, प्रियाल, नीप, बकुल, बंधूक, अक्षत आणि तमाल—अशा वृक्षांनी व फुलांनी तो वनप्रदेश शोभून दिसत होता।
Verse 37
द्राक्षामधूकामलकजंबूकङ्कोलजातिभिः / बिल्वार्जुनकरञ्जाम्रबीजपूराङ्घ्रिपैरपि
तेथे द्राक्षा, मधूक, आवळा, जांभूळ, कंकोल इत्यादी तसेच बेल, अर्जुन, करंज, आंबा, बीजपूर व अन्य वृक्षांनी समृद्धी होती।
Verse 38
पिचुलांबष्ठकनकवैकङ्कतशमीधवैः / पुत्रजीवाभयारिष्टलोहोदुंबरपिप्पलैः
तेथे पिचुल, अंबष्ठ, कनक, वैकंकत, शमी, धव तसेच पुत्रजीव, अभय, अरिष्ट, लोह, उंबर व पिंपळ अशा वृक्षांनी शोभा वाढली होती।
Verse 39
अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः समन्तादुपशोभितम् / निरन्तरतरुच्छायासुदूरविनिवारितैः
इतरही विविध वृक्षांनी ते सर्व बाजूंनी शोभून दिसत होते; अखंड दाट वृक्षछायेमुळे सूर्यकिरण दूरवरच थांबत होते।
Verse 40
समन्तादर्ककिरणैरनासादितभूतलम् / नानापक्वफलास्वादबलपुष्टैः प्लवेगमैः
सर्व बाजूंनी सूर्यकिरण भूमीवर पोहोचत नव्हते; विविध पिकलेल्या फळांचा आस्वाद घेऊन बलवान व पुष्ट झालेले वानर वेगाने उड्या मारत होते।
Verse 41
आक्रान्तचकितानेकवनपङ्क्तिशताकुलम् / तत्र तत्रातिरम्यैश्च शिलाकुहरनिर्गतैः
अनेक वनरांगांच्या शेकडो समूहांनी ते भरलेले होते; तिथे तिथे फिरणारे प्राणी चकित होत; आणि जागोजागी शिळाकुहरांतून निघणारे अतिरम्य झरे होते।
Verse 42
प्रतापविषमैराजन्ह्रास्यमानं सरिच्छतैः / सारोवरैश्च विपुलैः कुमुदोत्पलमण्डितैः
हे राजन्, तो प्रदेश प्रतापामुळे विषम व दुर्गम होता, नद्यांच्या प्रवाहाने काही ठिकाणी क्षीण होत होता; आणि विशाल सरोवरांनी शोभून दिसत होता, कुमुद व उत्पलांनी अलंकृत।
Verse 43
नानाविहगसंघुष्टैः समन्तादुपशोभितम् / समासाद्यथ शैलेन्द्रं तुषारशिशिरं गिरिम्
तो प्रदेश नानाविध पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादत व सर्व बाजूंनी शोभून दिसत होता; मग ते तुषाराने शीतल अशा त्या पर्वतराजाजवळ पोहोचले।
Verse 44
आरुरोह भगुश्रेष्ठस्तरसा तं मुदान्वितः / तस्य प्रविश्य गहनं वनं रामो महामनाः
मग भृगुवंशश्रेष्ठ (राम) आनंदाने भरून वेगाने त्या पर्वतावर चढला; आणि महामना राम त्याच्या घनदाट वनात प्रवेशला।
Verse 45
विचचार शनै राजन्नुपशल्यमहीरुहम् / स तत्र विचरन्दिक्षु हरिणीभिः समन्ततः
हे राजन्, तो हळूहळू तेथे फिरू लागला, जिथे वृक्षलता काटेकुटे नसलेली; आणि तो दिशादिशांत फिरताना सर्व बाजूंनी हरिणींनी वेढलेला होता।
Verse 46
विक्ष्यमाणो मुदं लेभे साशङ्कं मुग्धदृष्टिभिः / स तत्र कुसुमामोदगन्धिभिर्वनवायुभिः
त्या भोळ्या नजरेच्या (हरिणींच्या) दर्शनाने, किंचित शंकेसहही, त्याला आनंद झाला; आणि तेथे फुलांच्या सुवासाने भरलेले वनवारे वाहत होते।
Verse 47
वीज्यमानो जहर्षे स वीक्ष्योदारां वनश्रियम् / विविधाश्च स्थरीः सूक्ष्ममुपरिक्रम्य भार्गवः
पंखा हलवित तो भार्गव त्या उदार वनश्रीला पाहून हर्षित झाला; आणि विविध स्थळे सूक्ष्मपणे परिक्रमा करून न्याहाळू लागला.
Verse 48
द्वन्द्वांश्च धातून्विविधान्पश्यन्नेवमतर्कयत् / अहो ऽयं सर्वशैलानामाधिपत्ये ऽभिषेचितः
विविध धातू आणि द्वंद्वे पाहत पाहत तो मनात म्हणाला—‘अहो! हा तर सर्व पर्वतांचा अधिपती म्हणून अभिषिक्त झाला आहे.’
Verse 49
ब्रह्मणा यज्ञभाक्चैव स्थाने संप्रतिपादितः / अस्य शैलाधिराजत्वं सुव्यक्तमभिलक्ष्यते
ब्रह्माने यज्ञभागाचा अधिकारी करून याला योग्य स्थानी प्रतिष्ठित केले आहे; म्हणून याचे पर्वतराजत्व स्पष्टपणे दिसून येते.
Verse 50
रवैः कीचकवेणुनां मधुरीकृतकाननः / नितंबस्थलसंसक्ततुषारनिचयैग्यम्
कीचक वेणूंच्या नादांनी त्याचे कानन मधुर झाले आहे; आणि नितंबस्थळी चिकटलेल्या हिमराशीमुळे तो एकसारखा शुभ्र भासतो.
Verse 51
विभातीवाहितस्वच्छपरीतधवलांशुकः / निबिडश्रितनीहारनिकरेण तथोपरि
तो जणू स्वच्छ धवल वस्त्र परिधान केलेला तेजस्वी भासतो; आणि वरती दाट पसरलेल्या धुक्याच्या समूहानेही तसाच शोभून दिसतो.
Verse 52
नानावर्णोत्तरासंगावृत्ताङ्ग इवल्क्ष्यते / चन्दनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुङ्कुमादिभिः
चंदन, अगरू, कापूर, कस्तुरी व कुंकुम इत्यादी विविध वर्णांच्या लेपांनी तो जणू अनेक रंगांनी आच्छादित अंगांचा दिसतो।
Verse 53
अलङ्कृतागः सुव्यक्तं दृश्यते ऽही विलासिवत् / मृगेन्द्राहतदन्तीन्द्रकुंभस्थलपरिच्युतैः
सुसज्जित देहधारी तो जणू विलासीप्रमाणे स्पष्ट दिसतो—सिंहाने आघात केलेल्या गजराजाच्या कुंभस्थळातून झरलेल्या मोत्यां/रत्नांनी।
Verse 54
स्थूलमुक्तोत्करैरेष विभाति परितो गिरिः / नानावृक्षलतावल्लीपुष्पालङ्कृतमूर्द्धजः
हा पर्वत सर्वत्र जाड्या मोत्यांच्या राशींनी उजळून निघतो; आणि त्याचा शिखरभाग जणू नाना वृक्ष, लता-वेलीं व फुलांनी अलंकृत केशांसारखा आहे।
Verse 55
नीरन्ध्राञ्चितमे घौघवितानसमलङ्कृतः / नानाधातुविचित्राङ्गः सर्वरत्नविभूषितः
तो अखंड दाट मेघसमूहांच्या वितानाने अलंकृत आहे; नाना धातूंनी त्याचे अंग विचित्र झाले असून तो सर्व रत्नांनी विभूषित आहे।
Verse 56
कैलासव्याजविलसत्सितच्छत्रविराजितः / गजाश्वमुखयूथैश्च समन्तात्परिवारितः
कैलासासारख्या झळाळत्या शुभ्र छत्राने तो शोभतो; आणि सर्व बाजूंनी हत्ती, घोडे व अन्य प्रमुख यूथांनी वेढलेला आहे।
Verse 57
रत्नद्वीपमहाद्वारशिलाकन्दरमन्दिरः / विविक्तगह्वरास्थानमध्यसिंहासनाश्रयः
रत्नद्वीपाच्या महाद्वारातील शिळागुहेच्या मंदिरात, एकांत गह्वरस्थानी मध्य सिंहासनाचा तो आश्रय घेतो।
Verse 58
समन्तात्प्रतिसंसक्ततरुवेत्रवतां शनैः / दृष्ट्वा जनैरनासाद्यो महाराजाधिराजवत्
चहूबाजूंनी दाट वृक्ष-लतांनी हळूहळू वेढलेला, लोकांना तो महाराजाधिराजासारखा अगम्य दिसतो।
Verse 59
दोधूयमानो विचरच्चमरीचा रुचामरैः / मयूरैरुपनृत्यद्भिर्गायद्भिश्चैव किन्नरैः
चामरांच्या उज्ज्वल तेजाने झळकत तो फिरतो; मोर नृत्य करतात आणि किन्नर गात राहतात।
Verse 60
सत्त्वजातैरनेकैश्च सेव्यमानो विराजते / व्यक्तमेवाचलेन्द्राणामधिराज्यपदे स्थितः
अनेक सत्त्वांनी सेवा केल्याने तो तेजस्वी दिसतो; तो निश्चयच पर्वतराजांच्या अधिराज्यपदावर स्थित आहे।
Verse 61
भुनक्त्याक्रम्य वसुधां समग्रां श्रियमोजसा / एवं संचिन्तयानः स हिमाद्रिवनगह्वरे
पराक्रमाने संपूर्ण पृथ्वी व्यापून तो ऐश्वर्य भोगतो—असा विचार करीत तो हिमाद्रीच्या वनगह्वरात आहे।
Verse 62
विचचार चिरं रामो मुदा परमया युतः / आससाद वने तस्मिन्विपुले भृगुपुङ्गवः
राम परम आनंदाने युक्त होऊन दीर्घकाळ विहार करीत राहिला; त्या विशाल वनात तो भृगुश्रेष्ठाच्या आश्रमास पोहोचला।
Verse 63
सरोवरं महाराज विपुलं विमलोदकम् / कुमुदोत्पलकह्लारनिकरैरुपसोभितम्
हे महाराज! तेथे एक विशाल सरोवर होते, ज्याचे पाणी निर्मळ होते; कुमुद, उत्पल व कह्लार यांच्या समूहांनी ते शोभून दिसत होते।
Verse 64
पङ्कजैरुत्पलैश्चैव रक्तपीतैः सितासितैः / अन्यैश्च जलचैर्वक्षैः सर्वतः समलङ्कृतम्
लाल, पिवळ्या, पांढऱ्या व काळ्या रंगांच्या कमळ-उत्पलांनी आणि इतर जलज वनस्पतींनी ते सर्व बाजूंनी अलंकृत होते।
Verse 65
हंससारसदात्यूहकारण्डवशतैरपि / जीवजीवकचक्राह्वकुररभ्रमरोत्करैः
तेथे हंस, सारस, दात्यूह व शेकडो कारंडव, तसेच जीवजीवक, चक्राह्व, कुरर आणि भुंग्यांचे थवे होते।
Verse 66
संघुष्यमाणं परितः सेवितं मन्दवायुना / शफरीमत्स्यसंघैश्च विचरद्भिरितस्ततः
तो सरोवर सर्वत्र कलरवाने घुमघुमत होता, मंद वाऱ्याने तो सेवित होता; आणि शफरी माशांचे थवे इकडे-तिकडे संचार करीत होते।
Verse 67
अन्तर्जनितकल्लोलैर्नृत्यमानमिवाभितः / आससाद भृगुश्रेष्ठस्तत्सरोवरमुत्तमम्
आतून उठणाऱ्या लाटांनी सर्वत्र नाचत असल्यासारखे भासणाऱ्या त्या उत्तम सरोवराजवळ भृगुश्रेष्ठ पोहोचले.
Verse 68
नानापतत्र्रिविरुतैर्मधुरीकृतदिक्तटम् / स तस्य तीरे विपुलं कृत्वाश्रमपदं शुभम्
नानाविध पक्ष्यांच्या मधुर किलबिलाटाने दिशांचे काठ रम्य झाले; त्याने त्या तीरावर विशाल व शुभ आश्रमस्थान केले.
Verse 69
रामो मतिमतां श्रेष्ठस्तपसे च मनो दधे / शाकमूलफलाहारो नियतं नियतेन्द्रियः
मतिमानांमध्ये श्रेष्ठ रामाने तपश्चर्येत मन लावले; तो शाक, मूळ व फळांचा आहार घेणारा आणि इंद्रिये संयमित ठेवणारा होता.
Verse 70
तपश्चचार देवेशं विनिवेश्यात्ममानसे / भृगूपदिष्टमार्गेण भक्त्या परमया युतः
भृगूंनी उपदेशिलेल्या मार्गाने, परम भक्तियुक्त होऊन, त्याने देवेशाला अंतर्मनात स्थापन करून तपश्चर्या केली.
Verse 71
पूजयामास देवेशमेकाग्रमनसा नृप / अनिकेतः स वर्षासु शिशिरे जलसंश्रयः
हे नृपा! त्याने एकाग्र मनाने देवेशाची पूजा केली; तो अनिकेत राहून वर्षाकाळीही आणि शिशिरातही जलाचा आश्रय घेत असे.
Verse 72
ग्रीष्मे पञ्जाग्निमध्यस्थश्चचारैवं तपश्चिरम् / रिपून्निर्जित्य कामादीनूर्मिषषट्कं विधूय च
ग्रीष्मात पंचाग्नीच्या मध्यभागी राहून त्याने दीर्घकाळ तप केले। कामादी शत्रूंना जिंकून आणि षडूर्मी दूर करून टाकल्या।
Verse 73
द्वन्द्वैरनुद्वेजितधीस्तापदोषैरनाकुलः / यमैः सनियमैश्चैव शुद्धदेहः समाहितः
द्वंद्वांनी ज्याची बुद्धी विचलित होत नसे, ताप-दोषांनी जो व्याकुळ नसे। यम-नियमांनी युक्त तो शुद्धदेही व समाहित झाला होता.
Verse 74
वशी चकार पवनं प्राणायामेन देहगम् / जितपद्मासनो मौनी स्थिरचित्तो महामुनिः
महामुनीने प्राणायामाने देहातील पवन वश केला। पद्मासनात निष्णात, मौनी, तो स्थिरचित्त झाला होता.
Verse 75
वशी चकार चाक्षाणि प्रत्याहारपरायणः / धारणाभिः स्थिरीचक्रे मनश्चञ्चलमात्मवान्
प्रत्याहारात तत्पर होऊन त्याने इंद्रिये वश केली। आत्मवान होऊन धारणांनी चंचल मन स्थिर केले.
Verse 76
ध्यानेन देवदेवेशं ददर्श परमेश्वरम् / स्वस्थान्तः करणो मैत्रः सर्वबाधाविवर्जितः
ध्यानाने त्याने देवदेवेश परमेश्वराचे दर्शन घेतले। अंतःकरण स्वस्थ, मैत्रभावी, तो सर्व बाधांपासून मुक्त झाला.
Verse 77
चिन्तयामास देवेशं ध्याने दृष्ट्वा जगद्गुरुम् / ध्येयावस्थि तचित्तात्मा निश्चलेद्रियदेहवान्
ध्यानात जगद्गुरु देवेशाचे दर्शन घेऊन त्याने त्यांचेच चिंतन केले। ध्येयावस्थेत चित्त स्थिर झाले आणि इंद्रिये व देह निश्चल झाले।
Verse 78
आकालावधि सो ऽतिष्ठन्निवातस्थप्रदीपवत् / जपंश्च देवदेवेशं ध्यायंश्च स्वमनीषया
काळाच्या मर्यादेपर्यंत तो वाऱ्याविना ठेवलेल्या दिव्यासारखा स्थिर उभा राहिला। आपल्या बुद्धीने देवदेवेशाचा जपही केला आणि ध्यानही केले।
Verse 79
आराधयदमेयात्मा सर्वभावस्थमीश्वरम् / ततः स निष्फलं रूपमैश्वरं यन्निरञ्जनम्
अमेयात्मा असलेल्या त्याने सर्व भावांत स्थित ईश्वराची आराधना केली। मग त्याने निरंजन, निष्कल असे ऐश्वर्यरूप दर्शन घेतले।
Verse 80
परं ज्योतिरचिन्त्यं यद्योगिध्येयमनुत्त मम् / नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम् / आनन्दमात्रमचलं व्याप्ताशेषचराचरम्
ते परम ज्योती अचिंत्य, योगींना ध्येय आणि अनुत्तम आहे. ते नित्य, शुद्ध, सदैव शांत, इंद्रियातीत व अनुपम; केवळ आनंदस्वरूप, अचल आणि सर्व चराचरात व्याप्त आहे.
Verse 81
चिन्तयामास तद्रूपं देवदेवस्य भार्गवः / नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम्
भार्गवाने देवदेवाच्या त्या रूपाचे चिंतन केले—जे नित्य, शुद्ध, सदैव शांत, इंद्रियातीत आणि अनुपम आहे.
Frequently Asked Questions
Rama, after honoring Bhṛgu and Khyāti and receiving blessings and communal assent from the sages, departs the āśrama under guru instruction and travels toward Himavat to undertake tapas.
It maps an āśrama-and-tīrtha landscape leading into the Himalayan sacral zone, portraying Himavat through peaks, caves, forests, minerals, gem-herbs, and climatic forces—an index of how cosmology becomes navigable terrain.
In the provided passage, the emphasis is not on lineage cataloging or Lalitopakhyana; it is a narrative-geography and tapas setup chapter centered on rishi protocol, pilgrimage movement, and the cosmographic grandeur of Himavat.