Adhyaya 10
Pitṛgaṇa-Vibhāga (Classification of the Pitṛs) and the Śrāddha–Soma Nourishment Cycle
या अध्यायात बृहस्पती स्वर्गात पूज्य पितृगणांचे वर्णन करतात व त्यांना मूर्त आणि अमूर्त अशा दोन वर्गांत विभागतात. त्यांच्या लोकांची, प्रकट होण्याच्या प्रकारांची (विसर्ग) आणि कन्या‑पौत्र नात्यांची वंशावळीसह माहिती देण्याचे ते आश्वासन देतात. ‘संतानक‑लोक’ हे तेजस्वी अमूर्त पितरांचे स्थान सांगितले असून ते प्रजापतीचे पुत्र व विराजाशी संबंधित असल्याने ‘वैराज’ म्हणून ओळखले जातात. पुढे श्राद्ध‑सौम्य पोषणचक्र मांडले आहे—श्राद्धाने पितर तृप्त होतात, तृप्त पितर सोमाला बळ देतात, आणि बळकट सोम लोकांना पुनर्जीवित करतो; मानवी विधी विश्वजीवनशक्ती टिकवतात हे येथे स्पष्ट होते. नंतर मेना (मनोजा कन्या) हिचा प्रसंग, हिमवताशी तिचा संबंध, पर्वतसंतती (मैनाक, क्राञ्च इ.) आणि तीन कन्या—अपर्णा, एकपर्णा, एकपाटला—यांचे वर्णन येते. त्यांच्या तपश्चर्येमुळे (एक पान/एक पाटलावर निर्वाह, उपवास) अपर्णा हिला मातृवचनाने ‘उमा’ हे नाव मिळते; तप हे पृथ्वी असेपर्यंत जग स्थिर ठेवणारे सर्जनशील सामर्थ्य आहे असे प्रतिपादन केले आहे।
Shlokas
Verse 1
एति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे पितृकल्पो नाम नवमो ऽध्यायः // ९// बृहस्पतिरुवाच सप्तैते जयतां श्रेष्ठाः स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः / चत्वारो मुर्त्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्त्तयः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादातील ‘पितृकल्प’ नावाचा नववा अध्याय. बृहस्पती म्हणाले—स्वर्गात हे सात पितृगण विजयी व श्रेष्ठ मानले गेले आहेत; त्यांपैकी चार मूर्तिमान आणि तीन अमूर्त आहेत।
Verse 2
तेषां लोकान्विसर्गं च कीर्त्तयिष्ये निबोधत / यावै दुहितरस्तेषां दौहित्राश्चेव ये स्मृताः
त्यांच्या लोकांचा विसर्ग व सृष्टी-विस्तार मी वर्णन करीन—ऐका. त्यांच्या जितक्या कन्या आणि जे त्यांच्या दौहित्र म्हणून स्मृत आहेत.
Verse 3
लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः / अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः
‘संतानक’ नावाचे ते लोक आहेत, जिथे तेजस्वी, अमूर्त पितृगण वास करतात; तेच प्रजापतीचे पुत्र आहेत.
Verse 4
विराजस्य द्विजश्रेष्ठा वैराजा इति विश्रुताः / एते वै पितरस्तात योगानां योगवर्धनाः
हे द्विजश्रेष्ठा! विराजाचे हे ‘वैराज’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत. हे तात! हेच पितर असून योगांची वृद्धी करणारे आहेत.
Verse 5
अप्याययन्ति ये नित्यं योगायोगबलेन तु / श्राद्धैराप्यायितास्ते वै सोममाप्याययन्ति च
जे योग-अयोगाच्या बळाने नित्य तृप्त करतात; ते पितर श्राद्धांनी तृप्त होऊन सोमालाही तृप्त करतात.
Verse 6
आप्यायितस्ततः सोमो लोकानाप्याययत्युत / एतेषां मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः
मग तृप्त झालेला सोमही लोकांना तृप्त करतो. यांची मानसकन्या ‘मेना’ नावाची, महागिरीची कन्या आहे.
Verse 7
पत्नी हिमवतः पुत्रो यस्या मैनाक उच्यते / पर्वतप्रवरः सो ऽथ क्रैञ्चश्चास्य गिरेः सुतः
हिमवंताच्या पत्नीपासून जन्मलेला जो पुत्र ‘मैनाक’ म्हणून प्रसिद्ध, तो पर्वतश्रेष्ठ होता; त्या गिरिराजाचा पुत्र क्रैञ्चही होता.
Verse 8
तिस्रः कन्यास्तु मेनायां जनयामास शैलाराट् / अपर्णामेकपर्णां च तृतीयामेकपाटलाम्
मेनेच्या गर्भात शैलराजाने तीन कन्या उत्पन्न केल्या—अपर्णा, एकपर्णा आणि तिसरी एकपाटला.
Verse 9
न्यग्रोधमे कपर्णा तु पाठलं त्वेकपाटला / आशिते द्वे अपर्णा तु ह्यनिकेता तपो ऽचरत्
एकपर्णा न्यग्रोधाचा आहार करी, एकपाटला पाटलपुष्पाचा; पण अपर्णेने दोन्ही त्यागून, निराश्रय होऊन तप आचरले.
Verse 10
शतं वर्षसहस्राणां दुश्चरं देवदानवैः / आहारमेकपर्णेन ह्येकपर्णा समाचरत्
एकपर्णेने देव-दानवांनाही दुश्चर असे एक लक्ष वर्ष तप केले आणि केवळ एका पानावरच आहार केला.
Verse 11
पाटलेनैव चैकेन व्यदधादेकपाटला / पूर्णे वर्षसहस्रे द्वे चाहारं वै प्रजक्रतुः
एकपाटलाने केवळ एका पाटलपुष्पावरच आहार केला; आणि दोन हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर त्या दोघींनीही आहाराचा त्याग केला.
Verse 12
एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्यभाषत / निषेधयन्ती सोमेति मातृस्रेहेन दुःखिता
तेथे एकटी कन्या निराहार होती; तेव्हा आईने तिला हाक मारून म्हटले—मातृस्नेहाने दुःखी होऊन तिला थांबवीत, “सोमे!”।
Verse 13
सा तथोक्ता तदापर्णा देवी दुश्चरचारिणी / उमेति हि महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता
आईने तसे म्हटल्यावर ती देवी, कठोर तप करणारी, तेव्हा ‘अपर्णा’ म्हणून ओळखली गेली; आणि तीच महाभागा त्रैलोक्यात ‘उमा’ म्हणूनही विख्यात झाली.
Verse 14
तथैव नाम्ना तेनासौ निरुक्तोक्तेन कर्मणा / एतत्तु त्रिकुमारीकं जगत्स्थावरजङ्ग मम्
निरुक्तात सांगितलेल्या त्या कर्मामुळेच तिला तसेच नाव पडले. हे ‘त्रिकुमारी’चे आख्यान स्थावर-जंगम अशा सर्व जगतात प्रसिद्ध आहे.
Verse 15
एतासां तपसा सृष्टं यावद्भूमिर्द्धरिष्यति / तपःशरीरास्ताः सर्वास्थिस्रो योगबलान्विताः
ह्या कन्यांच्या तपाने जे निर्माण झाले, ते पृथ्वी ज्या काळपर्यंत धरेल त्या काळपर्यंत टिकेल. त्या सर्व तपःशरीरा, अस्थिमात्र उरलेल्या, आणि योगबलयुक्त होत्या.
Verse 16
सर्वास्ताः सुमहाभागाः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः / सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वाश्चैवोर्ध्वरेतसः
त्या सर्वच परम महाभागा होत्या, सर्वांचे यौवन स्थिर होते; त्या सर्व ब्रह्मवादिनी होत्या, आणि सर्वच ऊर्ध्वरेतस (संयमी) होत्या.
Verse 17
उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरवर्णिनी / महायोगबलोपेता महादेवमुपस्थिता
त्या सर्वांमध्ये उमा ही वरिष्ठ व श्रेष्ठ, सुंदर वर्णाची होती; महायोगबलाने युक्त होऊन ती महादेवाच्या सेवेस उपस्थित राहिली.
Verse 18
दत्तकश्चोशान्स्तस्याः पुत्रो वै भृगुनन्दनः / असितस्यैकपर्णा तु पत्नी साध्वी पतिव्रता
तिचा पुत्र भृगुनंदन उशान (शुक्र) दत्तक म्हणून प्रसिद्ध झाला; आणि असिताची पत्नी एकपर्णा ही साध्वी व पतिव्रता होती.
Verse 19
दत्ता हिमवता तस्मै योगाचार्याय धीमते / देवलं सुषुवे सा तु ब्रह्मिष्ठं ज्ञानसंयुता
हिमवानाने तिला त्या धीमान योगाचार्याला अर्पण केले; आणि ज्ञानयुक्त तिने ब्रह्मनिष्ठ देवलाला जन्म दिला.
Verse 20
या वै तासां कुमारीणां तृतीया चैकपाटला / पुत्रं शतशलाकस्य जैगीषव्यमुपस्थिता
त्या कुमारिकांमध्ये तिसरी एकपाटला होती; ती शतशलाकाच्या पुत्र जैगीषव्याच्या सेवेस उपस्थित राहिली.
Verse 21
तस्यापि शङ्खलिशितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ / इत्येता वै महाभागाः कन्या हिमवतः शुभाः
त्याचेही शंखलि आणि शित असे दोन अयोनिज पुत्र स्मृत आहेत; अशा या हिमवानाच्या शुभ व महाभाग्य कन्या होत.
Verse 22
रुद्राणी सा तु प्रवरा स्वैर्गुणैरतिरिच्यते / अन्योन्यप्रीतमनसोरुमाशङ्करयोरथ
रुद्राणी ती परम श्रेष्ठ होती; आपल्या गुणांनी ती अधिकच उजवी ठरली. तेव्हा उमा व शंकर यांची मने परस्पर प्रेमाने तृप्त होती.
Verse 23
श्लेषं संसक्तयोर्ज्ञात्वा शङ्कितः किल वृत्रहा / ताभ्यां मैथुनशक्ताभ्यामपत्योद्भवभीरुणा
दोघांच्या घट्ट आलिंगनाची जाणीव होताच वृत्रहा (इंद्र) खरोखरच साशंक झाला; कारण ते दोघे मैथुनशक्तिसंपन्न होते आणि संतती-उत्पत्तीची भीती त्याला वाटत होती.
Verse 24
तयोः सकाशमिन्द्रेण प्रेषितो हव्यवाहनः / अनायो रतिविघ्नं च त्वमाचर हुताशन
इंद्राने पाठवलेला हव्यवाहन (अग्नी) त्या दोघांकडे गेला. (इंद्र म्हणाला:) हे हुताशन, विलंब न करता त्यांच्या रतीत विघ्न घाल.
Verse 25
सर्वत्र गत एव त्वं न दोषो विद्यते तव / इत्येवमुक्ते तु तदा वह्निना च तथा कृतम्
तू सर्वत्र जाणारा आहेस; तुझ्यात कोणताही दोष नाही. असे म्हटल्यावर त्या वेळी वह्नी (अग्नी) ने तसेच केले.
Verse 26
उमां देवः समुत्सृज्य शुक्रं भूमौ व्यसर्जयत् / ततो रुषितया सद्यः शप्तो ऽग्निरुमया तया
देव (शंकर) ने उमेला दूर करून आपले शुक्र भूमीवर टाकले. तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या उमेनं तत्क्षणी अग्नीला शाप दिला.
Verse 27
इदं चोक्तवती वह्निं रोषगद्गदया गिरा / यस्मान्नाववितृप्ताभ्यां रतिविघ्नं हुताशन
तेव्हा तिने क्रोधाने गद्गद वाणीने अग्नीला म्हटले— “हे हुताशना! आम्ही तृप्त नसताना तू रतीत विघ्न घातलेस।”
Verse 28
कृतवानस्य कर्त्तव्यं तस्मात्त्वमसि दुर्मतिः / यदेवं विगतं गर्भं रौद्रं शुक्रं महाप्रभम्
तू जे करणे योग्य होते ते केलेस; म्हणून तू दुर्मती आहेस— असा रौद्र, महाप्रभ, तेजस्वी शुक्र गर्भातून निघून गेला आहे।
Verse 29
गर्भे त्वं धारयस्वैवमेषा ते दण्डधारणा / स शापदोषाद्रुद्राण्या अन्तर्गर्भो हुताशनः
आता तू हे असेच गर्भात धारण कर— हाच तुझा दंडधारण. रुद्राणीच्या शापदोषामुळे हुताशन अंतर्गर्भ झाला।
Verse 30
बहून्वर्षगणान्गर्भं धारयामास वै द्विज / स गङ्गामभिगम्याह श्रूयतां सरिदुत्तमे
हे द्विज! त्याने अनेक वर्षे तो गर्भ धारण केला. मग तो गंगेजवळ जाऊन म्हणाला— “हे सरिदुत्तमे, ऐक.”
Verse 31
सुमहान्परिखेदो मे जायते गर्भधारणात् / मद्धितार्थ मथो गर्भमिमं धारय निम्नगे
गर्भधारणामुळे मला फार मोठा क्लेश होत आहे. माझ्या हितासाठी, हे निम्नगे, तू हा गर्भ धारण कर.
Verse 32
मत्प्रसादाच्च तनयो वरदस्ते भविष्यति / तथेत्युक्त्वा तदा सा तु संप्रत्दृष्टा महानदी
माझ्या प्रसादाने तुला वर देणारा पुत्र होईल. ‘तथास्तु’ असे म्हणून ती मान्य झाली; तेव्हा महानदी (गंगा) प्रत्यक्ष दिसली.
Verse 33
तं गर्भं धारयामास दह्यमानेन चेतसा / सापि कृच्छ्रेण महता खिद्यमाना महानदी
दह्यमान मनाने तिने तो गर्भ धारण केला; आणि ती महानदीही मोठ्या क्लेशाने पीडित होऊन व्याकुळ झाली.
Verse 34
प्रकृष्टं व्यसृजद्गर्भं दीप्यमान मिवानलम् / रुद्राग्निगङ्गातनयस्तत्र जातो ऽरुणप्रभः
तिने श्रेष्ठ गर्भ बाहेर सोडला, तो जणू अग्नीसारखा प्रज्वलित होता. तेथे रुद्र-अग्नि-गंगेचा पुत्र अरुणप्रभ जन्मला.
Verse 35
आदित्यशतसंकाशो महातेजाः प्रतापवान् / तस्मिञ्जाते महाभागे कुमारे जाह्नवीसुते
तो शंभर सूर्यांसारखा तेजस्वी, महातेजस्वी व प्रतापवान होता. जाह्नवी (गंगा)चा तो महाभाग्यवान कुमार जन्मला तेव्हा,
Verse 36
विमानयानैराकाशं पतत्र्रिभिरिवावृतम् / देवदुन्दुभयो नेदुराकाशे मधुरस्वनाः
विमानांच्या यानांनी आकाश जणू पक्ष्यांनी व्यापले. आकाशात देवदुंदुभी मधुर नादाने निनादल्या.
Verse 37
मुमुचुः पुष्पवर्षं च खेचराः सिद्धचारणाः / जगुर्गन्धर्वमुख्याश्च सर्वशस्तत्र तत्र ह
खेचर सिद्ध-चारणांनी पुष्पवृष्टी केली. आणि गंधर्वमुख्यांनी तिथे तिथे सर्वत्र गान केले.
Verse 38
यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किन्नराश्चैव सर्वशः / महानागसहस्राणि प्रवराश्च पतत्र्रिणः
यक्ष, विद्याधर, सिद्ध आणि किन्नर सर्व दिशांनी जमले. तसेच हजारो महानाग व श्रेष्ठ पक्षीही आले.
Verse 39
उपतस्थुर्महाभागमाग्नेयं शङ्करात्मजम् / प्रभावेण हतास्तेन दैत्यवानरराक्षसाः
ते महाभाग अग्निज शंकरपुत्राच्या सेवेस उपस्थित झाले. त्याच्या प्रभावाने दैत्य, वानर व राक्षस नष्ट झाले होते.
Verse 40
स हि सप्तर्षिभार्याभिरारादेवाग्निसंभवः / अभिषेकप्रयाताभिर्दृष्टो वर्ज्य त्वरुन्धतीम्
अग्निसंभव तो देव सप्तर्षींच्या पत्नींनी दूरूनच पाहिला, त्या अभिषेकासाठी जात असताना—अरुंधतीला वगळून.
Verse 41
ताभिः स बालार्कनिभो रौद्रः परिवृतः प्रभुः / स्निह्यमानाभिरत्यर्थं स्वकभिरिव मातृभिः
त्यांनी तो प्रभु बालसूर्यासारखा तेजस्वी व रौद्र, वेढला होता. त्या त्याच्यावर अत्यंत स्नेह करत होत्या, जणू स्वतःच्या माता.
Verse 42
युगपत्सर्वदेवीभिर्दिधित्सुर्जाह्नवीं सुतः / षण्मुखान्यसृजच्छ्रीमांस्तेनायं षण्मुखः स्मृतः
जाह्नवीपुत्र श्रीमान् देव सर्वदेवींनी एकाच वेळी धारण व्हावे म्हणून सहा मुखांची निर्मिती करीत झाला; म्हणून तो ‘षण्मुख’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 43
तेन जातेन महाता देवानामसहिष्णवः / स्कन्दिता दानवगणास्तस्मात्स्कन्दः प्रतापवान्
त्या महान् देवाच्या जन्माने देवांना न सहनारे दानवगण ढळून पळाले; म्हणून तो प्रतापवान ‘स्कन्द’ म्हणून ओळखला जातो.
Verse 44
कृत्तिकाभिस्तु यस्मात्स वर्द्धितो हि पुरातनः / कार्त्तिकेय इति ख्यातस्तस्मादसुरसूदनः
तो प्राचीन देव कृत्तिकांनी वाढविला व पोसिला गेला; म्हणून तो ‘कार्त्तिकेय’ म्हणून ख्यात झाला—असुरांचा संहारक.
Verse 45
जृंभतस्तस्य दैत्यारेर्ज्वाला मालाकुला तदा / मुखाद्विनिर्गता तस्य स्वशक्तिरपराजिता
त्या दैत्यशत्रूने जांभई दिली तेव्हा ज्वाळांची माळ उसळली; त्याच्या मुखातून त्याची स्वतःची अपराजित शक्ती प्रकट झाली.
Verse 46
क्रीडार्थं चैव स्कन्दस्य विष्णुना प्रभविष्णुना / गरुडादतिसृष्टौ हि पक्षिणौ द्वौ प्रभद्रकौ
स्कन्दाच्या क्रीडेसाठी प्रभविष्णु विष्णूंनी गरुडापेक्षा अधिक श्रेष्ठ असे ‘प्रभद्रक’ नावाचे दोन पक्षी निर्माण केले.
Verse 47
मयूरः कुक्कुटश्चैव पताका चैव वायुना / यस्य दत्ता सरस्वत्या महावीणा महास्वना
मयूर, कुक्कुट आणि वायूने दिलेली पताका; तसेच सरस्वतीने दिलेली महाध्वनीची महावीणा—ज्याच्या जवळ आहे।
Verse 48
अजः स्वयंभुवा दत्तो मेषो दत्तश्च शंभुना / मायाविहरणे विप्र गिरौ क्रैञ्चे निपातिते
स्वयंभूने अज दिला आणि शंभूने मेष दिला; हे विप्र, मायाविहाराच्या वेळी क्रैञ्च पर्वतावर (तो) पाडला गेला।
Verse 49
तारके चासुरवरे समुदीर्णे निपातिते / सेंद्रोपेन्द्रैर्महाभागैर्देवैरग्निसुतः प्रभुः
असुरश्रेष्ठ तारक उभा राहिला तेव्हा, तो निपातित झाल्यावर, इंद्र-उपेन्द्रांसह महाभाग देवांनी अग्निसुत प्रभूला (मान दिला/स्थापिले)।
Verse 50
सेनापत्येन दैत्यारिरभिषिक्तः प्रतापवान् / देवसेनापतिस्त्वेष पठ्यते सुरनायकः
दैत्यांचा शत्रू असा प्रतापवान (स्कंद) सेनापती म्हणून अभिषिक्त झाला; हाच देवसेनापती, सुरांचा नायक, असे पठित आहे।
Verse 51
देवारिस्कन्दनः स्कन्दः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः / प्रमथैर्विधैर्देवस्तथा भूतगणैरपि
देवशत्रूंचा संहार करणारा स्कंद, सर्व लोकांचा ईश्वर प्रभू आहे; विविध प्रमथ आणि भूतगणांनीही तो परिवृत व सेवित आहे।
Verse 52
मातृभिर्विविधाभिश्च विनायकगणैस्ततः / लोकाः सोमपदा नाम मरीचेर्यत्र वै सुताः
त्यानंतर विविध मातृगण व विनायकगणांसह ‘सोमपदा’ नावाचे लोक आहेत, जिथे मरीचीचे पुत्र वास करतात.
Verse 53
तत्र ते दिवि वर्त्तन्ते देवास्तान्पूजयन्त्युत / श्रुता बर्हिषदो नाम पितरः सोमपास्तु ते
तेथे ते स्वर्गात वास करतात आणि देवही त्यांची पूजा करतात. ‘बर्हिषद’ नावाचे पितर प्रसिद्ध असून ते सोमपान करणारे आहेत.
Verse 54
एतेषां मानसी कन्या अच्छोदा नाम निम्नगा / अच्छौदं नाम तद्दिव्यं सरो यस्मात्समुत्थिता
यांची मानसी कन्या ‘अच्छोदा’ नावाची नदी आहे; ज्या दिव्य सरोवरातून ती उत्पन्न झाली त्याचे नाव ‘अच्छौद’ आहे.
Verse 55
तथा न दृष्टपूर्वास्तु वितरस्ते कदाचन / संभूता मानसी तेषां पितॄन्स्वान्नाभिजानती
तसेच ते वितर पितर तिला कधीच पूर्वी पाहिलेले नव्हते; मानसी उत्पन्न झालेली ती कन्या आपल्या पितरांना ओळखत नव्हती.
Verse 56
सा त्वन्यं पितरं वव्रे तानतिक्रम्य वै पितॄन् / अमावसुमिति ख्यातमैलपुत्रं नभश्चरम्
तिने त्या पितरांना मागे टाकून दुसऱ्या पित्याचा वरण केला—‘अमावसु’ म्हणून ख्यात, ऐलाचा पुत्र, नभश्चर.
Verse 57
अद्रिकाप्सरसा युक्तं विमानाधिष्ठितं दिवि / सा तेन व्यभिचारेण गगने नाप्रजारिणी
अद्रिका अप्सरेसह ती दिव्यात विमानावर अधिष्ठित होती; पण त्या व्यभिचारामुळे ती आकाशातही संततीवती होऊ शकली नाही.
Verse 58
पितरं प्रार्थयित्वान्यं योगभ्रष्टा पपात ह / त्रीण्यवश्यद्विमानानि पतन्ती सा दिवश्च्युता
दुसऱ्या पित्याला प्रार्थना करून ती योगभ्रष्ट होऊन कोसळली; स्वर्गातून च्युत होऊन पडताना तिने तीन विमाने विवश केली.
Verse 59
त्रसरेणुप्रमाणानि तेषु चावस्थितान्पितॄन् / सुसूक्ष्मानपरिव्यक्तानग्नीनग्निष्विवाहितान्
त्यांत त्रसरेणु-प्रमाण पितर स्थित होते—अतिसूक्ष्म, अप्रकट; जणू अग्नींत वहन झालेली अग्नीच.
Verse 60
त्रायध्वमित्युवाचार्ता पतती चाप्यवाक्शिराः / तैरुका सा तु मा भैषी रित्यतो ऽधिष्ठिताभवत्
पडताना, डोके खाली करून, व्याकुळ होऊन ती म्हणाली—“वाचवा”; त्यांनी म्हटले—“भिऊ नकोस”, आणि मग ती सावरली गेली.
Verse 61
ततः प्रसादयत्सा वै सीदन्ती त्वनया गिरा / ऊचुस्ते पितरः कन्यां भ्रष्टैश्वर्यां व्यतिक्रमात्
मग या वाणीने ती खचूनही त्यांना प्रसन्न करू लागली; तेव्हा पितरांनी त्या कन्येला सांगितले—“अतिक्रमामुळे तुझे ऐश्वर्य नष्ट झाले आहे.”
Verse 62
भ्रष्टैश्वर्यां स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिस्मिते / यैराचरन्ति कर्मणि शरीरैरिह देवताः
हे शुचिस्मिते! स्वदोषामुळे तू ऐश्वर्यभ्रष्ट होऊन पतन पावतेस; ज्या देहांनी देवता येथे कर्म आचरतात।
Verse 63
तैरेव तत्कर्मभलं प्राप्नुवन्ति सदा स्म ह / सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे
त्यांच्याच द्वारा ते त्या कर्माचे फळ सदैव प्राप्त करतात; देवत्वात आणि मृत्यूनंतर मानुष्यात कर्मे तत्क्षणी फळ देतात।
Verse 64
तस्मात्स्वतपसः पुत्रि प्रेत्य संप्राप्स्यसे फलम् / इत्युक्तया तु पितरः पुनस्ते तु प्रसादिताः
म्हणून, हे स्व-तपस्येची कन्या! मृत्यूनंतर तू फळ नक्की प्राप्त करशील; असे म्हणताच तुझे पितर पुन्हा प्रसन्न झाले।
Verse 65
ध्यात्वा प्रसादं ते चक्रुस्तस्यास्तदनुकंपया / अवश्यं भाविनं दृष्ट्वा ह्यर्थमूचुस्तदा तु ताम्
तिच्यावर दया करून त्यांनी कृपा केली; अवश्य घडणारे जाणून मग त्यांनी तिला तो अर्थ सांगितला।
Verse 66
सोमपाः पितरः कन्यां रज्ञो ऽस्यैव त्वमावसोः / उत्पन्नस्य पृथिव्यां तु मानुषेषु महात्मनः
सोमपान करणाऱ्या पितरांनी सांगितले—हे कन्ये! पृथ्वीवर मनुष्यांमध्ये जो महात्मा म्हणून जन्मेल, त्या राजा आवसोचीच तू होशील।
Verse 67
कन्या भूत्वा त्विमांल्लोकान्पुनः प्राप्स्यसि भामिनि / अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा
हे भामिनी, कन्या होऊन तू पुन्हा हे लोक प्राप्त करशील. अठ्ठाविसाव्या द्वापरयुगात तू मत्स्ययोनीतून जन्म घेशील.
Verse 68
अस्यैव राज्ञो दुहिता ह्यद्रिकायाममावसोः / पराशरस्य दायादमृषिं त्वं जनयिष्यसि
तू याच राजाची कन्या होशील आणि अद्रिकेच्या तिरी अमावास्येच्या दिवशी पराशराचा वंशधर असा ऋषी तू जन्माला घालशील.
Verse 69
स वेदमेकं ब्रह्मर्षि श्चतुर्द्धा विभजिष्यति / महाभिषस्य पुत्रौ द्वौ शन्तनोः कीर्त्तिवर्द्धनौ
तो ब्रह्मर्षि एकच वेद चार भागांत विभागेल; आणि महाभिषाचे दोन पुत्र—शंतनु—कीर्ती वाढविणारे ठरतील.
Verse 70
विचित्रवीर्यं धर्मज्ञं त्वमेवोत्पादयिष्यसि / चित्राङ्गदं च राजानं सर्वसत्त्वबलान्वितम्
तूच धर्मज्ञ विचित्रवीर्याला जन्म देशील आणि सर्व सत्त्वबलांनी युक्त असा राजा चित्रांगदालाही.
Verse 71
एतानुत्पादयित्वाथ पुनर्लोकानवा प्स्यसि / व्यभिचारात्पितॄणां त्वं प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम्
हे सर्व उत्पन्न करून तू पुन्हा लोकांना प्राप्त करशील; पण पितरांप्रती व्यभिचारामुळे तुला निंद्य जन्मही मिळेल.
Verse 72
तस्यैव राज्ञस्त्वं कन्या अद्रिकायां भविष्यसि / कन्या भूत्वा ततश्च त्वमिमांल्लोकानवाप्स्यसि
तू त्याच राजाची कन्या होऊन अद्रिकेत जन्म घेशील। कन्या होऊन पुढे तू हे लोक प्राप्त करशील।
Verse 73
एवमुकत्वा तु दाशेयी जाता सत्यवती तु सा / अद्रिकायाः सुता मत्स्या सुता जाता ह्यमावसोः
असे म्हणताच दाशेयी सत्यवती म्हणून जन्मली. ती अद्रिकेची कन्या ‘मत्स्या’ होती; अमावास्येला तिचा जन्म झाला.
Verse 74
अदिकामत्स्यसंभूता गङ्गायमुनसंगमे / तस्या राज्ञो हि सा कन्या राज्ञो वीर्येण चैव हि
अद्रिका-मत्स्यापासून उत्पन्न झालेली ती गंगा-यमुनेच्या संगमावर होती. ती त्याच राजाची कन्या होती, राजाच्या वीर्यामुळेच.
Verse 77
विरजानाम ते लोका दिवि रोचन्ति ते गणाः / अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तत्र पितरो भास्करप्रभाः पुलहस्य प्रजापतेः / एतेषां मानसी कन्या पीवरी नाम विश्रुता
‘विरजा’ नावाचे ते लोक स्वर्गात तेजस्वी आहेत आणि तेथील गण उजळून दिसतात. तेथे ‘अग्निष्वात्त’ पितर स्मरणीय आहेत, सूर्यप्रभेसारखे, प्रजापती पुलहाचे. त्यांची मानसी कन्या ‘पीवरी’ नावाने प्रसिद्ध आहे.
Verse 78
योगिनी योगपत्नी च योगमाता तथैव च / भविता द्वापरं प्राप्य अष्टाविंशतिमेव तु
ती योगिनी, योगपत्नी आणि योगमाता देखील होईल; आणि द्वापर युग प्राप्त करून अठ्ठाविसाव्या काळात असेल.
Verse 79
श्रीमान्व्यासो महायोगी योगस्तस्मिन्द्विजोत्तमाः / व्यासादरण्यां संभूतो विधूम इव पावकः
श्रीमान महायोगी व्यास—हे द्विजोत्तमांनो—त्यांच्यात योग प्रतिष्ठित होता. व्यासापासून अरण्यात तो धूररहित अग्नीप्रमाणे प्रकट झाला.
Verse 80
पराशरकुलोद्भूतः शुको नाम महातपाः / स तस्यां पितृकन्यायां पीवर्यां जनयद्विभुः
पराशरकुलात उत्पन्न असा शुक नावाचा महातपस्वी होता. त्या सर्वसमर्थाने पितृकन्या पीवरीच्या गर्भात त्याला उत्पन्न केले.
Verse 81
पुत्रान्पञ्च योगचर्यापरिबुर्णान्परिश्रुतान् / कृष्णा गौरं प्रभुं शंभुं तथा भूरिश्रुतं च वै
त्याचे पाच पुत्र योगचर्येत परिपूर्ण व प्रसिद्ध होते—कृष्ण, गौर, प्रभु, शंभु आणि भूरिश्रुत.
Verse 82
कन्यां कीर्तिमतीं चैव योगिनीं योगमातरम् / ब्रह्मदत्तस्य चननी महिषी त्वणुहस्य सा
त्याची कीर्तिमती नावाची एक कन्याही होती—योगिनी, योगमाता म्हणून प्रसिद्ध. तीच ब्रह्मदत्ताची जननी आणि अणुहाची महिषी होती.
Verse 83
आदित्यकिरणोपेतमपुनर्मार्गमास्थितः / सर्वव्यापी विनिर्मुक्तो भविष्यति महामुनिः
आदित्यकिरणांनी युक्त होऊन तो अपुनर्मार्गाला प्राप्त झाला. तो महामुनी सर्वव्यापी व पूर्ण मुक्त होईल.
Verse 84
त्रय एते गाणाः प्रोक्ताश्चतुः शेषान्निबोधत / तान्वक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठाः प्रभामूर्त्तिमतो गणान्
हे तीन गण सांगितले; आता उरलेले चार ऐका। हे द्विजश्रेष्ठांनो, मी त्या प्रभामूर्ती गणांचे वर्णन करीन।
Verse 85
उत्पन्नास्तु स्वधायां ते काव्या ह्यग्नेः कवेः सुताः / पितरो देवलोकेषु ज्योतिर्भासिषु भास्वराः
ते स्वधेत उत्पन्न झालेले काव्य, कवी अग्नीचे पुत्र आहेत। पितर देव-लोकांत ज्योतीच्या प्रकाशात तेजस्वी आहेत।
Verse 86
सर्वकामसमृद्धेषु द्विजास्तान्भावयन्त्युत / एतेषां मानसी कन्या योगोत्पत्तिरितिश्रुता
सर्वकामसमृद्ध लोकांत द्विज त्यांचे ध्यान करतात. यांची मानसी कन्या ‘योगोत्पत्ती’ अशी प्रसिद्ध आहे.
Verse 87
दत्ता सनत्कुमारेण शुक्रस्य महिषी तु या / एकशृङ्गेति विख्याता भृगूणां कीर्तिवर्द्धिनी
सनत्कुमाराने जिला शुक्राची पत्नी म्हणून दिले, ती ‘एकशृंगी’ म्हणून विख्यात असून भृगूंची कीर्ती वाढविणारी आहे.
Verse 88
मरीचि गर्भास्ते लोकाः समावृत्य दिवि स्थिताः / एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः साध्यैः संवर्द्धिताः पुरा
ते लोक मरीचीच्या गर्भातून उत्पन्न होऊन आकाशात व्यापून स्थित आहेत. हे अंगिरसाचे पुत्र असून पूर्वी साध्यांनी त्यांचे पालन-पोषण केले.
Verse 89
उपहूताः स्मृतास्ते वै पितरो भास्वरा दिवि / तान्क्षत्रियगणाः सप्त भावयन्ति फलार्थिनः
ते पितर दिव्यात तेजस्वी असून ‘उपहूत’ म्हणून स्मरणात आहेत. फळाची इच्छा धरून सात क्षत्रियगण त्यांचे श्रद्धेने पूजन करतात.
Verse 90
एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता / मता या जननी देवी खट्वाङ्गस्य महात्मनः
यांची मानसकन्या ‘यशोदा’ नावाने प्रसिद्ध आहे; तीच देवी महात्मा खट्वाङ्गाची जननी मानली जाते.
Verse 91
यज्ञे यस्य पुरा गीता गाथागीतैर्महर्षिभिः / अग्नेर्जन्म तदा दृष्ट्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः
ज्याच्या यज्ञात महर्षींनी पूर्वी गाथागीतांनी स्तुती गायली होती; तेव्हा महात्मा शाण्डिल्यांनी अग्नीचा जन्म प्रत्यक्ष पाहिला.
Verse 92
यजमानं दिलीपं ये पश्यन्त्यत्र समाहिताः / सत्यव्रतं महात्मानं ते ऽपि स्वर्गजितो नराः
येथे जे एकाग्रचित्त होऊन यजमान दिलीप—सत्यव्रत महात्मा—यांचे दर्शन करतात, ते नरही स्वर्ग जिंकतात.
Verse 93
आज्यपा नाम पितरः कर्दमस्य प्रजा पतेः / समुत्पन्नस्य पुलहादुत्पन्नास्तस्य ते सुताः
‘आज्यपा’ नावाचे पितर प्रजापती कर्दमाचे आहेत; ते पुलहापासून उत्पन्न झाले असून त्याचेच पुत्र मानले जातात.
Verse 94
लकिषु तेषु वैवर्ताः कामगोषु विहङ्गमाः / एतान्वैश्यगणाः श्राद्धे भाव यन्ति फलार्थिनः
त्या लक्षींमध्ये वैवर्त आणि कामगोषूंमध्ये विहंगम आहेत; फलाची इच्छा करणारे वैश्यगण श्राद्धकर्मात यांचे भक्तिभावाने स्मरण करतात।
Verse 95
एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता / ययातेर्जननी साध्वी पत्नी सा नहुषस्य च
यांची मानसकन्या ‘विरजा’ नावाने प्रसिद्ध आहे; ती साध्वी ययातीची जननी आणि नहुषाची पत्नी आहे।
Verse 96
सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य महात्मनः / हैरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास्तां भावयन्त्युत
महात्मा वसिष्ठांचे ‘सुकाला’ नावाचे पितर आहेत; हिरण्यगर्भाचे पुत्र असलेले शूद्रही तिला भक्तिभावाने स्मरतात।
Verse 97
मानसा नाम ते लोका वर्तन्ते यत्र ते दिवि / एतेषां मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा
दिव्य लोकात जिथे ते वास करतात ते ‘मानस’ नावाचे लोक आहेत; यांची मानसकन्या नर्मदा ही नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे।
Verse 98
सा भावयति भूतानि दक्षिणापथगामिनी / जननी सात्रसद्दस्योः पुरुकुत्सपरिग्रहः
दक्षिणापथाने वाहणारी ती (नर्मदा) सर्व भूतांचे पोषण करते; ती सात्रसद्दस्युची जननी आणि पुरुकुत्साची पत्नी आहे।
Verse 99
एतेषामभ्युपगमान्मनुर्मन्वन्तरेश्वरः / मन्वन्तरादौ श्राद्धानि प्रवर्तयति सर्वशः
या विधींचा स्वीकार करून मनु, मन्वंतराचा अधिपती, मन्वंतराच्या आरंभी सर्वत्र श्राद्धकर्म प्रवर्तित करतो।
Verse 100
पितॄणामानुपूर्व्येण सर्वेषां द्विजसत्तमाः / तस्मादेतत्स्वधर्मेण देयं श्राद्धं च श्रद्धया
हे श्रेष्ठ द्विजांनो! पितरांच्या क्रमपरंपरेनुसार सर्वांसाठी; म्हणून स्वधर्माप्रमाणे श्रद्धेने श्राद्ध द्यावे।
Verse 101
सर्वेषां राजतैः पात्रैरपि वा रजतान्वितैः / दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्
सर्वांसाठी चांदीच्या पात्रांनी किंवा चांदीयुक्त पात्रांनी, ‘स्वधा’ पुढे ठेवून दिलेले श्राद्ध निश्चयच पितरांना तृप्त करते।
Verse 102
सौम्यायने वाग्रयणे ह्यश्वमेधं तदप्नुयात् / सोमश्चाप्यायनं कृत्वा ह्यगनेर्वेवस्वतस्य च
सौम्यायन किंवा वाग्रयण प्रसंगी तो अश्वमेधाचे फळ प्राप्त करतो; तसेच सोम आणि वैवस्वत अग्नी यांचेही आप्यायन करून।
Verse 103
पितॄन्प्रीणाति यो वंश्यः पितरः प्रीणयन्ति तम् / पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः
जो वंशज पितरांना तृप्त करतो, पितरही त्याला तृप्त करतात; विशेषतः जो पुष्टी इच्छितो किंवा जो संततीची कामना करतो।
Verse 104
पुष्टिं प्रजास्तथा स्वर्गं प्रयच्छन्ति न संशयः / देवकार्यादपि सदा पितृकार्यं विशिष्यते
ते निःसंशय पुष्टी, प्रजा आणि स्वर्ग देतात. देवकार्यापेक्षा पितृकार्य सदैव अधिक श्रेष्ठ मानले जाते.
Verse 105
देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् / न हि योग गतिः सूक्ष्मा पितॄणां न पितृक्षयः
देवतांपेक्षा आधी पितरांचे तृप्तीकरण स्मृत आहे. पितरांची गती सूक्ष्म आहे; पितृक्षय होत नाही.
Verse 106
तपसा विप्रसिद्धेन दृश्यते मासचक्षुषा / इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरश्च वै
विप्रप्रसिद्ध तपाने ‘मास-चक्षु’ने हे दिसते—हे पितर आहेत आणि हे लोक त्यांच्या कन्या आहेत.
Verse 107
दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ता ये भावयन्ति यान् / चत्वारो मूर्तिमन्तस्तु त्रयस्तेषाममूर्तयः
दौहित्र आणि यजमान असे सांगितले आहेत, जे ज्यांना भावित-पोषित करतात. त्यांपैकी चार मूर्तिमान आणि तीन अमूर्त आहेत.
Verse 108
तेभ्यः श्राद्धानि सत्कृत्य देवाः कुर्वन्ति यत्नतः / भक्त्या प्राञ्जलयः सर्वेसेंद्रास्तद्गतमानसाः
त्यांच्यासाठी श्राद्धांचा सत्कार करून देवही प्रयत्नपूर्वक करतात. इंद्रासह सर्व देव भक्तीने अंजली धरून, मन त्यातच लावतात.
Verse 109
विश्वे च सिकताश्चैव पृश्निजाः शृङ्गिणस्तथा / कृष्णाः श्वेतांबुजाश्चैव विधिव त्पूजयन्त्युत
विश्वे, सिकता, पृश्निज व शृंगी; तसेच कृष्ण व श्वेतांबुजही विधिपूर्वक त्यांची पूजा करतात।
Verse 110
प्रशस्ता वातरसना दिवाकृत्यास्तथैव च / मेघाश्च मरुतश्चैव ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः
प्रशस्त, वातरसना व दिवाकृत्य; तसेच मेघ, मरुत आणि ब्रह्मा आदी दिवौकसही (तेथे उपस्थित आहेत)।
Verse 111
अत्रिभृग्वङ्गिराद्याश्च ऋषयः सर्व एव ते / यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किन्नरा राक्षसैः सह
अत्रि, भृगु, अंगिरा आदी सर्व ऋषी; तसेच यक्ष, नाग, सुपर्ण, किन्नर आणि राक्षसांसह (सर्वजण तेथे आहेत)।
Verse 112
पितॄंस्ते ऽपूजयन्सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः / एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः
फलाची इच्छा ठेवून ते सर्व नित्य पितरांची पूजा करीत; अशा रीतीने श्राद्धात ते महात्मे सत्कारपूर्वक पूजिले जातात।
Verse 113
सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः / हित्वा त्रैलोक्यसंसारं जरामृत्युमयं तथा
ते शेकडो-हजारो प्रकारे सर्व कामना प्रदान करतात; आणि जरा-मृत्यूमय त्रैलोक्य-संसारही त्याग (करवितात)।
Verse 114
मोक्षं योगमथैश्वर्यं सूक्ष्मदेहमदेहिनाम् / कृत्स्नं वैराग्यमानन्त्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः
पितामह (पितृगण) देहधारी जीवांना मोक्ष, योग, ऐश्वर्य, सूक्ष्मदेह तसेच पूर्ण वैराग्य व अनंतत्व प्रदान करतात।
Verse 115
एश्वर्यं विहितं योगमेश्वर्यं योग उच्यते / योगैश्वर्यमृते मोक्षः कथञ्चिन्नोपपद्यते
ऐश्वर्ययुक्त अशी जी साधना विहित आहे तीच योग म्हणतात; आणि योग-ऐश्वर्यावाचून मोक्ष कधीही सिद्ध होत नाही।
Verse 116
अपक्षस्येव गमनं गगने पक्षिणो यथा / वरिष्ठः सर्वधर्माणां मोक्षधर्मः सनातनः
जसे पंख नसलेल्या पक्ष्याचे आकाशात उडणे अशक्य, तसे सर्व धर्मांमध्ये सनातन मोक्षधर्म सर्वश्रेष्ठ आहे।
Verse 117
पितॄणां हि प्रसादेन प्राप्यते स महात्मनाम् / मुक्तावैडूर्यवासांसि वाजिनागायुतानि च
पितरांच्या प्रसादाने महात्म्यांना ते फळ मिळते—मुक्ता व वैडूर्ययुक्त वस्त्रे, तसेच अयुतसंख्य घोडे आणि हत्तीही।
Verse 119
किङ्किणीजालनद्धानि सदा पुष्पफलानि च / विमानानां सहस्राणि युक्तान्यप्सरसां गणैः
किंकिणीच्या जाळ्यांनी सजलेली, सदैव पुष्प-फलांनी युक्त, अप्सरांच्या गणांनी संयुक्त—अशी हजारो विमाने आहेत।
Verse 120
सर्वकामसमृद्धानि प्रयच्छन्ति पितामहाः / प्रजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां राज्यमारोग्यमेव च / प्रीता नित्यं प्रयच्छन्ति मानुषाणां पितामहाः
प्रसन्न पितामह (पितर) मनुष्यांना नित्य सर्वकामसमृद्धी, प्रजा, पुष्टी, स्मृती, मेधा, राज्य आणि आरोग्य प्रदान करतात।
Verse 1118
कोटिशश्चापि रत्नानिप्रयच्छन्ति पितामहाः / हंसबर्हिणयुक्तनि मुक्तावैढूर्यवन्ति च
पितामह (पितर) कोट्यवधी रत्ने देतात—हंसपंख व मोरपंखांनी युक्त, तसेच मोती व वैढूर्य (लहसुनिया) यांनी संपन्न।
Frequently Asked Questions
A Pitṛ-centered genealogy: amūrta Pitṛs are described as sons of Prajāpati (Vairājāḥ, linked to Virāj), and a downstream mythic lineage is introduced via Menā and Himavat, including their mountainous progeny and the three daughters Aparṇā/Ekaparṇā/Ekapāṭalā.
A ritual-cosmic supply chain: śrāddha offerings nourish the Pitṛs; nourished Pitṛs empower Soma; Soma then nourishes and revitalizes the lokas—presenting cosmic stability as dependent on ritual and ancestral mediation.
Through nirukti-style etymology: the mother’s prohibitive address (“u mā”—do not, dear) to the fasting ascetic is linked to Aparṇā’s identity, making ‘Umā’ a name grounded in tapas, maternal speech, and narrative causality.