Sukta 6
Rishi: Atharvanic tradition (hymn attributed within Atharvan/Angiras milieu; specific r̥ṣi uncertain without padānukramaṇī citation).
Devata: Bheṣajau (the two Remedies) as protective powers; implicitly garbha (foetus) as beneficiary.
Chandas: Anuṣṭubh (probable; AV 8.6 commonly in anuṣṭubh—confirmable by syllable count per pada).
अथर्ववेद 8.6 हे गर्भधारणा व प्रसूतीनंतरच्या शय्यावस्थेचे रक्षण व उपचार करणारे संरक्षण-उपचारसूक्त आहे. गर्भस्थ शिशू स्थिर राहावा आणि सीमास्थ/अशुभ, भक्षक स्वरूपाच्या घातक शक्ती दूर पळाव्यात, यावर याचा केंद्रबिंदू आहे. यात “दोन औषधे/उपाय” (भेषजौ) यांना उग्र रक्षक म्हणून व्यक्त केले आहे; ते अनेकदा कंबरपट्टा/बंध (गर्डल) या ताईत-मंत्राशी जोडलेले असून, जे हितकारक आहे ते निसटू नये म्हणून ते “घट्ट धरून ठेवते”. देहसंरक्षणाबरोबरच हे सामाजिक-आचारिक कल्याणही साधते—दुष्प्रभाव हाकलून देऊन स्त्री व तिच्या बालकासाठी शुभ प्रतिष्ठा (“चांगले नाव”) दृढ करते.
Mantras
Mantra 1
गर्भदोषनिवारणम्। यौ ते॑ मा॒तोन्म॒मार्ज॑ जा॒तायाः॑ पति॒वेद॑नौ । दु॒र्णामा॒ तत्र॒ मा गृ॑धद॒लिंश॑ उ॒त व॒त्सपः॑
गर्भदोष-निवारण. हे माता! जे दोन (शक्ती/उपाय) तुझ्यासाठी—जन्मलेल्या बालकाला पतीच्या मान्यते/ओळखीपर्यंत पोहोचवीत—(दोष) पुसून दूर करतात, तेथे ‘दुर्णाम’ (अमंगळ-नाव/अपकीर्ती) चिकटू नये; ‘अलिंश’ही नाही, ‘वत्सप’ही नाही (दोष/ग्रह) धरू नये.
Mantra 2
प॒ला॒ला॒नु॒प॒ला॒लौ शर्कुं॒ कोकं॑ मलिम्लु॒चं प॒लीज॑कम्। आ॒श्रेषं॑ व॒व्रिवा॑सस॒मृक्ष॑ग्रीवं प्रमी॒लिन॑म्
‘पलाल-अनुपलाल’ ही जोडी; ‘शर्कु’, ‘कोक’, ‘मलिम्लुच’, ‘पलीजक’; ‘आश्रेष’—चिकटून धरणारा; ‘वव्रिवासस’—लपून घात करणारा; ‘ऋक्षग्रीव’—अस्वल-मान; ‘प्रमीलिन’—डोळे मिटविणारा—(या सर्वांना) नाव घेऊन आम्ही परतावतो/हाकलतो.
Mantra 3
मा सं वृ॑तो॒ मोप॑ सृप ऊ॒रू माव॑ सृपोऽन्त॒रा। कृ॒णोम्य॑स्यै भेष॒जं ब॒जं दु॑र्णाम॒चात॑नम्
पूर्णपणे बंद होऊ नकोस; वरच्या बाजूस सरपटत चढू नकोस; मांड्यांच्या मध्ये खालीही सरकू नकोस. तिच्यासाठी मी औषध सिद्ध करतो/करते—बल देणारी शक्ती—‘दुर्णाम’ हाकलून लावणारी.
Mantra 4
दु॒र्णामा॑ च सु॒नामा॑ चो॒भा सं॒वृत॑मिच्छतः । अ॒राया॒नप॑ हन्मः सु॒नामा॒ स्त्रैण॑मिच्छताम्
दुर्नामा आणि सुनामा—दोन्हीही आवृत/बंद अवस्थेलाच इच्छितात. अराया (अपशकुनकारी, हानिकारक शक्ती)ला आम्ही प्रहार करून दूर हाकलतो; जी हे इच्छिते, तिच्यासाठी सुनामा—स्त्री-सौभाग्य व शुभ-यश—स्थिर होवो.
Mantra 5
यः कृ॒ष्णः के॒श्यसु॑र स्तम्ब॒ज उ॒त तुण्डि॑कः । अ॒राया॑नस्या मु॒ष्काभ्यां॒ भंस॒सोप॑ हन्मसि
जो काळा, दीर्घकेशी, असुर-स्वरूप, झुडपात जन्मलेला—आणि थुंठनवाला दुष्ट भूत आहे; त्या शत्रू जादूटोणावालीच्या नितंबाजवळच्या दगडांनी आम्ही त्याला प्रहार करून पाडून टाकतो.
Mantra 6
अ॒नु॒जि॒घ्रं प्र॑मृ॒शन्तं॑ क्र॒व्याद॑मु॒त रे॑रि॒हम्। अ॒रायां॑छ्वकि॒ष्किणो॑ ब॒जः पि॒ङ्गो अ॑नीनशत्
जो वास घेत घेत मागोवा घेतो, जो चाचपडत पकडू पाहतो—तो मांसभक्षक, तो चाटणारा; शत्रू, कुत्रा-चिन्हित—पिंगळ (तांबूस) ‘बज’ याने त्याला इथून हुसकावून, शून्य करून टाकले.
Mantra 7
यस्त्वा॒ स्वप्ने॑ नि॒पद्य॑ते॒ भ्राता॑ भू॒त्वा पि॒तेव॑ च । ब॒जस्तान्त्स॑हतामि॒तः क्ली॒बरू॑पांस्तिरी॒टिनः॑
जो स्वप्नात तुझ्यावर येऊन पडतो—भाऊ होऊन, आणि जणू पिता होऊन—हे ‘बज’, इथून त्या भटक्या हल्लेखोरांना दडपून टाक; त्यांना नपुंसक-रूप कर.
Mantra 8
यस्त्वा॑ स्व॒पन्तीं॒ त्सर॑ति॒ यस्त्वा॒ दिप्स॑ति॒ जाग्र॑तीम्। छा॒यामि॑व॒ प्र तान्त्सूर्यः॑ परि॒क्राम॑न्ननीनशत्
जो तुझ्या झोपेत रांगत येतो, जो तुझ्या जागेपणी हानी करायला पाहतो—सूर्याने जणू सावलीला तसे, सर्व बाजूंनी वेढून, त्यांना नाहीसे करून शून्य केले.
Mantra 9
यः कृ॒णोति॑ मृ॒तव॑त्सा॒मव॑तोकामि॒मां स्त्रिय॑म्। तमो॑षधे॒ त्वं ना॑शया॒स्याः क॒मल॑मञ्जि॒वम्
जो कोणी संततीची इच्छा असूनही या स्त्रीला मरणलेल्या बाळांची माता (मृतवत्सा) करतो—हे औषधी, तू त्याचा नाश कर; तिच्यापासून कमल (kamala) आणि अंजिव (añjiva) यांना हाकलून दे.
Mantra 10
ये शालाः॑ परि॒नृत्य॑न्ति सा॒यं ग॑र्दभना॒दिनः॑ । कु॒सूला॒ ये च॑ कुक्षि॒लाः क॑कु॒भाः क॒रुमाः॒ स्रिमाः॑ । तानो॑षधे॒ त्वं ग॒न्धेन॑ विषू॒चीना॒न् वि ना॑शय
संध्याकाळी शाळांच्या भोवती नाचत फिरणारे, गाढवासारख्या ओरडण्याने हिणहिण करणारे; कुसूल (धान्यकोठार)ातील, आणि कुक्षीत (पोटात) वावरणारे; ककुभ (कुबडे), करुम (काळपट/काजळीचे), स्रिम (स्राव गळणारे)—असे आडवे-तिडवे फिरून उपद्रव करणारे यांना, हे औषधी! तू आपल्या सुगंधाने विखुरून टाक आणि पूर्ण नाश कर.
Mantra 11
ये कु॒कुन्धाः॑ कु॒कूर॑भाः॒ कृत्ती॑र्दू॒र्शानि॒ बिभ्र॑ति । क्ली॒बा इ॑व प्र॒नृत्य॑न्तो॒ वने॒ ये कु॒र्वते॒ घोषं॒ तानि॒तो ना॑शयामसि
कुकुन्ध—कुत्र्यासारख्या रूपाचे—जे कातडी व खरखरीत गाठी/तुऱ्या धारण करतात; नपुंसकांसारखे पुढे पुढे नाचत, वनात घोंगाट करतात—अशांना येथूनच आम्ही नष्ट करतो; हाकलून लावतो.
Mantra 12
ये सूर्यं॒ न तिति॑क्षन्त आ॒तप॑न्तम॒मुं दि॒वः । अ॒राया॑न् बस्तवा॒सिनो॑ दु॒र्गन्धीं॒ल्लोहि॑तास्या॒न् मक॑कान् नाशयामसि
दिव्यातील त्या दाहक सूर्याचा ताप जे सहन करू शकत नाहीत; शत्रुत्व करणारे बस्तवासिन (कुंपण/गोठ्यात राहणारे), दुर्गंधीयुक्त, लाल तोंडाचे माकक—अशांना आम्ही नष्ट करतो; हाकलून लावतो.
Mantra 13
य आ॒त्मान॑मतिमा॒त्रमंस॑ आ॒धाय॒ बिभ्र॑ति । स्त्री॒णां श्रो॑णिप्रतो॒दिन॒ इन्द्र॒ रक्षां॑सि नाशय
जे आपल्या आत्मबलाला अतिमात्र करून खांद्यावर धारण करतात—जे स्त्रियांच्या श्रोणी/नितंबाला भेदणारे आहेत—हे इंद्रा, त्या राक्षसांचा नाश कर.
Mantra 14
ये पूर्वे॑ ब॒ध्वो॒३यन्ति॒ हस्ते॒ शृङ्गा॑णि॒ बिभ्र॑तः । आ॒पा॒के॒स्थाः प्र॑हा॒सिन॑ स्त॒म्बे ये कु॒र्वते॒ ज्योति॒स्तानि॒तो ना॑शयामसि
जे पुढून सापळा घालून अडकवतात, हातात शिंगे धारण करतात; जे पाकस्थानाजवळ उभे राहून मोठ्याने हसतात; जे स्तंभात प्रकाश करतात—त्यांना आम्ही येथून नष्ट करतो, दूर हाकलून देतो.
Mantra 15
येषां॑ प॒श्चात् प्रप॑दानि पु॒रः पार्ष्णीः॑ पु॒रो मुखा॑ । ख॒ल॒जाः श॑कधूम॒जा उरु॑ण्डा॒ ये च॑ मट्म॒टाः कु॒म्भमु॑ष्का अया॒शवः॑ । तान॒स्या ब्र॑ह्मणस्पते प्रतीबो॒धेन॑ नाशय
ज्यांचे पावलांचे ठसे मागे पडतात, ज्यांच्या टाचा पुढे आहेत, ज्यांची तोंडे वाकडी/उलटी आहेत—खळ्यातून जन्मलेले, शेण-धुरातून जन्मलेले, उरुंडा आणि मट्मट, कुंभमुष्क (घड्यासारख्या उरु/जंघा असलेले), दुष्ट-आशयाचे—हे ब्रह्मणस्पते, तुझ्या ‘प्रतीबोधन’रूपी जागरूक प्रतिजागरणाने त्यांना (तिच्यापासून) दूर करून नष्ट कर.
Mantra 16
प॒र्य॒स्ता॒क्षा अप्र॑चङ्कशा अस्त्रै॒णाः स॑न्तु॒ पण्ड॑गाः । अव॑ भेषज पादय॒ य इ॒मां सं॒विवृ॑त्स॒त्यप॑तिः स्वप॒तिं स्त्रिय॑म्
डोळे उलटे/पलटलेले, पावले डगमगणारी, अस्त्रधारी—पंडग असेच होवोत. हे भेषज (औषध-देवता), जी ही स्त्री सत्यपत्नी आहे, आपल्या योग्य स्वपतीशी संयुक्त आहे; तिच्यावर झडप घालून तिला जखडणाऱ्याला पाड, दाबून टाक, आणि दूर हाकलून दे.
Mantra 17
उ॒द्ध॒र्षिणं॒ मुनि॑केशं ज॒म्भय॑न्तं मरीमृ॒शम्। उपेष॑न्तमुदु॒म्बलं॑ तु॒ण्डेल॑मु॒त शालु॑डम्। प॒दा प्र वि॑ध्य॒ पार्ष्ण्या॑ स्था॒लीं गौरि॑व स्पन्द॒ना
धावून येणारा, मुनिकेश (जटाधारी), दात किटकिटवणारा मरीमृश; जवळ सरकत येणारा उदुंबल, तुंडेल आणि शालुड—त्यांना पायाने, टाचेने भेदून बाहेर हाकल. हे स्पन्दना (कंपविणारी), गाय जशी खुराने ठोकरते तशी त्या स्थाली/भांड्यावर प्रहार कर.
Mantra 18
यस्ते॒ गर्भं॑ प्रतिमृ॒शाज्जा॒तं वा॑ मा॒रया॑ति ते । पि॒ङ्गस्तमु॒ग्रध॑न्वा कृ॒णोतु॑ हृदया॒विध॑म्
जो कोणी तुझ्या गर्भाला घातक स्पर्शाने, किंवा जन्मलेल्या बाळाला मारू पाहतो—उग्रधनुर्धारी पिङ्ग (Piṅga) त्या दुष्टाला हृदय-वेधित करो.
Mantra 19
ये अ॒म्नो जा॒तान् मा॒रय॑न्ति॒ सूति॑का अनु॒शेर॑ते । स्त्रीभा॑गान् पि॒ङ्गो ग॑न्ध॒र्वान् वातो॑ अ॒भ्रमि॑वाजतु
जे जन्मत:च नवजाताला मारतात, जे सूतिका (प्रसूता) हिच्या मागे लागून तिच्या शेजारी पडतात—ते स्त्री-भागी गंधर्व; पिङ्ग त्यांना वारा जसा ढगाला हुसकावतो तसा दूर हाकलून देओ.
Mantra 20
परि॑सृष्टं धरयतु॒ यद्धि॒तं माव॑ पादि॒ तत्। गर्भं॑ त उ॒ग्रौ र॑क्षतां भेष॒जौ नी॑विभा॒र्यौऽ
जे परिघातले/परिसृष्ट केलेले आहे ते दृढपणे धरून राहो; जे हितकारी आहे ते गळून पडू नये. तुझ्या गर्भाचे रक्षण ते दोन उग्र भेषज—कटीबंध (नीवी) धारण करणारे दोघे—करोत.
Mantra 21
प॒वी॒न॒सात् त॑ङ्ग॒ल्वा॒३च्छाय॑कादु॒त नग्न॑कात्। प्र॒जायै॒ पत्ये॑ त्वा पि॒ङ्गः परि॑ पातु किमी॒दिनः॑
क्षयरोगापासून, तङ्गल्वा (Taṅgalvā) पासून, छायाक (छाया-रूप रोग/भूत) पासून, आणि नग्नक (नग्न-रूप) पासून— संततीसाठी, पतीसाठी— पिङ्ग (Piṅga) तुला सर्व बाजूंनी राखो; किमी॒दिन (kīmīdin) कृमिभक्षक ग्रासकांपासून.
Mantra 22
द्व्याऽस्याच्चतुर॒क्षात् पञ्चपदादनङ्गु॒रेः । वृन्ता॑द॒भि प्र॒सर्प॑तः॒ परि॑ पाहि वरीवृ॒तात्
द्विमुखापासून, चतुरक्षापासून, पंचपद (पाच पाय) असलेल्या पासून, आणि अङ्गुलिरहितापासून; देठासारखा गळा आवळत सरपटत येणाऱ्या (ग्रासक) पासून— कोंडीतपणा व वेढा (आवरण) यांपासून (तिला) सर्व बाजूंनी वाचव.
Mantra 23
यआ॒मं मां॒सम॒दन्ति॒ पौरु॑षेयं च॒ ये क्र॒विः । गर्भा॒न् खाद॑न्ति केश॒वास्तानि॒तो ना॑शयामसि
जे कच्चे मांस खातात, आणि जे मानवमांस कच्चे भक्षण करणारे क्रवी-भक्षक आहेत; जे केसाळ (केशव) गर्भांना चावून खातात—त्यांना येथून आम्ही नष्ट करतो.
Mantra 24
ये सूर्या॑त् परि॒सर्प॑न्ति स्नु॒षेव॒ श्वशु॑रा॒दधि॑ । ब॒जश्च॒ तेषां॑ पि॒ङ्गश्च॒ हृद॒येऽधि॒ नि वि॑ध्यताम्
जे सूर्याकडून चोरटेपणे सरपटत फिरतात, जशी सासऱ्याकडून सून अलगद सरकते—त्यांना बज आणि पिंग यांनी हृदयातच भेदून रोवावे.
Mantra 25
पिङ्ग॒ रक्ष॒ जाय॑मानं॒ मा पुमां॑सं॒ स्त्रियं॑ क्रन्। आ॒ण्डादो॒ गर्भा॒न्मा द॑भ॒न् बाध॑स्वे॒तः कि॑मी॒दिनः॑
हे पिङ्गा, आत्ताच जन्मलेल्या बालकाचे रक्षण कर; कोणीही पुरुषाला स्त्री बनवू नये. अण्डाद (अंड-भक्षक) गर्भांना इजा करू नये; त्याला ढकलून दूर कर—हे कीमीदिन पिशाचांनो, हटून जा, निघून जा.
Mantra 26
अ॒प्र॒जा॒स्त्वं मार्त॑वत्स॒माद् रोद॑म॒घमा॑व॒यम्। वृ॒क्षादि॑व॒ स्रजं॑ कृ॒त्वाप्रि॑ये॒ प्रति॑ मुञ्च॒ तत्
तू अपत्यहीन हो, मर्त्य-संततीसह; आमच्यापासून रडणे आणि अघ/अनिष्ट आम्ही हाकलून देतो. जसे झाडावरची माळ काढून टाकतात, तसे तेही दूर फेक—अप्रियावरच ते परत सोड.
Frequently Asked Questions
It is primarily used to protect pregnancy and childbirth: to keep the foetus stable, prevent miscarriage, and guard the lying-in mother and newborn from harmful influences.
They are personified healing-protective powers invoked as a paired force. In AV 8.6 they act like fierce guardians who ‘hold fast’ what is beneficial and repel threats around pregnancy and birth.
The nīvi functions as a protective, wearable boundary. Tying or wearing it during recitation embodies the hymn’s key idea: the embryo and well-being should be secured and not ‘fall away,’ while dangers are kept outside.
Ask anything about Sukta 6 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
