Anuvaka 3
मुख्य विषय: मंत्रशक्तीने शत्रुत्वकारी शक्तींचा निःसारण करून घर, गर्भधारणा, प्राणशक्ती व विजय सुरक्षित ठेवत देहधारी जीवनाचे संरक्षण व पुनर्स्थापन करणारे आथर्वणिक रक्षण-उत्थापन कर्म. उपविषय: (1) ध्वनी/विधी-तंत्र (युद्धनगारा) यांच्या साहाय्याने अभिचारात्मक युद्धप्रयोग, (2) तक्ष्मन्, कृमि, पिशाच इ. रोगकारक शक्तींचे भैषज्य निवारण, (3) प्राण/असु बांधून आयुष्य वाढविणारे आयुष्यकर्म, (4) नवशाळा व अग्नीशी संबंधित गृह्य प्रतिष्ठा व गृहसंरक्षण, (5) यज्ञ/संस्कार प्रक्रियेचे ‘आवरण’ करून तिचे रक्षण.
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
अथर्ववेद ५.२१ हे युद्धप्रधान अभिचारिक सूक्त आहे. यात युद्धनगारा (दुंदुभी) याला जिवंत कार्यकारी शक्ती म्हणून शस्त्ररूप दिले असून, त्याचा गर्जना-नाद मंत्रबलाने शत्रुसैन्यात दहशत, मनोभेद, गोंधळ आणि पळापळ (रूट) निर्माण करण्यासाठी उद्दिष्ट केला आहे. सूक्तात शत्रूमध्ये भय (भय/त्रास), द्वेष आणि भ्रम/विसंवाद ‘स्थापित’ करण्याचा पुनःपुन्हा उल्लेख येतो; तसेच मित्रदैवी ‘गणां’ना एकत्र बोलावून विजय व रणभूमीवरील सार्वभौमत्व दृढ करण्याची प्रार्थना केली आहे.
Sukta 22
अथर्ववेद 5.22 हे उपचारात्मक हाकलणीचे स्तोत्र आहे. यात तक्ष्मन् (ज्वर) याला चेतन, फिरती बाधा मानून रुग्णापासून “खाली आणि दूर” निघून जाण्याची आज्ञा दिली आहे. यात ज्वराचे तीव्र प्रकार (कठोर, तांबूस/रक्तवर्ण) ओळखून, अधिकारपूर्ण आवाहन-आज्ञांनी तो पुन्हा परत येऊ नये अशी बंदी घातली आहे; विशेषतः खोकला व कफजन्य गुंतागुंत यांच्याशी तक्ष्मन्ने संगत करू नये असा इशारा दिला आहे. रोग-कर्त्याचे नामोच्चार करून, त्याची दिशा ठरवून, आणि परतावा होऊ नये म्हणून हाकलणी ‘सील’ करणे—यात या स्तोत्राची शक्ती आहे.
Sukta 23
अव ५.२३ हे क्रिमिघ्न (कृमी/परजीवीजन्य रोग नष्ट करणारे) भैषज्य सूक्त आहे. हे रुग्णाला दैवी, संरक्षणात्मक “विणी”त बांधते आणि मग क्रिमी जिथे जिथे लपलेला असेल—शरीरात, आजूबाजूला, तसेच अतिसूक्ष्म रूपांतही—सर्व ठिकाणी त्याचे तुकडे करून निर्मूलन करते. क्रिमीचा उपद्रव सर्वांगाने पकडणे (त्याची रूपे व ठिकाणे नामनिर्देश करून) आणि वाणीला चिरडणाऱ्या शस्त्रात रूपांतरित करणे—यात या सूक्ताची शक्ती आहे. द्यावा-पृथिवी, सरस्वती, इंद्र आणि अग्नी यांना रोगाला वेढून ठेवणारे रक्षक व संहारक म्हणून आवाहन केले आहे.
Sukta 24
AV 5.24 हा रक्षणकारी अधिपती-शक्तींचा जपसदृश पाठ आहे; मंत्र, विधीची क्रिया, हेतू, संकल्प, आशीर्वाद आणि देवतांचे औपचारिक आवाहन—अशा दीक्षात्मक/अभिषेकविधीच्या प्रत्येक थरावर त्यांनी “आच्छादन” करून संरक्षण द्यावे, अशी विनंती करतो. “नक्षत्रांचा अधिपती”, “मरुतांचा पिता, पशूंचा स्वामी” अशा अधिपती (अधिपति) उपाधींनी देवतांचे नामोच्चार करून, विधीवर विश्वव्यापी देखरेख प्रस्थापित केली जाते; त्यामुळे कर्म निर्विघ्न पार पडून स्थिर समृद्धी प्राप्त व्हावी, हा हेतू आहे.
Sukta 25
AV 5.25 हे अथर्वण परंपरेतील प्रसूती-रक्षणपर सूक्त आहे. गर्भधारणा व गर्भस्थापना (गर्भ-धारण) यांना पवित्र मानून, दैवी शक्तींनी भ्रूण रोवावा, स्थिर करावा, वाढवून परिपक्व करावा आणि पूर्ण मुदतीपर्यंत सुरक्षित ठेवून प्रसूती यशस्वी करावी अशी प्रार्थना यात आहे. भ्रूण-स्थापक/सर्जक धातृ याला केंद्रस्थानी ठेवून, सिनीवाली, सरस्वती, अश्विन यांसारख्या देवतांचे प्रजनन-आह्वान आणि ‘उघडणे/स्थिर बसणे’ अशा संरक्षणात्मक भाषेचा संगम करून, अपायविरहित गर्भावस्था व सफल प्रसवाची कामना केली जाते; अनेकदा दहाव्या महिन्यात पुत्रजन्म व्हावा अशी इच्छा स्पष्टपणे व्यक्त होते.
Sukta 26
हे सूक्त नव्याने बांधलेल्या निवासासाठी (नवशाला) गृह्य-शैलीतील प्रतिष्ठा/गृहसंस्कार आहे. अन्न-हविर्द्रव्यांचा वहनकर्ता व घराचा प्रथम रक्षक म्हणून अग्नीची स्थापना करून शुभ विधिक्रम दृढ केला जातो. यजुः-मंत्र, समिधा, स्वाहा आणि संबंधित दैवी शक्ती यांना वारंवार ‘जोडणे/योक करणे’ (युज्) यांद्वारे विधी स्थिर होतो, गृहातील अमंगल दूर होते, आणि हे नवे स्थान यजमानासाठी समृद्धिदायक घर बनते.
Sukta 27
AV 5.27 हे होमकेंद्रित अग्निसूक्त आहे. यात अग्नीला वह्नी (वाहक) म्हणून ‘पुढे सरक’ असे आवाहन करून, योग्य रीतीने अर्पिलेल्या आहुतींमधून त्याचे यज्ञवैभव प्रकट व्हावे अशी प्रार्थना आहे. हवीस मधुर होऊन, मुक्त होऊन, देवांकडे सुरक्षितपणे पोहोचावे; यज्ञात व्यत्यय आणणारे विघ्न शमावेत—अशा प्रकारे हे सूक्त यज्ञस्थळाची शांती (स्थैर्य) दृढ करते आणि पौष्टिक समृद्धी वाढवते.
Sukta 28
अथर्ववेद 5.28 हे आयुष्य (दीर्घायुष्य) देणारे भैषज्य-स्वरूप उपचारमंत्र आहे. तो प्राणांना एकत्र करतो, मोजतो आणि पुन्हा घट्ट बांधून स्थिर करतो, ज्यामुळे उपास्याला “शंभर शरद्ऋतू” लाभावेत. जीवनशक्तीचे स्थैर्य प्राणवायूंच्या नवविध क्रमरचनेने साधले जाते; तसेच तपस्/तेजस्ने अभिषिक्त धातूंच्या त्रयींनी संरक्षणाची मुद्रा बसवून, ऋतु/संवत्सर यांच्या शक्तींनी ते अधिक दृढ केले जाते.
Sukta 29
AV 5.29 हे एक प्रभावी रक्षोघ्न–भैषज्य सूक्त आहे. यात जातवेदस अग्नीला वैद्य व राक्षस-नाशक म्हणून पाचारण करून, रुग्णाला बाधा देत आहे असे मानले जाणारे मांसभक्षक पिशाच हाकलून देण्याची विनंती केली आहे. भेदणे, छेदणे, कापणे आणि प्रत्याघाताने प्रहार करणे अशा प्रतिमांद्वारे अग्नीची दाहक स्पष्टता जणू शस्त्रक्रियेसारख्या निर्वासनात रूपांतरित होते आणि देहाची अखंडता, बल व प्राण पुनर्स्थापित करते. सूक्ताचा शेवट पुनरुत्थानाच्या आशीर्वादाने होतो—वृद्धी, शुद्धता, क्षयरोग (यक्ष्म) पासून मुक्ती आणि दीर्घायुष्य.
Sukta 30
AV 5.30 हे आयुष्य वाढवणारे आथर्वणिक रक्षण-मंत्र आहे. ‘असु’ (प्राण) घट्ट बांधून आणि विखुरलेल्या इंद्रियशक्तींना परत बोलावून तो मृत्यूकडे घसरत जाणाऱ्या व्यक्तीला थांबवतो. मरणाऱ्याचे गंतव्य मानल्या जाणाऱ्या पितृलोकाकडे जाणारा मार्ग तो स्पष्टपणे अडवतो आणि शत्रुत्वकारी शक्तींना दूर करतो—नातेसंबंधांच्या वर्तुळातूनच पाठवली गेली असे मानली जाणारी हानीही त्यात येते. या मंत्राची शक्ती पुनःएकत्रीकरण म्हणून मांडली आहे: प्राण, मन, दृष्टी, बळ आणि देहस्थैर्य पुन्हा जोडले जाऊन रुग्ण जिवंतांच्या जगात इथेच ठाम उभा राहतो.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.