
Rishi: Atharvanic/Angiras-type tradition (exorcistic corpus; specific r̥ṣi attribution varies by anukramaṇī)
Devata: Agni (as rakṣohā) and the targeted Piśāca (as adversary)
Chandas: Triṣṭubh-like cadence (as typical in forceful rakṣoghna verses; exact metrical scan may vary by pada-division)
AV 5.29 हे एक प्रभावी रक्षोघ्न–भैषज्य सूक्त आहे. यात जातवेदस अग्नीला वैद्य व राक्षस-नाशक म्हणून पाचारण करून, रुग्णाला बाधा देत आहे असे मानले जाणारे मांसभक्षक पिशाच हाकलून देण्याची विनंती केली आहे. भेदणे, छेदणे, कापणे आणि प्रत्याघाताने प्रहार करणे अशा प्रतिमांद्वारे अग्नीची दाहक स्पष्टता जणू शस्त्रक्रियेसारख्या निर्वासनात रूपांतरित होते आणि देहाची अखंडता, बल व प्राण पुनर्स्थापित करते. सूक्ताचा शेवट पुनरुत्थानाच्या आशीर्वादाने होतो—वृद्धी, शुद्धता, क्षयरोग (यक्ष्म) पासून मुक्ती आणि दीर्घायुष्य.
Mantra 1
रक्षोघ्नम्। पु॒रस्ता॑द् यु॒क्तो व॑ह जातवे॒दोऽग्ने॑ वि॒द्धि क्रि॒यमा॑णं॒ यथे॒दम्। त्वं भि॒षग् भे॑ष॒जस्या॑सि क॒र्ता त्वया॒ गामश्वं॒ पुरु॑षं सनेम
रक्षोघ्न (राक्षस-नाशक)—हे जातवेदस् अग्ने, पुढे जुंपलेला तू हे वहन कर; जे कर्म चालू आहे ते जाणून, हे असेच सिद्ध व्हावे. तू भिषक् (वैद्य) आहेस, भेषजाचा कर्ता आहेस; तुझ्यामुळे आम्हाला गौ, अश्व आणि पुरुषबल/वीर्य प्राप्त होवो।
Mantra 2
तथा॒ तद॑ग्ने कृणु जातवेदो॒ विश्वे॑भिर्दे॒वैः स॒ह सं॑विदा॒नः । यो नो॑ दि॒देव॑ यत॒मो ज॒घास॒ यथा॒ सो अ॒स्य प॑रि॒धिष्पता॑ति
हे जातवेदस् अग्ने, सर्व देवांसह संविदान (एकमत) होऊन तसेच कर. ज्याने आम्हाला फसवले, ज्याने आम्हाला गिळले—तो आपल्या परिधी/सीमेवरच ठेचकाळून पडो आणि नष्ट होवो।
Mantra 3
यथा॒ सो अ॒स्य प॑रि॒धिष्पता॑ति तथा॒ तद॑ग्ने कृणु जातवेदः । विश्वे॑भिर्दे॒वैः स॒ह सं॑विदा॒नः
जसा तो आपल्या परिधी/सीमेवरच पडून नष्ट होतो, तसंच हे अग्नि जातवेदस्, तू ते करून टाक—सर्व देवांसह संविदान (एकमत) होऊन।
Mantra 4
अ॒क्ष्यौ॒३नि वि॑ध्य॒ हृद॑यं॒ नि वि॑ध्य जि॒ह्वां नि तृ॑न्द्धि॒ प्र द॒तो मृ॑णीहि । पि॒शा॒चो अ॒स्य य॑त॒मो ज॒घासाग्ने यविष्ठ॒ प्रति॒ तं शृ॑णीहि
डोळे भेदून टाक; हृदयही भेदून टाक; जीभ छाटून टाक; दात चिरडून फोडून टाक. यातील ज्यानेही याचा भक्षण केला आहे—तो जो कोणता पिशाच असो—हे अग्ने, हे यविष्ठ (सर्वात तरुण), त्याच्याविरुद्ध तू प्रत्याघात कर; त्याला कापून टाक.
Mantra 5
यद॑स्य हृ॒तं विहृ॑तं॒ यत् परा॑भृतमा॒त्मनो॑ ज॒ग्धं य॑तम॒त् पि॑शा॒चैः । तद॑ग्ने वि॒द्वान् पुन॒रा भ॑र॒ त्वं शरी॑रे मां॒समसु॒मेर॑यामः
याचे जे काही हिरावले गेले, जे उचलून नेले गेले, जे दूरवर वाहून नेले गेले—आणि याच्या स्वतःच्या आत्मतत्त्वातील जे काही पिशाचांनी खाल्ले: हे अग्ने, तू जाणून ते पुन्हा परत आण. शरीरात आम्ही मांस पुन्हा बसवू; प्राणांना पुन्हा नीट क्रम लावू.
Mantra 6
आ॒मे सुप॑क्वे श॒बले॒ विप॑क्वे॒ यो मा॑ पिशा॒चो अश॑ने द॒दम्भ॑ । तदा॒त्मना॑ प्र॒जया॑ पिशा॒चा वि या॑तयन्तामग॒दो॒३यम॑स्तु
कच्च्यात, चांगले शिजलेल्यात, मिसळलेल्या अन्नात, अतिशय शिजलेल्यात—खाताना ज्या पिशाचाने मला इजा केली: तो पिशाच स्वतःसह, आपल्या संततीसह, वेगळा पडून दूर हाकलला जावो. हे ‘अगद’—प्रतिविष—असो.
Mantra 7
क्षि॒रे मा॑ म॒न्थे य॑त॒मो द॒दम्भा॑कृष्टप॒च्ये अश॑ने धा॒न्ये॒३यः । तदा॒त्मना॑ प्र॒जया॑ पिशा॒चा वि या॑तयन्तामग॒दो॒३यम॑स्तु
दुधात, मंथलेल्या पेयात, एकत्र ओढून शिजवलेल्या पदार्थात, धान्य-आहारात—खाताना ज्यानेही (पिशाचाने) मला बाधा केली; तो पिशाच स्वतःच्या देहासह, स्वतःच्या संततीसह, दूर हाकलला जावो. हे (मंत्र) अगद—प्रतिविष ठरो.
Mantra 8
अ॒पां मा॒ पाने॑ यत॒मो द॒दम्भ॑ क्र॒व्याद् या॑तू॒नां शय॑ने॒ शया॑नम्। तदा॒त्मना॑ प्र॒जया॑ पिशा॒चा वि या॑तयन्तामग॒दो॒३यम॑स्तु
पाणी पिताना ज्यानेही मला बाधा केली—यातूंमधील एखादा क्रव्याद् (मांसाहारी)—मी शय्येवर पडून असताना; तो पिशाच स्वतःच्या देहासह, स्वतःच्या संततीसह, दूर हाकलला जावो. हे (मंत्र) अगद—प्रतिविष ठरो.
Mantra 9
दिवा॑ मा॒ नक्तं॑ यत॒मो द॒दम्भ॑ क्रव्या॒द् या॑तू॒नां शय॑ने॒ शया॑नम्। तदा॒त्मना॑ प्र॒जया॑ पिशा॒चा वि या॑तयन्तामग॒दो॒३यम॑स्तु
दिवसा, रात्री—कोणीही, काहीही—माझ्यावर हल्ला करू नये; यातूंच्या टोळीतील क्रव्याद् (मांसभक्षक), मी शय्येवर पडून असतानाही. त्या पाप/अनिष्टाला—त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपासह, त्याच्या प्रजा (संतती)सह—पिशाच दूर हाकलून लावोत; हे अगद (विषनाशक/प्रतिविष) असो।
Mantra 10
क्र॒व्याद॑मग्ने रुधि॒रं पि॑शा॒चं म॑नो॒हनं॑ जहि जातवेदः । तमिन्द्रो॑ वा॒जी वज्रे॑ण हन्तु छि॒नत्तु॒ सोमः॒ शिरो॑ अस्य धृ॒ष्णुः
हे अग्नि, क्रव्याद् (मांसभक्षक), रक्तरंजित पिशाच, मनोहरण (मन मोहून/हरून नेणारा) याला, हे जातवेदस्, ठार कर. वाजी इंद्र वज्राने त्याचा वध करो; धृष्ट सोम त्याचे शिर छिन्न करो.
Mantra 11
स॒नाद॑ग्ने मृणसि यातु॒धाना॒न् न त्वा॒ रक्षां॑सि॒ पृत॑नासु जिग्युः । स॒हमू॑रा॒ननु॑ दह क्र॒व्यादो॒ मा ते॑ हे॒त्या मु॑क्षतः॒ दैव्या॑याः
हे अग्ने! सनातन काळापासून तू यातुधानांना चिरडून टाकतोस; रणांत रक्षांसि (राक्षस) तुला कधीही जिंकू शकले नाहीत. हे क्रव्याद (मांसभक्षक अग्नी)! त्यांनाच मागोमाग जाळून भस्म कर; आणि तुझी दैवी हेती (अस्त्र-शक्ती) आमच्यावर सोडू नकोस.
Mantra 12
स॒माह॑र जातवेदो॒ यद्धृ॒तं यत् परा॑भृतम्। गात्रा॑ण्यस्य वर्धन्तामं॒शुरि॒वा प्या॑यताम॒यम्
हे जातवेदस्! जे हिरावले गेले आहे, जे उचलून नेले गेले आहे—ते पुन्हा एकत्र करून परत आण. याचे अवयव वाढोत; अंशु (किरण/सोमदंड) जसा फुगून पुष्ट होतो, तसा हा पुरुष पुष्ट होऊन फुलो-फळो.
Mantra 13
सोम॑स्येव जातवेदो अं॒शुरा प्या॑यताम॒यम्। अग्ने॑ विर॒प्शिनं॒ मेध्य॑मय॒क्ष्मं कृ॑णु॒ जीव॑तु
हे जातवेदस्! सोमाच्या अंशु (सोमदंड) प्रमाणे हा पुरुष परिपूर्ण होऊन पुष्ट व्हावा. हे अग्ने! याला सुडौल, मेध्य (यज्ञोपयोगी) आणि यक्ष्म (क्षयरोग) रहित कर; हा जिवंत राहो.
Mantra 14
ए॒तास्ते॑ अग्ने स॒मिधः॑ पिशाच॒जम्भ॑नीः । तास्त्वं जु॑षस्व॒ प्रति॑ चैना गृहाण जातवेदः
हे अग्ने, या तुझ्या समिधा आहेत—पिशाचांना चिरडून टाकणाऱ्या. हे जातवेदस्, तू त्या प्रसन्न होऊन स्वीकार आणि प्रत्युत्तरार्थ त्यांना आपल्या मध्ये ग्रहण कर.
Mantra 15
ता॒र्ष्टा॒घीर॑ग्ने स॒मिधः॒ प्रति॑ गृह्णाह्य॒र्चिषा॑ । जहा॑तु क्र॒व्याद् रू॒पं यो अ॑स्य मां॒सं जिही॑र्षति
हे अग्ने, या तीक्ष्ण-प्रहारक समिधा तू आपल्या अर्चिषा (ज्वाला)सह आपल्या मध्ये ग्रहण कर. जो या पुरुषाचे मांस हिरावू इच्छितो, तो क्रव्याद् (मांसभक्षक) आपले रूप सोडो.
It targets an affliction attributed to a Piśāca—imagined as ‘devouring’ the patient’s vitality—causing wasting, fear, or loss of strength, and it aims to expel that presence and restore health.
In this hymn Agni is both purifier and physician: fire reveals what is hidden, burns away contamination, and ‘accomplishes the remedy,’ so the cure is framed as spiritual-ritual surgery as well as healing.
No. The piercing/cutting imagery is directed at the hostile Piśāca as an adversary; the patient is then explicitly blessed to become thriving, pure (medhya), free from yakṣma, and to live.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.