Anuvaka 3
मुख्य विषय: अथर्वणीय गृहकर्मांद्वारे घराची सुरक्षा व भरभराट—आतील/बाह्य धोक्यांचे शमन करून समृद्धी, सुप्रजाजनन, ऐक्य आणि प्राणरक्षण स्थापन करणे. उपविषय: (1) धोकादायक अंतर्गत उष्णता/दाहाचे शमन करून त्याचे रक्षणात रूपांतर (अग्नी—अंतर्निहित अग्नी). (2) पौष्टिक वाढ: साठे, शेतजमीन, गुरेढोरे, भग आणि वर्चस् (सार्वभौम समृद्धी व सार्वजनिक तेज/प्रतिष्ठा). (3) वंध्यत्व-निवारण व सुप्रजाजनन पुनर्स्थापना; वंध्यत्व दूर करणे/स्थानांतरित करणे. (4) दिशांचे व सीमांचे संरक्षण (दिक्-रक्षा; परिघ-रक्षा).
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
AV 3.21 हे एक शांतीसूक्त आहे. यात अग्नीला त्याच्या अनेक अंतर्निहित रूपांत—पाण्यात, दगडांत, वनस्पतींत आणि मानवी देहात—असलेल्या रूपाने संबोधून, सर्व धोकादायक उष्णता शांत होऊन रक्षणकारी व्हावी अशी प्रार्थना केली आहे. “त्या त्या अग्नींना” असे म्हणत वारंवार हविर्दान केल्याने, विशेषतः क्रव्याद (मांसभक्षक, भयकारी) रूपाचे शमन होते आणि अग्नीला वैश्वानर—सर्वव्यापी, जीवनाधार अग्नी—म्हणून पुन्हा प्रतिष्ठित केले जाते. अग्नीची लपलेली ठिकाणे व स्तर यांची नावे घेणे हीच याची शक्ती; त्यामुळे दाहक हानीचे कोणतेही संभाव्य स्रोत विधीने “आवृत” होतात आणि ते कल्याण, तेज व सुरक्षित व्यवस्था यांत रूपांतरित होतात.
Sukta 22
हे पौष्टिक सूक्त सार्वभौम समृद्धी (भग) आणि लोकदृष्टीतील तेज/करिष्मा (वर्चस्) यांचे संकेद्रण करून ते साधकात स्थानांतरित करते; सर्वोच्चतेच्या आदर्शरूपांचे आवाहन करते—विशेषतः पशूंमध्ये सर्वाधिक श्रेष्ठ असलेल्या हत्तीला सामर्थ्याचे प्रमुख अधिष्ठान मानून. यज्ञातील रूपांतरकर्ता अग्नीच्या माध्यमातून आणि चारही दिशांच्या व्यापक व्यापातून, जप करणाऱ्याला ‘वर्चस्विन्’—दृश्यतः तेजस्वी, सामाजिकदृष्ट्या प्रभावी/अधिपत्यशाली आणि यशस्वी—करण्याचा याचा हेतू आहे. यातील मंत्र स्व-अभिषेक व सशक्तीकरणाचे सूत्र म्हणून कार्य करतात आणि राजसदृश अग्रक्रम तसेच व्यापक इंद्रियाधिपत्य (इंद्रिय) यांचे प्रतिमान उभे करतात.
Sukta 23
AV 3.23 हे गृहस्थांचे प्रजनन-उपचारसूक्त आहे. यात वंध्यत्व (vehát) हा काढून टाकता येणारा व दुसरीकडे स्थानांतरित करता येणारा दोष मानून, स्त्रीची गर्भधारणेची क्षमता पुनःस्थापित केली जाते. दोषाला दूर ढकलणाऱ्या वाक्-कृतीद्वारे, तसेच शुभ “बीज” आणि दैवी औषधी/वनस्पती यांचे आवाहन करून, प्रजा/गर्भ (संतती व गर्भधारणा) पुन्हा प्रस्थापित करणे हा सूक्ताचा हेतू आहे; विशेषतः पुत्राचे यशस्वी जनन व धारण यांना स्पष्टपणे अनुकूलता दिली आहे.
Sukta 24
AV 3.24 हे एक पौष्टिक सूक्त आहे. अनेक प्रवाहांनी वाहणाऱ्या झऱ्याच्या प्रतिमेतून ‘अक्षिति’—अक्षय, न संपणारा प्रवाह—आवाहून घराच्या धान्यसाठ्यात व शेतांत समृद्धी ‘स्थापित’ करते. येथे संपत्ती ही धूसर इच्छा नसून धान्य गोळा करणारी, सांभाळणारी आणि योग्य रीतीने वाटणारी संघटित शक्ती म्हणून बोलावली आहे; तसेच पावसाने पोसलेल्या नद्यांप्रमाणे रोग/शाप व किड-क्षय धुऊन नेते. या सूक्ताचा हेतू स्थिर, पुनःपुन्हा होणारी वाढ—जी कमी होत नाही, सडत नाही, आणि हातातून निसटत नाही अशी भरभराट.
Sukta 25
AV 3.25 हे कामप्रेरित वशीकरणसूक्त आहे. लक्ष्य व्यक्तीत अस्वस्थ तळमळ पेटवून, तिचा/त्याचा प्रतिकार मोडून, जबरदस्तीने जवळ आणणे, बोलण्यात गोडवा आणणे आणि केवळ एकाच व्यक्तीशी एकनिष्ठ आसक्ती निर्माण करणे—असा याचा हेतू आहे. येथे इच्छा ही शस्त्रासारखी, कामदेवाचा भयावह बाण म्हणून मांडली आहे; तसेच मित्र–वरुणांच्या बंधनकारी अधिकाराला आवाहन करून स्वतंत्र निर्धार ढासळवून त्या व्यक्तीला नियंत्रणाखाली आणण्याचा प्रयत्न केला आहे.
Sukta 26
AV 3.26 हे दिक्-रक्षा (दिशात्मक स्वसंरक्षण) सूक्त आहे. विधी/यज्ञाचा अवकाश सुरक्षित करण्यासाठी ते दिशांमध्ये स्थित देवतांना संबोधते आणि त्यांच्याकडून अपाय नव्हे तर अनुग्रह मागते. प्रत्येक मंत्रात एक दिशा ओळखून तिच्या रक्षक-गणाचे नाव घेतले जाते आणि अग्नी, वात इत्यादी विश्वशक्तींना त्यांच्या “बाणां”प्रमाणे मानले जाते; त्यामुळे संभाव्य घातक क्षेपणशक्ती रक्षणकारी पहाऱ्यात रूपांतरित होते. “प्रसन्न व्हा, आमच्यावर शुभ वचन बोला; तुम्हाला नमस्कार, तुम्हालाच स्वाहा” ही पुनरुक्ती एकीकडे शमन/प्रसादन आहे आणि दुसरीकडे संरक्षण-सीमा दृढपणे ‘सील’ करणारी विधी-घोषणा आहे.
Sukta 27
हे लघु रक्षासूक्त व्यक्तिरूप दिशांना (दिशाः) त्यांच्या अधिपतींसह (विष्णू), रक्षितृसह (कल्माषग्रीव) आणि शस्त्र-शक्ती असलेल्या इषवः (क्षेपणास्त्रे) यांसह आवाहन करून विधीची सीमा दृढ करते. प्रत्येक दिशा नमस्कार व सहाय्य-नियोगाने “स्थिर/दृढ” केली जाते; आणि वैरभाव विधिपूर्वक बाहेर ढकलून दिशाशक्तींच्या “जबड्यांत” ठेवला जातो. त्यामुळे यजमानाचे/यजकाचे क्षेत्र अभेद्य व अविघ्न राहते.
Sukta 28
AV 3.28 हे कळप-समृद्धी स्थिर व वाढविण्यासाठीचे पौष्टिक सूक्त आहे. यजमानाच्या ठिकाणी पुष्टी (पोषक वाढ) आणि रस (प्राणसार) “आणून” पशुधनाची भरभराट दृढ व्हावी अशी प्रार्थना यात आहे. तसेच यामिनी नावाची (सहचारी नावे रिफती, रुशती) पशुधन-क्षय करणारी शक्ती ओळखून, त्या धोकादायक व अकाली प्रभावाला लोक, शेतं आणि जनावरांसाठी शिवा (कल्याणकारी, समृद्धिदायी) उपस्थितीत रूपांतरित केले जाते.
Sukta 29
AV 3.29 मध्ये अंत्यसंस्कार–कायदेशीर स्वरूपाचा “विमोचन/खंडणी” असा तर्क मांडला आहे: यमाचा हक्क मान्य करून तो योग्य रीतीने अर्पिलेल्या दानाद्वारे—विशेषतः पांढऱ्या पायांची मेंढी (ईव) देऊन—दुसरीकडे वळवून तृप्त केला जातो, आणि त्यामुळे ज्याच्यावर मृत्यूचा दावा येतो त्या व्यक्तीस त्या दाव्यातून मुक्त केले जाते. हे सूक्त देणे व स्वीकारणे (प्रतिग्रह) या कृतीचेही पावित्रीकरण करते; या देवाणघेवाणीचा पाया ‘काम’ (उद्देशपूर्ण इच्छा/संकल्प) असा सांगून, अक्षय पुण्य आणि पितृलोकात सुरक्षित, दृढ स्थान यांचे आश्वासन देते.
Sukta 30
हे सूक्त अथर्ववेदातील सममनस्य (ऐक्य) साधणारे प्रसिद्ध मंत्ररूप आहे. घरात किंवा सभेत सर्वांच्या अंतःकरणात व मनात एकरूपता ‘स्थापित’ करून द्वेष व गटबाजी दूर करण्याचा याचा हेतू आहे. ‘देव जसे विभक्त होत नाहीत’ त्या दैवी सहकार्याला मानवी ऐक्याचा आदर्श मानून, संध्याकाळ–सकाळ अशा दैनंदिन जीवनभर टिकणारा स्थिर संमतीभाव निर्माण होतो आणि सामाजिक एकजुटीमुळे समृद्धी वाढते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
