Sukta 39
Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted under Atharvan/Angiras lineages for oṣadhi-sūktas; specific r̥ṣi attribution requires pada-anukramaṇī confirmation).
Devata: Kuṣṭha (oṣadhi as devatā); secondarily Takmán (as adversary) and Yātudhānīs (as adversaries).
Chandas: Anuṣṭubh (predominant in AV healing charms; to be metrically verified per pāda).
AVŚ 19.39 हे उपचारक व राक्षोघ्न असे मंत्ररूप स्तोत्र आहे. यात हिमालयातील कुस्थ या औषधीला जिवंत दैवी उद्धारक म्हणून आवाहन करून, तक्ष्मन्‌ (ज्वर) याच्या सर्व प्रकारांचा नाश करावा आणि यातुधानी (अपायकारक, जादूटोणा करणाऱ्या स्त्रीसदृश दुष्ट शक्ती) दूर पिटाळाव्यात अशी आज्ञा दिली आहे. कुस्थाची प्रभावशक्ती एका विश्वोत्पत्तीच्या आख्यायिकेत आधारलेली आहे—‘तिसऱ्या स्वर्गा’तील अश्वत्थापासून तिचा जन्म झाला, आणि ती सोमासह उभी आहे—आणि त्या अधिकारातूनच मंत्र थेट आदेश देतो की रोग रुग्णाच्या क्षेत्रातून खाली, बाहेर, दूर हाकलला जावा.
Mantras
Mantra 1
कुष्ठनाशनम्। ऐतु॑ दे॒वस्त्राय॑माणः॒ कुष्ठो॑ हि॒मव॑त॒स्परि॑ । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
कुष्ठनाशनम्—हिमवताच्या परिसरातून रक्षणकर्ता देव कुष्ठ येवो. तो सर्व तक्ष्मान-ज्वराचा नाश करो, आणि सर्व यातुधानी (राक्षसी) स्त्रियांचाही विनाश करो.
Mantra 2
त्रीणि॑ ते कुष्ठ॒ नामा॑नि नद्यमा॒रो न॒द्यारि॑षः । नद्या॒यं पुरु॑षो रिषत्। यस्मै॑ परि॒ब्रवी॑मि त्वा सा॒यंप्रा॑त॒रथो॒ दिवा॑
हे कुष्ठा! तुझी तीन नावे आहेत—नद्यमार (नदी-हंता), नद्यारीष (नदीत अनाहत). नदीकाठी पुरुषाला पीडा होते; ज्याच्यासाठी मी तुला सर्व बाजूंनी उच्चारतो—सायंकाळी, सकाळी, आणि दिवसा देखील.
Mantra 3
जी॒व॒ला नाम॑ ते मा॒ता जी॑व॒न्तो नाम॑ ते पि॒ता। नद्या॒यं पुरु॑षो रिषत्। यस्मै॑ परि॒ब्रवी॑मि त्वा सा॒यंप्रा॑त॒रथो॒ दिवा॑
तुझ्या मातेचे नाव ‘जीवला’; तुझ्या पित्याचे नाव ‘जीवन्त’ आहे. नदीकाठी पुरुषाला इजा होते—ज्याच्यासाठी मी तुला सर्व बाजूंनी उच्चारतो/उच्चारते: सायंकाळी, सकाळी आणि दिवसा देखील.
Mantra 4
उ॒त्त॒मो अ॒स्योष॑धीनामन॒ड्वान् जग॑तामिव व्या॒घ्रः श्वप॑दामिव । नद्या॒यं पुरु॑षो रिषत्। यस्मै॑ परि॒ब्रवी॑मि त्वा सा॒यंप्रा॑त॒रथो॒ दिवा॑
तू औषधींमध्ये सर्वोत्तम आहेस; चालणाऱ्या प्राण्यांमध्ये जसा बैल, आणि वन्य पशूंमध्ये जसा व्याघ्र. नदीकाठी पुरुषाला इजा होते—ज्याच्यासाठी मी तुला सर्व बाजूंनी उच्चारतो/उच्चारते: सायंकाळी, सकाळी आणि दिवसा देखील.
Mantra 5
त्रिः शाम्बु॑भ्यो॒ अङ्गि॑रेभ्य॒स्त्रिरा॑दि॒त्येभ्य॒स्परि॑ । त्रिर्जा॒तो वि॒श्वदे॑वेभ्यः । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
तीनदा शम्भूंपासून, तीनदा अङ्गिरसांपासून; तीनदा आदित्यांच्या परिघातून; तीनदा विश्वदेवांपासून जन्मलेला. तो कुष्ठ—विश्वभेषज, सर्वऔषध—सोमासह एकत्र स्थित राहतो. तो सर्व तक्मान-ज्वर नष्ट करो, आणि सर्व यातुधानी (राक्षसी) शक्तींनाही नाश करो.
Mantra 6
अ॒श्व॒त्थो दे॑व॒सद॑नस्तृ॒तीय॑स्यामि॒तो दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य॒ चक्ष॑णं॒ ततः॒ कुष्ठो॑ अजायत । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
अश्वत्थ—देवसदन—तिसऱ्या, अमर्याद स्वर्गात आहे. तेथे अमृताचे प्रत्यक्ष स्थान आहे; तेथून कुष्ठ उत्पन्न झाला. तो कुष्ठ, विश्वभेषज (सर्वरोगनाशक औषध), सोमासह एकत्र स्थित राहतो. तू सर्व तक्ष्मा (ज्वर) नाश कर; आणि सर्व यातुधानी (डायन/टोणेकरी) स्त्रियांचाही नाश कर.
Mantra 7
हि॒र॒ण्ययी॒ नौर॑चर॒द्धिर॑ण्यबन्धना दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य॒ चक्ष॑णं॒ ततः॒ कुष्ठो॑ अजायत । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
सुवर्णमयी नौका, सुवर्णबंधनांनी बांधलेली, स्वर्गात चालत होती. तेथे अमृताचे प्रत्यक्ष स्थान आहे; तेथून कुष्ठ उत्पन्न झाला. तो कुष्ठ, विश्वभेषज, सोमासह एकत्र स्थित राहतो. तू सर्व तक्ष्मा (ज्वर) नाश कर; आणि सर्व यातुधानी स्त्रियांचाही नाश कर.
Mantra 8
यत्र॒ नाव॑प्र॒भ्रंश॑नं॒ यत्र॑ हि॒मव॑तः॒ शिरः॑ । तत्रा॒मृत॑स्य॒ चक्ष॑णं॒ ततः॒ कुष्ठो॑ अजायत । स कुष्ठो॑ वि॒श्वभे॑षजः सा॒कं सोमे॑न तिष्ठति । त॒क्मानं॒ सर्वं॑ नाशय॒ सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
जिथे नौकेचे घसरून-उतरणे आहे, जिथे हिमवताचे शिर आहे—तेथे अमृताचे प्रत्यक्ष स्थान आहे; तेथून कुष्ठ उत्पन्न झाला. तो कुष्ठ, विश्वभेषज, सोमासह एकत्र स्थित राहतो. तू सर्व तक्ष्मा (ज्वर) नाश कर; आणि सर्व यातुधानी स्त्रियांचाही नाश कर.
Mantra 9
यं त्वा॒ वेद॒ पूर्व॒ इक्ष्वा॑को॒ यं वा॑ त्वा कुष्ठ का॒म्यः । यं वा॒ वसो॑ यमात्स्य॒स्तेनासि॑ वि॒श्वभे॑षजः
ज्याला प्राचीन इक्ष्वाकूने ओळखले—आणि, हे कुष्ठा, ज्याला काम्य (इच्छापूर्वक साधना करणारा) साधकही ओळखतो; ज्याला वसूने ओळखले, ज्याला मात्स्याने ओळखले—त्यामुळे तू ‘विश्वभेषज’ (सर्वरोग-निवारक औषध) आहेस.
Mantra 10
शी॒र्ष॒लो॒कं तृ॒तीय॑कं सद॒न्दिर्यश्च॑ हाय॒नः । त॒क्मानं॑ विश्वधावीर्याध॒राञ्चं॒ परा॑ सुव
शीर्ष-लोकात, तृतीय लोकात—सदन्दि आणि हायन येथे; हे विश्वधावी वीरा, त्या तक्मान (ज्वर)ाला अधोमुख करून खाली हाकल; त्याला दूर पाठवून दे.
Frequently Asked Questions
Kuṣṭha is a medicinal herb treated as a divine person—invited like a god—whose healing power is praised and activated to remove fever and protect the patient.
Takmán is fever personified as an attacking force; yātudhānīs are hostile, witch-like beings linked with illness and misfortune. The hymn uses command-formulas to expel both the symptom (fever) and its perceived occult causes.
A healer recites it over Kuṣṭha (and water/medicine), applies the herb as an amulet, fumigation, or paste, and performs a downward/outward banishing gesture while commanding the fever to depart and not return.
Ask anything about Sukta 39 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
