Sukta 3
Rishi: Atharvanic/Angiras-type attribution (book-level tradition; specific r̥ṣi varies by anukramaṇī)
Devata: Rohita (as punitive solar/royal power) together with the wrathful cosmic creator (Prajāpati/Āditya-like overlord)
Chandas: Mixed; predominantly triṣṭubh/jagatī-like cadence with refrain (edition-dependent)
अथर्ववेद 13.3 हे दंडात्मक–संरक्षक सूक्त आहे. विद्वान ब्राह्मणाला केलेली इजा ही क्रोधी सृष्टिकर्ता–सूर्यसत्तेविरुद्धचा विश्व-अपराध आहे, असे ते मांडते आणि प्रतिशोध अंमलात आणण्यासाठी रोहिताला पाचारण करते. “त्याला थरथर कापू दे… क्षीण कर… पाश सैल कर” अशा पुनरावृत्त धृवपदांद्वारे, लोकावरण, काळचक्र, सर्वव्यापी पाऊल/पदविस्तार यांसारखे विश्वाधिपत्य हे कायदेशीर–याज्ञिक अंमलबजावणीमध्ये रूपांतरित करून, ब्रह्मशक्तीला इजा करणाऱ्याला बांधते व क्षीण करते.
Mantras
Mantra 1
अध्यात्मम्। य इ॒मे द्यावा॑पृथि॒वी ज॒जान॒ यो द्रापिं॑ कृ॒त्वा भुव॑नानि॒ वस्ते॑ । यस्मि॑न् क्षि॒यन्ति॑ प्र॒दिशः॒ षडु॒र्वीर्याः प॑त॒ङ्गो अनु॑ वि॒चाक॑शीति॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑। क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
अध्यात्मम्। ज्याने हे द्यावा-पृथिवी उत्पन्न केले, ज्याने द्रापि (आच्छादन) करून भुवने वेढली; ज्याच्यात सहा दिशा वसतात—विस्तीर्ण वीर्याच्या; ज्याचा पातंग (पक्षी/सूर्यचिन्ह) तो दूरवर प्रकाशताना पाठपुरावा करतो—त्या देवाविषयी: तो क्रुद्ध झाल्यावर, हे पाप त्याच्यावर येते—जो असे जाणूनही विद्वान ब्राह्मणाला जिंकतो/छळतो. हे रोहित, उठ, कंप पाड; पुढे क्षीण कर; ब्रह्मज्य (ब्रह्महत्ये) करणाऱ्यावर प्रतिशोधरूपाने बंधनाचे पाश सोड.
Mantra 2
यस्मा॒द् वाता॑ ऋतु॒था पव॑न्ते॒ यस्मा॑त् समु॒द्रा अधि॑ वि॒क्षर॑न्ति॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑। क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
ज्याच्यामुळे वारे ऋतूनुसार वाहतात, ज्याच्यामुळे समुद्र आपले प्रवाह सर्वत्र ओततात—त्या देवाचेच (हे सामर्थ्य). तो देव क्रुद्ध झाल्यावर हा अपराध ठरतो: जो असे जाणूनही विद्वान ब्राह्मणाला जिंकतो/छळतो. हे रोहित, त्याला उभे करून थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्महिंसकावर पाश सोड.
Mantra 3
यो मा॒रय॑ति प्रा॒णय॑ति॒ यस्मा॑त् प्रा॒णन्ति॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑। क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
जो मारतो आणि जो प्राण देतो, ज्याच्यामुळे सर्व भुवने श्वास घेतात—त्या देवाच्या क्रोधात हा अपराध ठरतो: असे जाणूनही जो विद्वान ब्राह्मणाचा अपमान/अन्याय करतो. हे रोहित! उठ, त्याला थरथरव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्म-ज्य (ब्राह्मणद्रोही) याच्यावर पाश (फास) सोड.
Mantra 4
यः प्रा॒णेन॒ द्यावा॑पृथि॒वी त॒र्पय॑त्यपा॒नेन॑ समु॒द्रस्य॑ ज॒ठरं॒ यः पिप॑र्ति॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑ क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
जो प्राणाने द्यावा-पृथिवीला तृप्त करतो, जो अपानाने समुद्राचे जठर भरतो—त्या देवाच्या क्रोधात हा अपराध ठरतो: असे जाणूनही जो विद्वान ब्राह्मणाचा अपमान/अन्याय करतो. हे रोहित! उठ, त्याला थरथरव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्म-ज्य याच्यावर पाश (फास) सोड.
Mantra 5
यस्मि॑न् विराट् प॑रमे॒ष्ठी प्र॒जाप॑तिर॒ग्निर्वै॑श्वान॒रः स॒ह प॒ङ्क्त्या श्रि॒तः । यः पर॑स्य प्रा॒णं प॑र॒मस्य॒ तेज॑ आद॒दे तस्य॑ दे॒वस्य॑। क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
ज्यामध्ये विराट्, परमेष्ठी, प्रजापती आणि अग्नी वैश्वानर—पंक्तीसह—प्रतिष्ठित आहेत; ज्याने परात्पराचा प्राण, परमाचे तेज स्वतःमध्ये घेतले—त्या देवाच्या क्रोधात हा अपराध ठरतो: असे जाणूनही जो विद्वान ब्राह्मणाचा अपमान/अन्याय करतो. हे रोहित! उठ, त्याला थरथरव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्म-ज्य याच्यावर पाश (फास) सोड.
Mantra 6
यस्मि॒न् षडु॒र्वीः पञ्च॒ दिशो॒ अधि॑ श्रि॒ताश्चत॑स्र॒ आपो॑ य॒ज्ञस्य॒ त्रयो॒ऽक्षराः॑ । यो अ॑न्त॒रा रोद॑सी क्रु॒द्धश्चक्षु॒षैक्ष॑त॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
ज्यामध्ये सहा विस्तीर्ण भूमीप्रदेश (षडुर्वीः) प्रतिष्ठित आहेत; ज्याच्यावर पाच दिशा आधारलेल्या आहेत; (ज्यामध्येच) चार आपः (जलतत्त्वे) आहेत; (ज्यामध्येच) यज्ञाची तीन अक्षरे—अक्षय—निवास करतात—तोच. जो दोन लोकांच्या (रोदसींच्या) मध्ये क्रुद्ध होऊन आपल्या नेत्राने पाहतो—त्या देवाचा हा विषय. त्या क्रुद्ध देवाविरुद्ध हेच अपराध आहे—जो असा जाणूनही विद्वान ब्राह्मणाला पीडा देतो/जिंकतो. हे रोहित, त्याला थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्महत्याऱ्यावर प्रतिदान म्हणून पाश सोड.
Mantra 7
यो अ॑न्ना॒दो अन्न॑पतिर्ब॒भूव॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॑रु॒त यः । भू॒तो भ॑वि॒ष्यद् भुव॑नस्य॒ यस्पति॒स्तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
जो अन्नभक्षक, अन्नाचा स्वामी झाला; जो ब्रह्मणस्पतीही आहे; जो भूत व भविष्य आणि समस्त भुवनाचा (जगाचा) अधिपती आहे—त्या देवाचा. त्या क्रुद्ध देवाविरुद्ध हेच पाप आहे—जो असा जाणणाऱ्या ब्राह्मणाला जिंकतो/छळतो. हे रोहित! त्याला थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्राह्मण-हंत्याच्या विरुद्ध पाश (फास) प्रत्याघात करून सोड।
Mantra 8
अ॒हो॒रा॒त्रैर्विमि॑तं त्रिं॒शद॑ङ्गं त्रयोद॒शं मासं॒ यो नि॒र्मिमी॑ते॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
जो अहोरात्रांनी मोजलेला तीस अङ्गांचा मास, तसेच तेरावा मासही, ज्याने मोजून ठरविला—त्या देवाचा. त्या क्रुद्ध देवाविरुद्ध हेच पाप आहे—जो असा जाणणाऱ्या ब्राह्मणाला जिंकतो/छळतो. हे रोहित! त्याला थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्राह्मण-हंत्याच्या विरुद्ध पाश (फास) प्रत्याघात करून सोड।
Mantra 9
कृ॒ष्णं नि॒यानं॒ हर॑यः सुप॒र्णा अ॒पो वसा॑ना॒ दिव॒मुत् पत॑न्ति । त आव॑वृत्र॒न्त्सद॑नादृ॒तस्य॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वेपय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
कृष्ण, खाली ओढणारा बंधन-नियम तोडून, हरित/पिंगळ, सुपर्ण (सुंदर पंखांचे) जे अपः (जल) वस्त्रासारखे धारण करतात, ते दिव (स्वर्ग) कडे उडतात. त्यांनी ऋताच्या आसनापासून (त्याला) सर्व बाजूंनी वेढले—त्या देवाचा. त्या क्रुद्ध देवाविरुद्ध हेच पाप आहे—जो असा जाणणाऱ्या ब्राह्मणाला जिंकतो/छळतो. हे रोहित! त्याला थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्राह्मण-हंत्याच्या विरुद्ध पाश प्रत्याघात करून सोड।
Mantra 10
यत् ते॑ च॒न्द्रं क॑श्यप रोच॒नाव॒द् यत् सं॑हि॒तं पु॑ष्क॒लं चि॒त्रभा॑नु। यस्मि॒न्त्सूर्या॒ आर्पि॑ताः स॒प्त सा॒कं तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
हे कश्यपा! तुझा तो चंद्र—दीप्तिमान; तो सु-संहित, पुष्कळ, चित्रभानु (तेजस्वी-ज्वालायुक्त) मंडळ—ज्यात सात सूर्य एकत्र स्थापित आहेत—त्या देवाचा. जो असा जाणणाऱ्या ब्राह्मणाला जिंकतो/पीडित करतो, हे त्या क्रुद्ध देवाविरुद्धचे अपराध आहे. हे रोहित! त्याला थरथरव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्म-हंत्याच्या विरोधात (त्याच्यावर) पाश सोड.
Mantra 11
बृ॒हदे॑न॒मनु॑ वस्ते पु॒रस्ता॑द् रथंत॒रं प्रति॑ गृह्णाति प॒श्चात्। ज्योति॒र्वसा॑ने॒ सद॒मप्र॑मा॒दं तस्य॑ दे॒वस्य॑। क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
बृहद्ने तो त्याला आच्छादित करतो; पुढे, रथंतराला मागून येऊन भेटेल असे ग्रहण करतो. प्रकाश-वस्त्रधारी, सदैव अप्रमाद (सतर्कता) असलेली—ती त्या देवाची शक्ती आहे. तो देव क्रुद्ध झाल्यावर हा अपराध ठरतो: जो असे जाणूनही विद्वान ब्राह्मणाला जिंकतो/अणचवतो. हे रोहित, त्याला उभे करून थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्महिंसकावर पाश सोड.
Mantra 12
बृ॒हद॒न्यतः॑ प॒क्ष आसी॑द् रथंत॒रम॒न्यतः॒ सब॑ले स॒ध्रीची॑ । यद् रोहि॑त॒मज॑नयन्त दे॒वास्तस्य॑ दे॒वस्य॑। क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
एका बाजूस बृहद् पंख होता, दुसऱ्या बाजूस रथंतर; बळाने संयुक्त, एकत्र चालणारे—जेव्हा देवांनी रोहिताला जन्मास आणले. तो देव क्रुद्ध झाल्यावर हा अपराध ठरतो: जो असे जाणूनही विद्वान ब्राह्मणाला जिंकतो/अणचवतो. हे रोहित, त्याला उभे करून थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्महिंसकावर पाश सोड.
Mantra 13
स वरु॑णः सा॒यम॒ग्निर्भ॑वति॒ स मि॒त्रो भ॑वति प्रा॒तरु॒द्यन्। स स॑वि॒ता भू॒त्वान्तरि॑क्षेण याति॒ स इन्द्रो॑ भू॒त्वा त॑पति मध्य॒तो दिवं॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑। क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
तो वरुण होतो; संध्याकाळी अग्नी होतो; सकाळी उदय पावताना मित्र होतो. सविता होऊन तो अंतरिक्षमार्गे संचार करतो; इंद्र होऊन तो द्युलोकाच्या मध्यातून तप्त होऊन दाह करतो—त्या देवाचे हे सामर्थ्य. असा जाणकार ब्राह्मण जिंकून दडपणारा जो कोणी, त्याचे हेच त्या क्रुद्ध देवाविरुद्धचे अपराधकर्म. उठवून थरथर कापव, हे रोहित; क्षीण कर; ब्रह्महत्याऱ्यावर पाश सोड, बंधने मोकळी कर.
Mantra 14
स॒ह॒स्रा॒ह्ण्यं विय॑तावस्य प॒क्षौ हरे॑र्हं॒सस्य॒ पत॑तः स्व॒र्गम्। स दे॒वान्त्सर्वा॒नुर॑स्युप॒दद्य॑ सं॒पश्य॑न् याति॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑। क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
विस्तीर्ण आकाशात पसरलेल्या हरिचा हंस स्वर्गाकडे उडतो; त्याचे पंख सहस्राह्ण्य (हजार दिवसांचे) सामर्थ्य आहेत. सर्व देवांना आपल्या अंतःकरणात ठेवून, सर्व भुवने पाहत तो सर्व लोकांतून संचार करतो—त्या देवाचे हे सामर्थ्य. असा जाणकार ब्राह्मण जिंकून दडपणारा जो कोणी, त्याचे हेच त्या क्रुद्ध देवाविरुद्धचे अपराधकर्म. उठवून थरथर कापव, हे रोहित; क्षीण कर; ब्रह्महत्याऱ्यावर पाश सोड, बंधने मोकळी कर.
Mantra 15
अ॒यं स दे॒वो अ॒प्स्व॑१न्तः स॒हस्र॑मूलः पुरु॒शाको॒ अत्त्रिः॑ । य इ॒दं विश्वं॒ भुव॑नं ज॒जान॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
हा तोच देव—जलांत अंतर्भूत; सहस्रमूळ, पुरुषाकार, भक्षक. ज्याने हे सर्व विश्व-भुवन उत्पन्न केले—त्या देवाचे हे सामर्थ्य. असा जाणकार ब्राह्मण जिंकून दडपणारा जो कोणी, त्याचे हेच त्या क्रुद्ध देवाविरुद्धचे अपराधकर्म. उठवून थरथर कापव, हे रोहित; क्षीण कर; ब्रह्महत्याऱ्यावर पाश सोड, बंधने मोकळी कर.
Mantra 16
शु॒क्रं व॑हन्ति॒ हर॑यो रघु॒ष्यदो॑ दे॒वं दि॒वि वर्च॑सा॒ भ्राज॑मानम्। यस्यो॒र्ध्वा दिवं॑ त॒न्व॑१स्तप॑न्त्य॒र्वाङ् सु॒वर्णैः॑ पट॒रैर्वि भा॑ति॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
तेजस्वी हरयः (तांबूसर-हिरवट) वेगाने धावणारे अश्व, दिव्यात तेजाने झळकणाऱ्या देवाला वाहतात. ज्याच्या उर्ध्व रूपांनी आकाश तापते, आणि जो सुवर्ण पटरांनी (किरण-वस्त्रांनी) इथे उजळतो—त्या देवाविषयी हे. क्रुद्ध त्या देवाविरुद्ध हा अपराध आहे: जो असा विद्वान ब्राह्मणाला जिणतो/हानी करतो. हे रोहित! त्याला थरथर कापव; त्याची शक्ती क्षीण कर; ब्रह्मज्य (ब्राह्मणहिंसा) करणाऱ्यावर प्रतिशोधार्थ पाश सोड.
Mantra 17
येना॑दि॒त्यान् ह॒रितः॑ स॒म्वह॑न्ति॒ येन॑ य॒ज्ञेन॑ ब॒हवो॒ यन्ति॑ प्रजा॒नन्तः॑ । यदेकं॒ ज्योति॑र्बहु॒धा वि॒भाति॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
ज्यायोगे हरित (हिरवट-तांबूसर) अश्व आदित्यांना वाहतात; ज्यायोगे यज्ञाने अनेक—जाणते—आपला मार्ग/गती प्राप्त करतात; जे एकच ज्योती अनेक प्रकारे प्रकाशते—त्या देवाविषयी हे. क्रुद्ध त्या देवाविरुद्ध हा अपराध आहे: जो असा विद्वान ब्राह्मणाला जिणतो/हानी करतो. हे रोहित! त्याला थरथर कापव; त्याची शक्ती क्षीण कर; ब्रह्मज्य (ब्राह्मणहिंसा) करणाऱ्यावर प्रतिशोधार्थ पाश सोड.
Mantra 18
स॒प्त यु॑ञ्जन्ति॒ रथ॒मेक॑चक्र॒मेको॒ अश्वो॑ वहति स॒प्तना॑मा । त्रि॒नाभि॑ च॒क्रम॒जर॑मन॒र्वं यत्रे॒मा विश्वा॒ भुव॒नाधि॑ त॒स्थुस्तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
सात जण एकचक्र रथाला जू लावतात; सात नावांचा एकच अश्व तो वाहतो. तीन नाभी असलेले, अजर, कधीही शिथिल न होणारे ते चक्र—ज्यावर ही सर्व भुवने आधारलेली उभी आहेत—त्या देवाचे (हे रूप). त्या क्रुद्ध देवाविरुद्ध हेच पाप: जो असा जाणकार ब्राह्मणाला अन्यायाने जिंकतो/छळतो. हे रोहित, त्याला थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्महंत्यावर पाश परत सोड.
Mantra 19
अ॒ष्ट॒धा यु॒क्तो व॑हति॒ वह्नि॑रु॒ग्रः पि॒ता दे॒वानां॑ जनि॒ता म॑ती॒नाम्। ऋ॒तस्य॒ तन्तुं॒ मन॑सा मि॒मानः॒ सर्वा॒ दिशः॑ पवते मात॒रिश्वा॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
आठ प्रकारे युक्त झालेला उग्र वह्नि/वाहक वाहतो—देवांचा पिता, आमच्या पवित्र मतींचा जनक. ऋताचा तंतु मनाने मोजीत, मातरिश्वा सर्व दिशांतून वाहतो—त्या देवाचे (हे रूप). त्या क्रुद्ध देवाविरुद्ध हेच पाप: जो असा जाणकार ब्राह्मणाला अन्यायाने जिंकतो/छळतो. हे रोहित, त्याला थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्महंत्यावर पाश परत सोड.
Mantra 20
सं॒यञ्चं॒ तन्तुं॑ प्र॒दिशोऽनु॒ सर्वा॑ अ॒न्तर्गा॑य॒त्र्याम॒मृत॑स्य॒ गर्भे॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
सर्व दिशांच्या अनुषंगाने ताणलेला, घट्ट धरलेला तंतु—गायत्रीच्या अंतर्भागात, अमृताच्या गर्भात—त्या देवाचे (हे रूप). त्या क्रुद्ध देवाविरुद्ध हेच पाप: जो असा जाणकार ब्राह्मणाला अन्यायाने जिंकतो/छळतो. हे रोहित, त्याला थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्महंत्यावर पाश परत सोड.
Mantra 21
नि॒म्रुच॑स्ति॒स्रो व्युषो॑ ह ति॒स्रस्त्रीणि॒ रजां॑सि॒ दिवो॑ अ॒ङ्ग ति॒स्रः । वि॒द्मा ते॑ अग्ने त्रे॒धा ज॒नित्रं॑ त्रे॒धा दे॒वानां॑ जनि॑मानि विद्म॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
तीन निम्रुचः (खाली उतरणाऱ्या अंधारछटा) आहेत; तीन व्युषः (उषःकाळाचे उलगडणे) आहेत; तीन रजांसि (प्रदेश/लोकविभाग) आहेत—आकाशातही तीन, होय निश्चयाने. हे अग्ने, तुझे त्रिधा जनित्र (जन्मस्थान) आम्ही जाणतो; देवतांची जन्मेही त्रिधा आहेत असे आम्ही जाणतो—त्या देवाचा हा विषय. त्या क्रुद्ध एकाविरुद्ध हेच अपराध आहे—जो असे जाणूनही विद्वान ब्राह्मणाला पीडा देतो/जिंकतो. हे रोहित, त्याला थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्महत्याऱ्यावर प्रतिदान म्हणून पाश सोड.
Mantra 22
वि य और्णो॑त् पृथि॒वीं जाय॑मान॒ आ स॑मु॒द्रमदधाद॒न्तरि॑क्षे॒ तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
जो जन्मताच पृथ्वीवर पसरला; ज्याने अंतरिक्षात समुद्र स्थापन केला—त्या देवाचा हा विषय. त्या क्रुद्ध एकाविरुद्ध हेच अपराध आहे—जो असे जाणूनही विद्वान ब्राह्मणाला पीडा देतो/जिंकतो. हे रोहित, त्याला वर उचलून थरथर कापव; त्याला क्षीण कर; ब्रह्महत्याऱ्यावर प्रतिदान म्हणून पाश सोड.
Mantra 23
त्वम॑ग्ने॒ क्रतु॑भिः के॒तुभि॑र्हि॒तो॒३र्कः समि॑द्ध॒ उद॑रोचथा दि॒वि। किम॒भ्याऽर्चन् म॒रुतः॒ पृश्नि॑मातरो॒ यद् रोहि॑त॒मज॑नयन्त दे॒वास्तस्य॑ दे॒वस्य॑। क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
अग्ने! तू क्रतूंनी व केतूंनी (तेजस्वी चिन्हांनी) प्रतिष्ठित, समिद्ध अर्चिस्रूप होऊन दिव्यात प्रकाशलास. पृश्नीचे पुत्र मरुत—देवांनी रोहिताला जन्मास आणले तेव्हा—त्या देवाचे स्तवन का करीत होते? क्रुद्ध त्या देवाविरुद्ध हेच पाप: जो असे जाणूनही विद्वान ब्राह्मणास जिणाति (इजा/हानी करतो). रोहिता! त्याला वर उचलून थरथरव; त्याची शक्ती क्षीण कर; ब्रह्मज्य (ब्राह्मणहिंसा/ब्रह्महत्येचे पातक) करणाऱ्यावर प्रतिशोधार्थ पाश सोड.
Mantra 24
य आ॑त्म॒दा ब॑ल॒दा यस्य॒ विश्व॑ उ॒पास॑ते प्र॒शिषं॒ यस्य॑ दे॒वाः । यो॒३स्येशे॑ द्वि॒पदो॒ यश्चतु॑ष्पद॒स्तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
जो आत्मा देतो, बळ देतो—ज्याची प्रशिषा (आज्ञा/शासन) सर्व उपासतात, ज्याची प्रशिषा देवही पाळतात; जो द्विपद व चतुष्पदांचा ईश्वर आहे—त्या देवाचा (महिमा). क्रुद्ध त्या देवाविरुद्ध हेच पाप: जो असे जाणूनही विद्वान ब्राह्मणास जिणाति (इजा/हानी करतो). रोहिता! त्याला वर उचलून थरथरव; त्याची शक्ती क्षीण कर; ब्रह्मज्य करणाऱ्यावर प्रतिशोधार्थ पाश सोड.
Mantra 25
एक॑पा॒द् द्विप॑दो॒ भूयो॒ वि च॑क्रमे॒ द्विपा॒त् त्रिपा॑दम॒भ्येऽति प॒श्चात्। चतु॑ष्पाच्चक्रे॒ द्विप॑दामभिस्व॒रे सं॒पश्य॑न् प॒ङ्क्तिमु॑प॒तिष्ठमान॒स्तस्य॑ दे॒वस्य॑ । क्रु॒द्धस्यै॒तदागो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ ब्राह्म॒णं जि॒नाति॑ । उद् वे॑पय रोहित॒ प्र क्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्यस्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पाशा॑न्
एकपाद होऊन तो द्विपदांपलीकडे पसरत चालला; द्विपद होऊन मागून त्रिपदाला गाठला. चतुष्पद होऊन, अभिस्वर (दिशादर्शक नाद) करून द्विपदांना हालविले; पंक्ती (क्रमबद्ध रांग) नीट पाहत, उपतिष्ठमान (सन्निध उभा राहून सेवकासारखा) राहिला—त्या देवाचा (महिमा). क्रुद्ध त्या देवाविरुद्ध हेच पाप: जो असे जाणूनही विद्वान ब्राह्मणास जिणाति (इजा/हानी करतो). रोहिता! त्याला वर उचलून थरथरव; त्याची शक्ती क्षीण कर; ब्रह्मज्य करणाऱ्यावर प्रतिशोधार्थ पाश सोड.
Mantra 26
कृ॒ष्णायाः॑ पु॒त्रो अर्जु॑नो॒ रात्र्या॑ व॒त्सोऽजायत । स ह॒ द्यामधि॑ रोहति॒ रुहो॑ रुरोह॒ रोहि॑तः
कृष्णापासून अर्जुन हा पुत्र जन्मला; रात्रीपासून वत्स (वासरू) उत्पन्न झाला. तो खरोखर द्युलोकावर आरोहण करतो—आरोहीने आरोहण केले; रोहित उदित झाला.
Frequently Asked Questions
Here Rohita functions as a solar-royal punitive power—an enforcer of cosmic order—who is asked to prosecute and restrain the person who harms a learned Brahmin.
The hymn treats pāśa (“noose/bond”) as the mechanism of divine restraint: the offender is to be seized, restricted, and made unable to continue aggression, with wasting-away as the consequence of guilt.
Its primary aim is abhicārika (punitive/apotropaic): it protects brahman-power by deterring and ritually binding an aggressor, rather than curing a physical illness.
Ask anything about Sukta 3 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.