Adhyaya 190: Determinative Exposition on Śrāddha and the Pitṛyajña (Ancestral Offering)
Śrāddha–Pitṛyajña-niścaya-prakaraṇa
Ritual-Manual (Śrāddha / Pitṛyajña) with Ethical-Discourse
പൃഥിവിയുമായുള്ള സംവാദത്തിൽ വരാഹൻ ശ്രാദ്ധവും പിതൃയജ്ഞവും സംബന്ധിച്ച വിധി-തത്ത്വവും സാമൂഹ്യ-നൈതിക നിയന്ത്രണങ്ങളും നിർണ്ണയിച്ച് വിശദീകരിക്കുന്നു. കർമാനുസാരം ജീവികൾ ലോകാന്തരങ്ങളിൽ എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കുന്നു, ‘പിതൃ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത് ആരെ, മാസിക പിണ്ഡ-സങ്കൽപ്പം എങ്ങനെ നടത്തണം, ശ്രാദ്ധഭോജനത്തിന് ആരാണ് അർഹർ എന്നിങ്ങനെ പൃഥിവി ചോദിക്കുന്നു. വരാഹൻ മൂന്ന് പ്രധാന പിതൃഗ്രാഹകർ—പിതാവ്, പിതാമഹൻ, പ്രപിതാമഹൻ—എന്ന് നിർവ്വചിച്ച്, പിതൃപക്ഷത്തിലെ ശുഭ തിഥി/പർവ്വങ്ങളിൽ കാലനിയമം പറയുന്നു; യോഗ്യ ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാന-ഭോജനവിധി നിർദ്ദേശിച്ച് അപാങ്ക്തേയരും സമൂഹക്രമം കലക്കുന്ന വിഭാഗങ്ങളും വർജ്ജിക്കുന്നു. ദർഭ, തിലോദകം, പിണ്ഡദാനം, ദിശാനിയമം, ശുദ്ധി, അതിഥിസത്കാരം തുടങ്ങിയ ക്രമം വിശദമാക്കി, സമ്യക് ശ്രാദ്ധം ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും പ്രേത/നരകാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. സോമൻ, ബ്രഹ്മാ മുതലായവരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പിതൃദേവതകളുടെ ദിവ്യോത്ഭവകഥയും ചേർത്ത്, മനുഷ്യ–പിതൃ–വിശ്വ പരസ്പരബന്ധം സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന ഭൂലോകീയ ധർമ്മപരിപാലനമായി ശ്രാദ്ധത്തെ സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 190
Verse 1
अथ श्राद्धपितृयज्ञनिश्चयप्रकरणम् ॥ धरण्युवाच ॥ देवमानुषतिर्यक्षु प्रेतेषु नरकेषु च ॥ आयान्ति जन्तवः केचिद्भूत्वा गच्छन्ति चापरे
ഇപ്പോൾ ശ്രാദ്ധവും പിതൃയജ്ഞവും നിർണ്ണയിക്കുന്ന പ്രകരണം. ധരണി പറഞ്ഞു—ദേവന്മാരിലും മനുഷ്യരിലും തിര്യക്കുകളിലും പ്രേതങ്ങളിലും നരകങ്ങളിലും ചില ജീവികൾ വരുന്നു; ചിലർ ആ അവസ്ഥയായി കഴിഞ്ഞ് പിന്നെ പോകുന്നു.
Verse 2
स्वप्नोपममिमं लोकं ह्यात्मकर्म शुभाशुभम् ॥ वर्तते तिष्ठते देव तव मायाबलैर्जगत्
ഈ ലോകം സത്യത്തിൽ സ്വപ്നസദൃശമാണ്; ഇവിടെ സ്വന്തം ശുയোগ്യ-അശുഭ കർമങ്ങളാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഹേ ദേവാ! നിന്റെ മായാബലത്താൽ ലോകം പ്രവർത്തിക്കുകയും നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 3
क एते पितरो देव श्राद्धं भोक्ष्यन्ति योगतः ॥ आत्मकर्मवशाल्लोके गतिः पञ्चसु वर्तते ॥
ഹേ ദേവാ! യഥാവിധി ശ്രാദ്ധം ഭുജിക്കുന്ന ആ പിതൃഗണങ്ങൾ ആരെല്ലാം? ഈ ലോകത്തിൽ സ്വന്തം കർമവശത്താൽ ജീവിയുടെ ഗതി അഞ്ചുവിധമായി നടക്കുന്നു.
Verse 4
कथं तं पिण्डसङ्कल्पं मासे मासे नियोजयेत् ॥ के भवन्ति च भोक्तारः श्राद्धे पिण्डान्पितृक्रियाः ॥
മാസംതോറും ആ പിണ്ഡ-സങ്കൽപ്പം എങ്ങനെ നിയോഗിക്കണം? ശ്രാദ്ധത്തിൽ ഭോക്താക്കൾ ആരെല്ലാം—ആർക്കായി പിണ്ഡദാനവും പിതൃക്രിയകളും നടത്തപ്പെടുന്നു?
Verse 5
निश्चयं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे ॥ पृथिव्या एवमुक्तस्तु देवो नारायणो हरिः ॥
നിശ്ചിതമായ തീരുമാനം കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്റെ കൗതുകം അത്യന്തം. പൃഥിവി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവനായ നാരായണൻ ഹരി മറുപടി നൽകാൻ ഒരുങ്ങി.
Verse 6
वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे वरारोहे सर्वधर्मव्यवस्थिते ॥
വരാഹരൂപനായ ഭഗവാൻ വസുന്ധരയ്ക്ക് മറുപടി നൽകി. ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു—“സാധു, ഹേ ഭൂമേ! ഹേ ശ്രേഷ്ഠേ! സർവ്വധർമ്മക്രമത്തിൽ സ്ഥിരയായവളേ!”
Verse 7
कथयिष्यामि ते देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ये ते भवन्ति भोक्तारः पितृयज्ञेषु माधवि ॥
ഹേ ദേവീ! നീ എന്നോടു ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ നിനക്കു വിശദമായി പറയും. ഹേ മാധവീ! പിതൃയജ്ഞങ്ങളിൽ നിനക്കുള്ള ഭോക്താക്കൾ ആരെന്നതും (പറയും).
Verse 8
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ क्रियते पिण्डसङ्कल्पो मासे ह्येकदिने तथा ॥
പിതാവ്, പിതാമഹൻ, പ്രപിതാമഹൻ—ഇവർക്കായാണ് പിണ്ഡ-സങ്കൽപ്പം നടത്തുന്നത്; അത് മാസത്തിൽ ഒരേ ദിവസമാണ് ചെയ്യുന്നത്.
Verse 9
ज्ञात्वा नक्षत्रसंयोगं पितृपक्षे ह्युपागते ॥ तिथिं पर्वं विजानीयाद्येषु दत्तं महत्फलम् ॥
പിതൃപക്ഷം എത്തിയപ്പോൾ നക്ഷത്രസംയോഗം അറിഞ്ഞ്, ഏത് തിഥിയിലും പർവ്വത്തിലും നൽകിയ ദാനം മഹാഫലം നൽകുമോ അവയെ ശരിയായി തിരിച്ചറിയണം।
Verse 10
केचिद्यजन्ति यज्ञं वै ब्रह्मयज्ञं द्विजातयः ॥ केचिद्यजन्ति सुभगे देवयज्ञं हुताशने ॥
ചില ദ്വിജർ ബ്രഹ്മയജ്ഞം എന്ന യജ്ഞം നടത്തുന്നു; മറ്റുചിലർ, ഹേ സുഭഗേ, ഹുതാശനമായ അഗ്നിയിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ച് ദേവയജ്ഞം ചെയ്യുന്നു।
Verse 11
केचिच्च भूतयज्ञेन वर्त्तयन्ति सुमध्यमे ॥ केचिन्मनुष्ययज्ञेन पूजयन्ति गृहाश्रमे ॥
ചിലർ, ഹേ സുമധ്യമേ, ഭൂതയജ്ഞത്തിലൂടെ തങ്ങളുടെ ആചാരം തുടരുന്നു; മറ്റുചിലർ ഗൃഹാശ്രമത്തിൽ മനുഷ്യയജ്ഞത്തിലൂടെ (അതിഥി മുതലായവരെ) ആദരിക്കുന്നു।
Verse 12
पितृयज्ञं च भो देवि शृणु वक्ष्यामि निश्चयम् ॥ ये यजन्ति वरारोहे क्रतूनेकशतैरपि ॥
കൂടാതെ, ഹേ ദേവീ, പിതൃയജ്ഞത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുക; ഞാൻ ഇതിന്റെ നിശ്ചിത വിവരണം പറയും—ഹേ വരാരോഹേ, നൂറുകണക്കിന് ക്രതുക്കൾ ചെയ്യുന്നവരെക്കുറിച്ചും।
Verse 13
सर्वे ते मयि वर्तन्ते सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ अग्निर्मुखं च देवानां हव्यकव्येषु माधवि ॥
അവയെല്ലാം എന്നിൽ തന്നെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്—ഇത് സത്യമെന്ന് ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു. ഹേ മാധവീ, ഹവ്യ-കവ്യങ്ങളിൽ (ദേവ-പിതൃ ആഹുതികളിൽ) അഗ്നിയെയാണ് ദേവന്മാരുടെ ‘മുഖം’ എന്നു പറയുന്നത്।
Verse 14
उत्तरोग्निरहं चैव दक्षिणाग्निरहं तथा ॥ अहम् आहवनीयोऽग्निः सर्वयज्ञेषु सुन्दरि ॥
ഞാൻ തന്നെയാണ് ഉത്തരാഗ്നിയും, അതുപോലെ ഞാൻ തന്നെയാണ് ദക്ഷിണാഗ്നിയും. ഹേ സുന്ദരീ, എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളിലും ഞാൻ തന്നെയാണ് ആഹവനീയ അഗ്നി.
Verse 15
पावनः पावकश्चैव अहमेव व्यवस्थितः ॥ सर्वेष्वेव तु कार्येषु देवसत्रेषु माधवि ॥
ശുദ്ധീകരകനായും പാവക അഗ്നിയായും ഞാൻ തന്നെയാണ് സ്ഥാപിതൻ. ഹേ മാധവീ, എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളിലും ദേവസത്രങ്ങളിലും ഞാൻ തന്നെയാണ്.
Verse 16
वैश्वदेवे नियुञ्जीत ब्रह्मचारी शुचिः सदा ॥ भिक्षुको देवतीर्थेषु वानप्रस्थो यतिस्तथा ॥
വൈശ്വദേവ കര്മ്മത്തില് എപ്പോഴും ശുചിയായ ബ്രഹ്മചാരിയെ നിയോഗിക്കണം. ദേവതീര്ഥങ്ങളില് ഭിക്ഷുവിനെയും, അതുപോലെ വാനപ്രസ്ഥനെയും യതിയെയും കൂടി.
Verse 17
एतान्न भोजयेच्छ्राद्धे देवतीर्थेषु पूजयेत् ॥ व्रतस्थान्संप्रवक्ष्यामि श्राद्धमर्हन्ति ये द्विजाः ॥
ശ്രാദ്ധത്തിൽ ഇവർക്കു ഭോജനം നൽകരുത്; ദേവതീർത്ഥങ്ങളിൽ അവരെ പൂജിക്കണം. ഇനി വ്രതസ്ഥരായ—ശ്രാദ്ധത്തിന് അർഹരായ ദ്വിജരെ ഞാൻ വിശദീകരിക്കും.
Verse 18
उत्तमो गृहसन्तुष्टः क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः ॥ उदासीनः सत्यसन्धः श्रोत्रियो धर्मपाठकः ॥
ഗൃഹസ്ഥജീവിതത്തിൽ സന്തുഷ്ടനായവൻ ഉത്തമൻ—ക്ഷമാശീലൻ, ദാന്തൻ, ഇന്ദ്രിയജയൻ; ഉദാസീനൻ, സത്യസന്ധൻ, ശ്രോത്രിയൻ, ധർമ്മപാഠകൻ.
Verse 19
दत्त्वा हुताशनायादौ देवतीर्थेषु सुन्दरि ॥ मुखेषु पश्चाद्ब्राह्मणस्य पित्रे दद्याद्यथाविधि ॥
ഹേ സുന്ദരി! ദേവതീർത്ഥങ്ങളിൽ ആദ്യം ഹുതാശനൻ (അഗ്നി)ക്ക് അർപ്പണം നൽകി, പിന്നെ വിധിപ്രകാരം ബ്രാഹ്മണരൂപ ‘മുഖങ്ങൾ’ക്ക് (ആചാര്യർക്ക്)യും തുടർന്ന് പിതൃവിന് (ശ്രാദ്ധഗ്രാഹിക്ക്) ദാനം നൽകണം।
Verse 20
चतुर्णामेव वर्णानां यद्यथा श्राद्धमर्हति ॥ तथा विधिः प्रयोक्तव्यः पितृयज्ञेषु सुन्दरि ॥
ഹേ സുന്ദരി! നാലു വർണങ്ങൾക്കു ശ്രാദ്ധം ഏതു രീതിയിൽ യോജ്യമോ, അതേ രീതിയിലുള്ള വിധി പിതൃയജ്ഞങ്ങളിലും പ്രയോഗിക്കണം।
Verse 21
यन्न पश्यन्ति ते भोज्यं श्वानः कुक्कुटसूकराः ॥ ब्राह्मणाश्चाप्यपांक्तेया नराः संस्कारवर्जिताः ॥
ശ്രാദ്ധഭോജ്യം നായ, കോഴി, പന്നി എന്നിവ കാണുന്നവിധം ആകരുത്; പംക്തിയിൽ ഇരിക്കാൻ അയോഗ്യരായ ബ്രാഹ്മണരും ആവശ്യമായ സംസ്കാരങ്ങളില്ലാത്ത പുരുഷന്മാരും—ഇവരുടെ സന്നിധിയിൽ ശ്രാദ്ധഭോജനം നടത്തരുത്।
Verse 22
सर्वकर्मकरा ये च सर्वभक्षाश्च ये नराः ॥ एताञ्छ्राद्धे न पश्येत्तु पितृयज्ञेषु सुन्दरि ॥
ഹേ സുന്ദരി! എല്ലാ തരത്തിലുള്ള സേവാകർമ്മങ്ങൾ ഉപജീവനമാക്കുന്നവരും, വിവേചനമില്ലാതെ എല്ലാം ഭക്ഷിക്കുന്നവരും—ഇവരെ ശ്രാദ്ധത്തിലും പിതൃയജ്ഞങ്ങളിലും സന്നിഹിതരാക്കരുത്।
Verse 23
एते पश्यन्ति यच्छ्राद्धं तच्छ्राद्धं राक्षसं विदुः ॥ मया प्रकल्पितो भागो बलये पूर्वमेव तु
ശ്രാദ്ധത്തിൽ കുറ്റം തേടുന്നവർ ആ ശ്രാദ്ധത്തെ ‘രാക്ഷസ’ (അശുദ്ധം/വിഘ്നകരം) എന്നു അറിയുന്നു; എന്നാൽ ബലി (അനുബന്ധ സത്തകൾക്കുള്ള അർപ്പണം)ക്കായി എന്റെ կողմից മുമ്പേ ഒരു ഭാഗം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।
Verse 24
हृतं यदा तु त्रैलोक्यं शक्रस्यार्थे त्रिविक्रमॆ ॥ एवं श्राद्धं प्रतीक्षन्ति मन्त्रहीनमविक्रियम्
ത്രിവിക്രമപ്രസംഗത്തിൽ ശക്രന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) ഹിതാർത്ഥം ത്രൈലോക്യം ഹരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ, അതുപോലെ മന്ത്രരഹിതവും വിധിക്രിയാരഹിതവും ആയ ശ്രാദ്ധത്തെ അവർ കാത്തിരിക്കുന്നു।
Verse 25
वर्जनीया बुधैरेते पितृयज्ञेषु सुन्दरि ॥ प्रच्छन्नं भोजयेच्छ्राद्धे तर्पयित्वा द्विजं शुचिः
സുന്ദരി, പിതൃയജ്ഞങ്ങളിൽ ഈ (വിഘ്നകര സാന്നിധ്യങ്ങൾ) ജ്ഞാനികൾ ഒഴിവാക്കണം. ശ്രാദ്ധത്തിൽ ശുചിയായി ആദ്യം ദ്വിജനെ തർപ്പിച്ച്, മറച്ച/സംരക്ഷിതമായ രീതിയിൽ ഭോജനം നൽകണം।
Verse 26
पितॄींस्तत्राह्वयेद्भूमे मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥ पिण्डास्त्रयः प्रदातव्याः सह व्यञ्जनसंयुताः
ഹേ ഭൂമേ, അവിടെ വിധിപൂർവം മന്ത്രങ്ങളാൽ പിതൃകളെ ആവാഹനം ചെയ്യണം. വ്യഞ്ജനങ്ങളോടുകൂടിയ മൂന്ന് പിണ്ഡങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം।
Verse 27
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ अपसव्येन दातव्यं मासिमासि तिलोदकम्
പിതാവ്, പിതാമഹൻ, പ്രപിതാമഹൻ—ഇവർക്കായി മാസംതോറും അപസവ്യ (ഇടത്തോട്ടുള്ള) രീതിയിൽ തിലോദകം അർപ്പിക്കണം।
Verse 28
एवं दत्तेन प्रीयन्ते पितरश्च न संशयः ॥ परमात्मा शरीरस्थो देवतानां मया कृतः
ഇങ്ങനെ നൽകിയ അർപ്പണങ്ങളാൽ പിതൃകൾ പ്രസന്നരാകുന്നു—സംശയമില്ല. ശരീരത്തിൽ വസിക്കുന്ന പരമാത്മാവിനെ ഞാൻ ദേവതകളുടെ അന്തർയാമിയായി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 29
त्रयस्तत्र वरारोहे देवगात्राद्विनिःसृताः ॥ पितृदेवा भविष्यन्ति भोक्तारः पितृपिण्डकान्
ഹേ വരാരോഹേ, അവിടെ ദേവഗാത്രങ്ങളിൽ നിന്നു നിർഗമിച്ച മൂന്നു സത്ത്വങ്ങൾ ‘പിതൃദേവ’രായി മാറി പിതൃപിണ്ഡദാനങ്ങളുടെ ഭോക്താക്കളാകുന്നു।
Verse 30
देवतासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ छिद्रं श्राद्धेऽस्य पश्यन्ति वायुभूता न संशयः
ദേവന്മാർ, അസുരർ, ഗന്ധർവർ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ, പന്നഗങ്ങൾ—വായുരൂപരായി (സൂക്ഷ്മമായി)—ഈ ശ്രാദ്ധത്തിലെ ഏതൊരു പിഴവും കാണുന്നു; സംശയമില്ല।
Verse 31
पितृयज्ञं विशालाक्षि ये कुर्वन्ति विदो जनाः ॥ आयुः कीर्तिं बलं तेजो धनपुत्रपशुस्त्रियः
ഹേ വിശാലാക്ഷി, പിതൃയജ്ഞം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന വിവേകികൾ ആയുസ്സ്, കീർത്തി, ബലം, തേജസ്, സമൃദ്ധി—ധനം, പുത്രൻ, പശു, ഗൃഹക്ഷേമം—ലഭിക്കുന്നു।
Verse 32
ददन्ते पितरस्तस्य आरोग्यं नात्र संशयः ॥ आत्मकर्मवशाल्लोकान् प्राप्नुवन्तीह शोभनान्
അവന്റെ പിതാക്കന്മാർ അവനു ആരോഗ്യം നൽകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല। പിന്നെ, സ്വന്തം കര്മ്മത്തിന്റെ അധീനതപ്രകാരം അവൻ പരലോകത്തിൽ ശുഭ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 33
तिर्यग्भ्यश्च विमुच्यन्ते प्रेतभावेन मानवाः ॥ नरके पच्यमानानां त्राता भवति मानवः ॥
പ്രേതഭാവം മുഖേന (സഹായം ലഭിച്ചാൽ) തിര്യക്യോണിയിൽ വീണ മനുഷ്യരും മോചിതരാകുന്നു; നരകത്തിൽ പീഡിക്കപ്പെടുന്നവർക്കു മനുഷ്യൻ തന്നെ രക്ഷകനാകുന്നു।
Verse 34
पूजकः पितृदेवानां सर्वकालं गृहाश्रमे ॥ द्विजातींस्तर्पयित्वा तु पूर्णेन विधिना नरः ॥
ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ മനുഷ്യൻ എല്ലാകാലവും പിതൃദേവതകളെ ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം. ദ്വിജന്മാരെ തർപ്പണത്തോടെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, പൂർണ്ണവിധിപ്രകാരം ഈ കർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കണം.
Verse 35
अक्षय्यं तस्य मन्यन्ते पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥ नरा ये पितृभक्तास्ते प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥
ശ്രാദ്ധംകൊണ്ട് തൃപ്തരായ പിതാക്കൾ അവന്റെ ദാനത്തെ അക്ഷയമെന്നു കരുതുന്നു. പിതൃഭക്തിയുള്ളവർ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 36
सात्विकं शुक्लपन्थानमेतॆ यान्ति विदो जनाः ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ॥
ഈ വിജ്ഞാനികൾ സാത്ത്വികമായ ‘ശുക്ലപഥം’ വഴി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇനി ഞാൻ വീണ്ടും മറ്റൊന്ന് പറയും—സുന്ദരി, തത്ത്വത്തോടെ കേൾക്കുക.
Verse 37
कल्पान्तं पच्यमानापि त्रायन्ते येन मानवाः ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च कदाचिदपि सुन्दरि ॥
കൽപാന്തം വരെ പീഡിക്കപ്പെട്ടാലും ഏതു മാർഗ്ഗത്താൽ മനുഷ്യർ രക്ഷപ്പെടുന്നുവോ, അവരുടെ പുത്രന്മാരും പൗത്രന്മാരും പോലും ഒരിക്കലെങ്കിലും, സുന്ദരി, ആ മോചനത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു.
Verse 38
मुंचन्ति जलबिन्दूंश्च अमां प्राप्य जलाशये ॥ तेनैव भविता तृप्तिस्तेषां निरयगामिनाम् ॥
അമാവാസ്യയിൽ ജലാശയത്തിലെത്തി അവർ ജലബിന്ദുക്കളെങ്കിലും അർപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ തന്നെ നരകഗാമികളായ അവർക്കു തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നു.
Verse 39
ये वै श्राद्धं प्रकुर्वन्ति तर्पयित्वा द्विजातयः ॥ दत्त्वा तिलोदकं पिण्डान् पितृभ्यो भक्तिभावतः ॥
ശ്രാദ്ധം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന ദ്വിജന്മാർ—തർപ്പണം നടത്തി, ഭക്തിഭാവത്തോടെ പിതൃകൾക്ക് എള്ളുനീരും പിണ്ഡങ്ങളും ദാനം ചെയ്ത്—
Verse 40
निरयात्तेऽपि मुच्यन्ते तृप्तिर्भवति चाक्षया ॥ गृह्य चोदुम्बरं पात्रं कृत्वा तत्र तिलोदकम् ॥
അവരും നരകത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരാകുന്നു; അവരുടെ തൃപ്തി അക്ഷയമാകുന്നു. ഉദുംബരമരപ്പാത്രം എടുത്ത് അതിൽ എള്ളുനീർ ഒരുക്കി—
Verse 41
विप्राणां वचनं कृत्वा यथाशक्त्या च दक्षिणा ॥ देया तेषां तु विप्राणां पितॄणां मोक्षणाय च ॥
വിപ്രന്മാരുടെ വചനം അനുസരിച്ച്, കഴിവനുസരിച്ച് ദക്ഷിണ നൽകണം; അത് ആ വിപ്രന്മാർക്കു പിതൃമോക്ഷത്തിനായും നൽകപ്പെടണം.
Verse 42
देयो नीलो वृषस्तत्र नरकार्त्तिविनाशनः ॥ नीलषण्डस्य लाङ्गूले तोयमप्युद्धरेद्यदि ॥
അവിടെ നീലവർണ്ണ വൃഷഭം ദാനം ചെയ്യണം; അത് നരകവേദന നശിപ്പിക്കുന്നതാണ്. ‘നീലഷണ്ഡ’യുടെ വാലിൽ (ബന്ധിച്ച) വെള്ളം പോലും ആരെങ്കിലും ഉയർത്തിയാൽ—
Verse 43
षष्टिवर्षसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः ॥ मुक्तमात्रेण शृङ्गेण नीलषण्डेन सुन्दरि ॥
സുന്ദരീ! വിട്ടയച്ച (മുക്ത) നീലഷണ്ഡയുടെ ഒരു കൊമ്പ് മാത്രത്താൽ അവൻ അറുപതിനായിരം വർഷം പിതൃകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു.
Verse 44
उद्धृतो यदि सुश्रोणि पङ्कः शृङ्गेण तेन च ॥ बान्धवाः पितरस्तस्य निरये पतितास्तु ये ॥
ഹേ സുശ്രോണി! ആ ശൃംഗംകൊണ്ട് ചെളി ഉയർത്തിയാൽ, അവന്റെ ബന്ധുക്കളും നരകത്തിൽ പതിച്ച പിതൃപുരുഷന്മാരും അതിനാൽ ഉദ್ಧരിക്കപ്പെട്ട് മോചിതരായതായി ഗ്രഹിക്കണം।
Verse 45
तानुद्धृत्य वरारोहे सोमलोकं स गच्छति ॥ मुक्तेन नीलषण्डेन यत्पुण्यं जायते भुवि ॥
ഹേ വരാരോഹേ! അവരെ ഉദ್ಧരിച്ച് അവൻ സോമലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു। നീലഷണ്ഡം (നീല വൃഷഭം) മോചിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ ഭൂമിയിൽ ജനിക്കുന്ന പുണ്യം—
Verse 46
एष धर्मो गृहस्थानां पुत्रपौत्रसमन्विताः ॥ त्रातारश्च भविष्यन्ति वर्तयन्तो यथासुखम् ॥
ഇതാണ് ഗൃഹസ്ഥരുടെ ധർമ്മം: പുത്ര-പൗത്രസഹിതരായി, യഥാസുഖം ജീവിതം നയിച്ചുകൊണ്ട് അവർ രക്ഷകരും ആശ്രയദാതാക്കളും ആകുന്നു।
Verse 47
पिपीलिकादिभूतानि जङ्गमाश्च विहङ्गमाः ॥ उपजीवन्ति सुश्रोणि गृहस्थेषु न संशयः ॥
ഹേ സുശ്രോണി! ഉറുമ്പ് മുതലായ ജീവികളും, സഞ്ചരിക്കുന്ന ജീവജാലങ്ങളും, പക്ഷികളും—എല്ലാം ഉപജീവനത്തിനായി ഗൃഹസ്ഥരെ ആശ്രയിക്കുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല।
Verse 48
एवं गृहाश्रमो मूलं धर्मस्तत्र प्रतिष्ठितः ॥ मासिमासि तु ये श्राद्धं प्रकुर्वन्ति गृहाश्रमे ॥
ഇങ്ങനെ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമം തന്നെയാണ് മൂലം; ധർമ്മം അവിടെയാണ് സ്ഥാപിതം। ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ മാസംതോറും ശ്രാദ്ധം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർ—
Verse 49
तिथौ पर्वणि ये चैव स्वपितॄींस्तारयन्ति वै ॥
തിഥിയിലും പർവ്വകാലത്തും സ്വന്തം പിതൃകളെ താരിപ്പിക്കുന്നവർ—
Verse 50
न यज्ञदानाध्ययनोपवासैस्तीर्थाभिषेकैरपि चाग्निहोत्रैः ॥ दानैरनेकैर्विधिसम्प्रदत्तैर्न तत्फलं श्राद्धगृहस्य धर्मे ॥
യജ്ഞം, ദാനം, അധ്യയനം, ഉപവാസം; തീർത്ഥസ്നാനം അല്ലെങ്കിൽ അഗ്നിഹോത്രം; വിധിപൂർവ്വം നൽകിയ അനേകം ദാനങ്ങളാലും—ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്ന ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിനുള്ള അതേ ഫലം ലഭിക്കുകയില്ല।
Verse 51
पितरो निर्गतास्तत्र ब्रह्मविष्णुशरीरगाः ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥
അവിടെ പിതൃകൾ ബ്രഹ്മ-വിഷ്ണു സ്വരൂപദേഹങ്ങളായി പുറപ്പെടുന്നു—പിതാവ്, പിതാമഹൻ, അതുപോലെ പ്രപിതാമഹൻ।
Verse 52
एवं क्रमेण वै तत्र पितृदेवा वसुन्धरे ॥ देवताः कश्यपोत्पन्ना श्राद्धेषु विनियोजिताः ॥
ഹേ വസുന്ധരേ! അവിടെ ഇങ്ങനെ ക്രമമായി കശ്യപജന്യമായ പിതൃദേവതകൾ—ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।
Verse 53
तत एते न जानन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ईश्वरश्च न जानाति आत्मदेहविनिःसृताः ॥
അതുകൊണ്ട് ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുൻപന്തിയിലുള്ള ദേവന്മാരും അവരെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടവരെ ഈശ്വരനും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല।
Verse 54
न च ब्रह्मा विजानाति निःसृतो मम मायया ॥ एवं मायामयौ भूमौ ब्रह्मरुद्रौ बहिष्कृतौ ॥
ബ്രഹ്മാവിനും അവനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല; എന്റെ മായയാൽ അവൻ പുറത്തേക്ക് അയക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹേ ഭൂമീ, ഇങ്ങനെ മായാമയരായ ബ്രഹ്മ-രുദ്രന്മാർ പുറത്താക്കി വെക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 55
कृत्वा वै पिण्डसङ्कल्पं दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ तेन ते पितृपिण्डेन पितृदेवा वसुन्धरे ॥
പിണ്ഡദാനത്തിന്റെ സംकल्पം ചെയ്ത് ഭൂതലത്തിൽ ദർഭ പകരി, ഹേ വസുന്ധരേ, ആ പിതൃപിണ്ഡംകൊണ്ട് പിതൃദേവതകൾക്ക് സേവനം അർപ്പിച്ചു.
Verse 56
अजीर्णेनाभिपीड्यन्ते भुज्यन्ते न च सुन्दरि ॥ ततो दुःखेन सन्तप्ताः पद्यन्ते सोममेव च ॥
ഹേ സുന്ദരീ, അവർ അജീർണത്താൽ പീഡിതരായി (പിണ്ഡം) ഭുജിക്കുവാൻ കഴിയുന്നില്ല. പിന്നെ ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച് അവർ സോമനോടും സമീപിക്കുന്നു.
Verse 57
दृष्टाः सोमेन सुष्रोणि देवताजीर्णपीडिताः ॥ स्वागतेनाथ वाक्येन पूजितास्तदनन्तरम् ॥
ഹേ സുഷ്രോണീ, അജീർണപീഡിതരായ ആ ദേവതകളെ സോമൻ കണ്ടു; ഉടൻ ‘സ്വാഗതം’ എന്ന വചനങ്ങളാൽ അവരെ ആദരിച്ചു പൂജിച്ചു.
Verse 58
सोम उवाच ॥ देवताः कस्य चोत्पन्ना दुखिताः केन हेतुना ॥ एवं तु भाषमाणस्य सोमस्य तदनन्तरम् ॥
സോമൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവതകളേ, നിങ്ങൾ ആരിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്? ഏതു കാരണത്താൽ ദുഃഖിതരായിരിക്കുന്നു?” സോമൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, തുടർന്ന്…
Verse 59
श्राद्धे नियुक्तास्तैस्तु पितृपिण्डेन तर्पिताः ॥ अजीर्णं जायते सोम तेन वै दुःखिता वयम् ॥
ശ്രാദ്ധത്തിൽ അവർ ഞങ്ങളെ നിയോഗിച്ച് പിതൃപിണ്ഡംകൊണ്ട് തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. ഹേ സോമാ! അജീർണം ഉണ്ടാകുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങൾ ദുഃഖിതരാണ്.
Verse 60
सोम उवाच ॥ सखा चाहं भविष्यामि त्रयाणां च चतुर्थकः ॥ सहितास्तत्र गच्छामो यथा श्रेयो भविष्यति ॥
സോമൻ പറഞ്ഞു—ഞാനും സഖാവാകും; ആ മൂന്നുപേരിൽ നാലാമനായിരിക്കും. ശ്രേയസ് ഉണ്ടാകുന്നതിന് നാം എല്ലാവരും ചേർന്ന് അവിടെ പോകാം.
Verse 61
एवमुक्तास्तु सोमेन पितृदेवास्तदन्तरे ॥ सोमं सोमेन गच्छन्ति श्रेयस्कामा वसुन्धरे ॥
സോമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അതിനിടയിൽ പിതൃദേവന്മാർ—ഹേ വസുന്ധരേ—ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിച്ച് സോമനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു.
Verse 62
ऊचुस्ते सोममेवापि वाक्यं नः श्रूयतामिति ॥ त्रयस्तु पितरो देवा ब्रह्मविष्णुहरोद्भवाः ॥
അവർ സോമനോടും പറഞ്ഞു—“ഞങ്ങളുടെ വാക്ക് കേൾക്കപ്പെടട്ടെ.” “മൂന്ന് പിതാക്കൾ ദേവന്മാരാണ്; അവർ ബ്രഹ്മ, വിഷ്ണു, ഹരൻ (ശിവൻ) എന്നിവരിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചവർ.”
Verse 63
शरण्यं शरणं देवं ब्रह्माणं पद्मसम्भवम् ।। मेरुशृङ्गे सुखासीनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्
ശരണദായകനായ ദേവൻ—പദ്മസംഭവനായ ബ്രഹ്മാവിനെ—ശരണം പ്രാപിച്ച്, അവർ അദ്ദേഹത്തെ മേരു ശിഖരത്തിൽ സുഖാസീനനായി, ബ്രഹ്മർഷിഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്നതായി കണ്ടു.
Verse 64
य एते पितरो देव दुःखिताजीरनपीडिताः ।। आगताः शरणं चात्र सोमं सोमेन सत्तम
ഹേ ദേവാ! ദുഃഖിതരും ജീർണ്ണത/അജീർണ്ണപീഡിതരുമായ ഈ പിതാക്കന്മാർ, സോമനോടുകൂടെ ഇവിടെ ശരണം തേടി വന്നിരിക്കുന്നു—ഹേ സോമശ്രേഷ്ഠാ।
Verse 65
यथा नश्यन्ति जीर्णानि तथा कुरु पितामह ।। मुहूर्तं ध्यानमास्थाय ईश्वरं च ददर्श ह
ജീർണ്ണമായ വസ്തുക്കൾ എങ്ങനെ നശിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ചെയ്യുക, ഹേ പിതാമഹാ. പിന്നെ അദ്ദേഹം ക്ഷണനേരം ധ്യാനം ആചരിച്ച് ഈശ്വരനെ ദർശിച്ചു।
Verse 66
उवाच वचनं तत्र ब्रह्मा योगीश्वरं प्रति ।। एते ते पितरो देव दुःखिताजीरनपीडिताः
അവിടെ ബ്രഹ്മാവ് യോഗീശ്വരനോട് പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! ഇവർ നിന്റെ പിതാക്കന്മാർ; ദുഃഖിതരും ജീർണ്ണത/അജീർണ്ണപീഡിതരുമാണ്।
Verse 67
आगताः शरणं चात्र सोमेन सहिताः मम ।। आचक्ष्व निर्मिता येन यथा श्रेयो भवेत् तव
ഇവർ സോമനോടുകൂടെ എന്റെ അടുക്കൽ ഇവിടെ ശരണം തേടി വന്നിരിക്കുന്നു. ഏതു വിധത്തിൽ ഇവർ നിയത/നിർമിതരായെന്നു വിശദീകരിക്കൂ; അതുവഴി നിനക്ക് ശ്രേയസ്സും യുക്തഫലവും ഉണ്ടാകട്ടെ।
Verse 68
ब्रह्मणा चैवमुक्तस्तु ईश्वरः परमेश्वरः ।। मुहूर्तं ध्यानमास्थाय दिव्यं योगं च माधवि
ബ്രഹ്മാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പരമേശ്വരനായ ഈശ്വരൻ, ഹേ മാധവീ, ക്ഷണനേരം ധ്യാനം ആചരിച്ച് ദിവ്യയോഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 69
पश्यते ईश्वरं तत्र योगवेदाङ्गनिर्मितम् ।। विस्मयं परमं गत्वा ब्रह्माणं वाक्यमब्रवीत्
അവിടെ അദ്ദേഹം യോഗവും വേദാംഗങ്ങളും ചേർന്ന് നിർമ്മിതനായ ഈശ്വരനെ ദർശിച്ചു. പരമ വിസ്മയത്തിൽ ആകുലനായി ബ്രഹ്മാവിനോട് വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു.
Verse 70
निर्मिता विष्णुना ब्रह्मन् वैष्णव्या मायया च ते ।। प्रथमं पितरौ देवा ये च श्रेष्ठा भवन्ति ते
ഹേ ബ്രഹ്മൻ, അവർ വിഷ്ണുവാലും വൈഷ്ണവീ മായയാലും നിർമ്മിതരായവർ. ആദ്യം രണ്ടു പിതൃദേവന്മാർ; ശ്രേഷ്ഠരാകുന്നവർ ആ പദവിയിൽ സ്ഥാപിതരാകും.
Verse 71
पिता तु ब्रह्मदैवत्यो मम गात्राद्विनिर्मितः ।। पितामहो विष्णुदेवो विष्णुगात्राद्विनिर्मितः
പിതാവ് ബ്രഹ്മദൈവത്യനായി എന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നു നിർമ്മിതൻ. പിതാമഹൻ വിഷ്ണുദൈവത്യൻ; വിഷ്ണുവിന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നു നിർമ്മിതൻ.
Verse 72
प्रपितामहो रुद्रदेवो मम गात्राद्विनिर्मितः ।। श्राद्धे नियोजितास्तेऽत्र मर्त्येषु पितृदेवताः
പ്രപിതാമഹൻ രുദ്രദൈവത്യൻ; എന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നു നിർമ്മിതൻ. ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങളിൽ ഈ പിതൃദേവന്മാർ ഇവിടെ മർത്ത്യരിൽ നിയുക്തരായിരിക്കുന്നു.
Verse 73
आगताः शरणं ब्रह्मन् सोमेन सहिताः यदि ॥ येन नश्यत्यजीर्णं च पितॄणां च सुखं भवेत्
ഹേ ബ്രഹ്മൻ, അവർ സോമനോടുകൂടെ ശരണം തേടി വന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ—അതുകൊണ്ട് അജീർണം നശിക്കുകയും പിതൃകൾക്ക് സുഖക്ഷേമം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും.
Verse 74
शृणु तत्ते प्रवक्ष्यामि ब्रह्मन् लोकपितामह ॥ शाण्डिल्यपुत्रस्तेजस्वी धूम्रकेतुर्विभावसुः
ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കുക; ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഞാൻ നിനക്കു വിശദീകരിക്കുന്നു—ലോകപിതാമഹൻ പറഞ്ഞു: ശാണ്ഡില്യന്റെ തേജസ്വിയായ പുത്രൻ ധൂമ്രകേതു, വിഭാവസു (അഗ്നി).
Verse 75
श्राद्धे तु प्रथमं तस्य दातव्यं मानुषेषु वा ॥ सह तेनैव भोक्तव्यं पितृपिण्डविसर्जितम्
ശ്രാദ്ധത്തിൽ ആദ്യം അവനു (അഗ്നി/നിയത ഗ്രാഹിതാവിനു) ദാനം ചെയ്യണം, അല്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യരുടെ മുഖേന; പിതൃകൾക്കായി വിസർജ്ജിച്ച പിണ്ഡവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭാഗം അതിനോടൊപ്പം തന്നെ ഭുജിക്കണം.
Verse 76
ईश्वरैनेवमुक्तस्तु ब्रह्मा कमलसम्भवः ॥ आहूय मनसा चैव ह्यागतो हव्यवाहनः
ഈശ്വരൻ ഇങ്ങനെ അരുളിയപ്പോൾ കമലസംഭവനായ ബ്രഹ്മാവ് മനസ്സുകൊണ്ടു മാത്രം അവനെ വിളിച്ചു; ഹവ്യവാഹനൻ (അഗ്നി), ഹവിവാഹകൻ, എത്തി.
Verse 77
प्रदीप्तस्तेजसा वह्निः सर्वभक्षो हुताशनः ॥ योजितः पञ्चयज्ञेषु ब्रह्मणा मम मायया
തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന വഹ്നി—ഹുതാശനൻ, സർവ്വഭക്ഷിയായ അഗ്നി—ബ്രഹ്മാവ് എന്റെ (ഈശ്വരന്റെ) മായയാൽ പഞ്ചയജ്ഞങ്ങളിൽ നിയോഗിച്ചു.
Verse 78
ब्रह्माग्निं भाषते तत्र शृणुष्व च हुताशन ॥ भोक्तव्यं प्रथमं ब्रह्मन् पितृपिण्डविसर्जितम्
അവിടെ ബ്രഹ്മാവ് അഗ്നിയോട് പറഞ്ഞു: ‘കേൾക്കുക, ഹേ ഹുതാശനാ; ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ആദ്യം പിതൃകൾക്കായി വിസർജ്ജിച്ച പിണ്ഡവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭാഗം ഭുജിക്കണം.’
Verse 79
त्वया भुक्तेति भोक्ष्यन्ति देवताः समरुद्गणाः ॥ भोक्तव्यं मध्यमं श्राद्धं पथ्यं अन्नं च वै सह
‘നീ ഭുജിച്ചതിന് ശേഷം’ ദേവതകൾ മരുത്ഗണങ്ങളോടുകൂടെ ഭുജിക്കും. ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗം പഥ്യമായ (ഹിതകരമായ) അന്നത്തോടുകൂടെ ഭുജിക്കണം.
Verse 80
पश्चाद्दत्तं तु तं पिण्डं सह सोमेन भुञ्जते ॥ ब्रह्मणा ह्येवमुक्तास्तु पितृदेवहुताशनाः
പിന്നീട് നൽകിയ ആ പിണ്ഡം സോമനോടുകൂടെ ഭുജിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനാൽ പിതൃകൾ, ദേവതകൾ, ഹുതാശനൻ (അഗ്നി) എന്നിവരും അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
Verse 81
प्रस्थिताः सह सोमेन देवतास्ता वसुन्धरे ॥ पितृयज्ञं वरारोहे भोक्ष्यन्ति सहिताः सदा
ഓ വസുന്ധരേ! ആ ദേവതകൾ സോമനോടുകൂടെ പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു. ഓ വരാരോഹേ! പിതൃയജ്ഞത്തിൽ അവർ എപ്പോഴും ഒരുമിച്ച് ഭുജിക്കും.
Verse 82
पश्चात्पिण्डान्प्रदद्याच्च दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ प्रथमं ब्रह्मणोऽंशाय दद्यात्पिण्डं विधानतः
പിന്നീട് ഭൂമിയിൽ ദർഭ പകര്ത്തി പിണ്ഡങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം. വിധിപ്രകാരം ആദ്യം ബ്രഹ്മാവിന്റെ അംശത്തിനായി (ഭാഗത്തിനായി) പിണ്ഡം നൽകണം.
Verse 83
पितामहाय रुद्रांशसम्भूताय तु मध्यमम् ॥ प्रपितामहाय विष्णोस्तु दद्यात्पिण्डं महीतले
ഭൂമിയിൽ മദ്ധ്യ പിണ്ഡം പിതാമഹനു നൽകണം; അദ്ദേഹം രുദ്രാംശസംബൂതനെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. പ്രപിതാമഹനു വിഷ്ണുവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പിണ്ഡവും അർപ്പിക്കണം.
Verse 84
विधिना मन्त्रपूर्वेण श्राद्धं कुर्वन्ति ये नराः ॥ तेषां वरं प्रयच्छन्ति पितरः श्राद्धतर्पिताः
വിധിപ്രകാരം മന്ത്രപൂർവകമായി ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവർക്ക്, ആ ശ്രാദ്ധത്തിൽ തൃപ്തരായ പിതൃദേവന്മാർ പ്രസന്നരായി വരം നൽകുന്നു।
Verse 85
मम मायाबलेनैव कृतं श्राद्धं द्विजातिभिः ॥ अपाङ्क्तेयांस्तथा विप्रान्प्रवक्ष्यामि वसुन्धरे
എന്റെ മായാബലത്താൽ തന്നെയാണ് ദ്വിജന്മാർ ശ്രാദ്ധം ചെയ്തിരിക്കുന്നത്; ഹേ വസുന്ധരേ, ഇനി പംക്തിയിൽ ഇരിക്കാൻ അയോഗ്യരായ ‘അപാങ്ക്തേയ’ ബ്രാഹ്മണരെ ഞാൻ വിശദീകരിക്കും।
Verse 86
नपुंसकाश्चित्रकारा वसुपालविनिन्दकाः ॥ कुनखाः श्यावदन्ताश्च काणाश्च विकटोदऱाः
നപുംസകർ, ചിത്രകാരർ, വസുപാലനെ നിന്ദിക്കുന്നവർ, വികൃത നഖമുള്ളവർ, കറുത്ത പല്ലുള്ളവർ, ഒരുകണ്ണുള്ളവർ, വികൃത ഉദരമുള്ളവർ—ഇവർ (ശ്രാദ്ധപംക്തിയിൽ) അയോഗ്യർ എന്നു പറയുന്നു।
Verse 87
नर्त्तका गायनाश्चैव तथा रङ्गोपजीविनः ॥ वेदविक्रयिणश्चैव सर्वे याजकयाजकाः
നർത്തകർ, ഗായകർ, നാടകവേദിയിൽ നിന്നു ജീവിക്കുന്നവർ; വേദം വിൽക്കുന്നവർ; കൂടാതെ ധനാർത്ഥം യാജകത്വം ചെയ്യുന്നവരും ചെയ്യിക്കുന്നവരും—ഇവർ എല്ലാവരും (പംക്തിയിൽ) അയോഗ്യർ।
Verse 88
राजोपसेवकाश्चैव वाणिज्यक्रयविक्रयाः ॥ ब्रह्मयोन्यां समुत्पन्नाः सङ्कीर्णा पतिताश्च ये
രാജസേവകർ, വ്യാപാരത്തിൽ വാങ്ങലും വിൽപ്പനയും ചെയ്യുന്നവർ; കൂടാതെ ബ്രാഹ്മണവംശത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും സംകീർണ്ണസ്ഥിതിയുള്ളവരോ ‘പതിതർ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നവരോ—ഇവർ (പംക്തിയിൽ) അയോഗ്യർ।
Verse 89
असंस्कारप्रवृत्ताश्च शूद्रकर्मोपजीविनः ॥ शूद्रकर्मकरा ये च गणका ग्रामयाजकाः
സംസ്കാരരഹിതമായ ജീവിതത്തിൽ പ്രവൃത്തിക്കുന്നവർ, ശൂദ്രസ്വഭാവമുള്ള തൊഴിൽകൊണ്ട് ജീവിക്കുന്നവർ, അത്തരം തൊഴിൽ ചെയ്യുന്നവർ, ഗണകർ (ലേഖകൻ) കൂടാതെ ഗ്രാമയാജകൻ—ഇവർ ശ്രാദ്ധത്തിൽ അയോഗ്യരെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 90
दीक्षितः क्रोडपृष्ठश्च यश्च वार्धुषिको द्विजः ॥ विक्रेतारो रसानां च ये च वैश्योपजीविनः
ദീക്ഷിതൻ, ‘ക്രോഡപൃഷ്ഠ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവൻ, കൂടാതെ വാർധുഷികൻ (പലിശക്കാരൻ) ആയ ദ്വിജൻ; രസ/മസാലാദ്രവ്യങ്ങളുടെ വിൽപ്പനക്കാർ; വൈശ്യസ്വഭാവമുള്ള ഉപജീവനത്തിൽ ജീവിക്കുന്നവർ—ഇവരും ശ്രാദ്ധത്തിൽ അയോഗ്യർ.
Verse 91
सर्वकर्मकरा ये च सर्वविक्रयिणस्तथा ॥ एतान्न भोजयेच्छ्राद्धे पितरर्थे च वसुन्धरे
എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ജോലികളും ചെയ്യുന്നവരും എല്ലാ തരത്തിലുള്ള വസ്തുക്കളും വിൽക്കുന്നവരും—ഹേ വസുന്ധരേ, പിതൃനിമിത്തമായ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ഇവർക്കു ഭോജനം കൊടുക്കരുത്.
Verse 92
दूराध्वानं गता ये च तत्र कर्मोपजीविनः ॥ रसविक्रयिणश्चैव शैलूषस्तिलविक्रयी
ദൂരയാത്ര പോയി അവിടെ ജോലി ചെയ്ത് ഉപജീവനം നടത്തുന്നവർ; രസ/മസാലാദ്രവ്യങ്ങളുടെ വിൽപ്പനക്കാർ; ശൈലൂഷൻ (നടൻ); എള്ള് വിൽക്കുന്നവൻ—ഇവരും ശ്രാദ്ധത്തിൽ അയോഗ്യർ എന്നു പറയുന്നു.
Verse 93
श्राद्धकालमनुप्राप्तं राजसं तं विदुर्बुधाः ॥ अन्ये ये दूषिता देवि द्विजरूपेण राक्षसाः
ബുദ്ധിമാന്മാർ ശ്രാദ്ധകാലത്ത് (ഒരു വിധത്തിലുള്ള) രാജസ ഭാവം ഉദിച്ചുവെന്ന് അറിയുന്നു. ഹേ ദേവീ, മറ്റും ദൂഷിത സ്വാധീനങ്ങളുണ്ട്—ദ്വിജരൂപം ധരിച്ചു രാക്ഷസരായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നവർ.
Verse 94
एतन्न पश्येच्छ्राद्धेषु पितृपिण्डेषु माधवि ॥ अपाङ्क्तेयाँस्तथा विप्रान्भुञ्जतः पश्यतो द्विजान्
ഹേ മാധവി, ശ്രാദ്ധങ്ങളിലും പിതൃപിണ്ഡാർപ്പണങ്ങളിലും ഇവർ സന്നിഹിതരാകുന്നത് അനുവദിക്കരുത്; അതുപോലെ അപാങ്ക്തേയ (അയോഗ്യ) ബ്രാഹ്മണരെയും, മറ്റുള്ളവർ ഭക്ഷിക്കുമ്പോൾ നോക്കി കൊണ്ടു തന്നെ ഭക്ഷിക്കുന്ന ദ്വിജരെയും ഒഴിവാക്കണം।
Verse 95
पितरस्तस्य षण्मासं दुःखमृच्छन्ति दारुणम् ॥ न्यस्तपात्रं द्रुतं कुर्यात्प्रायश्चित्तमुभौ धरे
അവന്റെ പിതാക്കന്മാർ ആറുമാസം ഭീകരമായ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ പാത്രം മാറ്റിവെച്ച്, ഭൂമിയിൽ തന്നെ ഉടൻ പ്രായശ്ചിത്തം നിർവഹിക്കണം।
Verse 96
धृतं तु जुहुयादग्नावादित्यं चावलोकयेत् ॥ पुनरावपनं कृत्वा पितरं च पितामहान्
നെയ്യ് അഗ്നിയിൽ ഹോമമായി അർപ്പിക്കുകയും സൂര്യനെ ദർശിക്കുകയും വേണം; തുടർന്ന് പുനരാവപനം ചെയ്ത് പിതാക്കളെയും പിതാമഹന്മാരെയും യഥാവിധി ആദരിക്കണം।
Verse 97
गन्धपुष्पं च धूपं च दद्यादर्घ्यं तिलोदकम् ॥ यथाविधिं च विप्राय भोजयेच्च पुनः शुचिः
സുഗന്ധം, പുഷ്പം, ധൂപം എന്നിവ സമർപ്പിക്കുകയും എള്ളുവെള്ളത്തോടുകൂടിയ അർഘ്യം നൽകുകയും വേണം; പിന്നെ വീണ്ടും ശുദ്ധനായി നിയമപ്രകാരം ബ്രാഹ്മണനെ ഭോജനിപ്പിക്കണം।
Verse 98
पुनश्चान्यत्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ॥ ज्ञानशुद्धेन विप्रेण मन्त्रशुद्धिं यथाविधि
ഹേ സുന്ദരി, വീണ്ടും മറ്റൊരു കാര്യം ഞാൻ പറയുന്നു—തത്ത്വത്തോടെ കേൾക്കുക; നിയമപ്രകാരം മന്ത്രശുദ്ധി ജ്ഞാനശുദ്ധനായ ബ്രാഹ്മണനാൽ തന്നെയാണ് ഉറപ്പാകുന്നത്।
Verse 99
मृतान्नं ये न भुञ्जन्ति कदाचिदपि माधवि ॥ वैश्वदेवेषु दातव्यं श्राद्धेषु च न योजयेत्
ഹേ മാധവി, ഒരിക്കലും മൃതസംബന്ധമായ അന്നം ഭുജിക്കാത്തവർക്ക്, ആ അന്നം വൈശ്വദേവാർപ്പണത്തിൽ ദാനം ചെയ്യണം; ശ്രാദ്ധകർമ്മത്തിൽ അത് ഉപയോഗിക്കരുത്।
Verse 100
दम्भकारकृतोच्छिष्टं कृत्वा तु नरकं व्रजेत् ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि यथा शुध्यन्ति ते नराः
ദംഭവും ആഡംബരവും മൂലം ഉണ്ടായ ഉച്ഛിഷ്ടം കൈകാര്യം ചെയ്താൽ നരകഗതി ലഭിക്കും. അവർ ശുദ്ധിയാകുന്ന പ്രായശ്ചിത്തം ഞാൻ ഇപ്പോൾ പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 101
माघमासे तु द्वादश्यां सर्पिर्युक्तं तु पायसम् ॥ स लिहेन्मधुमांसॆन तर्पयित्वा द्विजातयः
മാഘമാസത്തിലെ ദ്വാദശിയിൽ നെയ്യ് ചേർത്ത പായസം ഒരുക്കി, ദ്വിജന്മാരെ തർപ്പണം ചെയ്ത്, (പാഠപ്രകാരം) അത് തേനും മാംസവും ചേർത്ത് ലേഹനം/സേവനം ചെയ്യണം।
Verse 102
सवत्सां कपिलां दद्यादात्मनः शुद्धिकामुकः ॥ पुनः श्राद्धं प्रकुर्वीत चात्मनः शुभकामुकः
സ്വശുദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ കിടാവോടുകൂടിയ കപിലാ (തവിട്ടുനിറ) പശുവിനെ ദാനം ചെയ്യണം; സ്വമംഗളം ആഗ്രഹിച്ച് പിന്നെ വീണ്ടും ശ്രാദ്ധം നടത്തണം।
Verse 103
स्नानोऽपलेपनं भूमे कृत्वा विप्रान्प्रमन्त्रयेत् ॥ दन्तकाष्ठं विसृज्यैव ब्रह्मचारी शुचिर्भवेत् ॥
ഹേ ഭൂമീ, സ്നാനവും ലേപനവും പൂർത്തിയാക്കി വിപ്രന്മാരെ മന്ത്രപൂർവ്വം അഭിമന്ത്രിച്ച്/ആഹ്വാനം ചെയ്യണം; ദന്തകാഷ്ഠം ഉപേക്ഷിച്ച് ബ്രഹ്മചാരി ശുചിയായി ഇരിക്കണം।
Verse 104
यत्नेन मिथुनं श्राद्धे भोजयित्वा विसर्ज्जयेत् ॥ अमायां च विशालाक्षि दन्तकाष्ठं न खादयेत् ॥
ശ്രാദ്ധത്തിൽ പരിശ്രമത്തോടെ രണ്ട് ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജിപ്പിച്ച് പിന്നെ അവരെ വിടവാങ്ങിക്കണം; അമാവാസി ദിനത്തിൽ, ഹേ വിശാലാക്ഷി, ദന്തകാഷ്ഠം ചവയ്ക്കരുത്।
Verse 105
अमायां तु च यो मूर्खो दन्तकाष्ठं हि खादति ॥ हिंसितो हि भवेत्सोमो देवताः पितरस्तथा ॥
അമാവാസി ദിനത്തിൽ ദന്തകാഷ്ഠം ചവയ്ക്കുന്ന മൂഢനാൽ സോമൻ ഹാനിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ ദേവന്മാരും പിതൃഗണവും കൂടി ഹാനിയിലാകുന്നു।
Verse 106
प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे ॥ दिवाकृत्यं ततो गृह्य विप्रस्य विधिपूर्व्वकम् ॥
രാത്രി കഴിഞ്ഞ് പ്രഭാതത്തിൽ സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, ദിനകൃത്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, വിധിപൂർവം ബ്രാഹ്മണന്റെ അടുക്കൽ പോകണം।
Verse 107
श्मश्रुकर्म च कर्त्तव्यं नखानां छेदनानि च ॥ स्नापनाभ्यञ्जने दद्यात्पितृभक्तेन सुन्दरी ॥
താടി-മീശ ശുചീകരണവും നഖം മുറിക്കലും ചെയ്യേണ്ടതാണ്; സ്നാനത്തിനും അഭ്യഞ്ജനത്തിനും പിതൃഭക്തൻ ആവശ്യമായ വസ്തുക്കൾ നൽകണം—ഹേ സുന്ദരി।
Verse 108
पक्वान्नं तत्र वै कार्यं सुविमृष्टं च शुद्धितः ॥ वृत्ते तु तत्र मध्याह्ने श्राद्धारम्भं तु कारयेत् ॥
അവിടെ ശുദ്ധിയോടെ നന്നായി വൃത്തിയാക്കിയ പാകം ചെയ്ത അന്നം ഒരുക്കണം; മധ്യാഹ്നം വന്നാൽ അവിടെയേ ശ്രാദ്ധം ആരംഭിക്കണം।
Verse 109
आसनं कल्पयित्वा तु आवाह्य तदनन्तरम् ॥ अर्घ्यं दत्त्वा विधानेन गन्धमाल्यैः प्रपूज्य च ॥
ആസനം ഒരുക്കി, തുടർന്ന് അവരെ ആവാഹനം ചെയ്ത്; വിധിപ്രകാരം അർഘ്യം അർപ്പിച്ച്, സുഗന്ധവും മാലകളും കൊണ്ട് യഥാവിധി പൂജിക്കണം।
Verse 110
धूपं दीपं तथा वस्त्रं तिलोदकमथापि वा ॥ पात्रं च भोजनस्यार्थे विप्राग्रे धारयेत्तथा ॥
ധൂപം, ദീപം, വസ്ത്രം, തിലോദകം; കൂടാതെ ഭോജനത്തിനുള്ള പാത്രം—ഇവയെല്ലാം ബ്രാഹ്മണന്റെ മുമ്പിൽ വെക്കണം।
Verse 111
भस्मना मण्डलं कार्यं पङ्क्ति दोषनिवारकम् ॥ अग्निकार्यं ततः कृत्वा अन्नं च परिवेषयेत् ॥
ഭസ്മംകൊണ്ട് പംക്തിദോഷം നീക്കുന്ന മണ്ഡലം വരയ്ക്കണം; തുടർന്ന് അഗ്നികാര്യവും ചെയ്ത് അന്നം വിളമ്പണം।
Verse 112
तत्र कार्यो न सङ्कल्पः पितॄन्नुद्दिश्य सुन्दरी ॥ यथासुखेन भोक्तव्यमिति ब्रूयाद्द्विजं प्रति ॥
അവിടെ, സുന്ദരീ, പിതൃങ്ങളെ ഉദ്ദേശിച്ച് സങ്കൽപം ചെയ്യരുത്; ദ്വിജനോട് ‘യഥാസുഖം ഭുജിക്കണം’ എന്നു പറയണം।
Verse 113
रक्षोघ्नमन्त्रपाठांश्च श्रावयीत विचक्षणः ॥ तृप्तं तु ब्राह्मणं दत्त्वा दद्याद्वै विकिरं ततः ॥
വിവേകമുള്ള ആചാര്യൻ രക്ഷോഘ്ന മന്ത്രപാഠം ശ്രവിപ്പിക്കണം; തുടർന്ന് ബ്രാഹ്മണനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, പിന്നെ വികിരം അർപ്പിക്കണം।
Verse 114
उत्तरीयासनं दत्त्वा पिण्डप्रश्नं तु कारयेत् ॥ दक्षिणाभिमुखो भूत्वा दर्भानास्तीर्य भूतले ॥
ഉത്തരീയ വസ്ത്രവും ആസനവും നൽകി, തുടർന്ന് പിണ്ഡസംബന്ധമായ ചോദ്യം (വിധി-വിചാരം) നടത്തിക്കൊള്ളണം. ദക്ഷിണാഭിമുഖനായി നിലത്ത് ദർഭ പകരണം.
Verse 115
पिण्डदानं प्रकुर्वीत पित्रादित्रितये तथा ॥ पिण्डानां पूजनं कार्यं तन्तुवृद्ध्यै यथाविधि ॥
പിതാവിനെ തുടങ്ങി പിതൃത്രയത്തിനായി പിണ്ഡദാനം നടത്തണം. വംശപരമ്പരയുടെ വർധനയ്ക്കായി വിധിപ്രകാരം പിണ്ഡങ്ങളെ പൂജിക്കണം.
Verse 116
ब्राह्मणस्य च हस्ते तु दद्यादक्षय्यमात्मवान् ॥ दक्षिणाभिः प्रतोष्यापि स्वस्ति वाच्यं विसर्जयेत् ॥
ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവൻ ബ്രാഹ്മണന്റെ കൈയിൽ അക്ഷയദാനം നൽകണം. ദക്ഷിണ നൽകി സന്തോഷിപ്പിച്ച് ‘സ്വസ്തി’ വചനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച് വിടവാങ്ങിക്കണം.
Verse 117
पिण्डास्त्रयस्तु वसुधे यावत्तिष्ठन्ति भूतले ॥ अप्यायमानाः पितरस्तावत्तिष्ठन्ति वै गृहे ॥
ഹേ വസുധേ! മൂന്ന് പിണ്ഡങ്ങൾ നിലത്ത് നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, തൃപ്തരാകുന്ന പിതൃകൾ അത്രത്തോളം ഗൃഹത്തിൽ സന്നിഹിതരായിരിക്കും.
Verse 118
वैष्णवी काश्यपी चेति अक्षया चेति नामतः ॥ भक्षयेत्प्रथमं पिण्डं पत्न्यै देयं तु मध्यमम् ॥
അവയ്ക്ക് ‘വൈഷ്ണവീ’, ‘കാശ്യപീ’, ‘അക്ഷയാ’ എന്നിങ്ങനെ പേരുകളുണ്ട്. ആദ്യ പിണ്ഡം സ്വയം ഭക്ഷിക്കണം; മദ്ധ്യ പിണ്ഡം ഭാര്യയ്ക്ക് നൽകണം.
Verse 119
तृतीयमुदके दद्याच्छ्राद्धे एवं विधिः स्मृतः ॥ पितृदेवांश्च विसृजेत् ततश्च प्रणमेत् तान् ॥
മൂന്നാമത്തെ അംശം ജലത്തിൽ അർപ്പിക്കണം—ശ്രാദ്ധത്തിൽ ഇതേവിധി സ്മൃതിയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. തുടർന്ന് പിതൃദേവന്മാരെ വിസർജിച്ച്, പിന്നെ അവർക്കു പ്രണാമം ചെയ്യണം.
Verse 120
एवं दत्तेन तुष्यन्ति पितृदेवा न संशयः ॥ दीर्घायुष्यं प्रयच्छन्ति पुत्रपौत्रधनानि च ॥
ഇങ്ങനെ അർപ്പിച്ച ദാനത്താൽ പിതൃദേവന്മാർ തൃപ്തരാകുന്നു—സംശയമില്ല. അവർ ദീർഘായുസ്സും, പുത്ര-പൗത്രന്മാരും, ധനസമ്പത്തും നൽകുന്നു.
Verse 121
ज्ञानोत्तमेषु विप्रेषु दद्याच्छ्राद्धं विधानतः ॥ अन्यथा तत्तु वै श्राद्धं निष्फलं नास्ति संशयः ॥
ജ്ഞാനത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ വിപ്രന്മാർക്ക് വിധിപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ ആ ശ്രാദ്ധം തീർച്ചയായും നിഷ്ഫലം—സംശയമില്ല.
Verse 122
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यः श्राद्धं कुरुते द्विजः ॥ मद्भक्तस्यासुरेन्द्रस्य फलं भवति भागतः ॥
മന്ത്രവും ക്രിയാവിധിയും ഇല്ലാതെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്ന ദ്വിജന്റെ ഫലം ഭാഗമായി എന്റെ ഭക്തനായ അസുരേന്ദ്രനു ലഭിക്കുന്നു.
Verse 123
उद्धरेद्यदि पात्रं तु ब्राह्मणो ज्ञानवर्जितः॥ राक्षसैर्ह्रियते तच्च भुञ्जतस्तस्य सुन्दरि॥
ജ്ഞാനരഹിതനായ ബ്രാഹ്മണൻ പാത്രസ്ഥാനമേറ്റെടുത്താൽ, ഓ സുന്ദരി, അവൻ ഭുജിക്കുന്ന സമയത്ത് ആ അർപ്പണം രാക്ഷസന്മാർ കവർന്നുകൊള്ളുന്നു.
Verse 124
एतत्ते कथितं भद्रे पितृकार्यमनुत्तमम्॥ उत्पतिश्चैव दानं च यत्पुण्यं कथितं तव॥
ഹേ ഭദ്രേ! പിതൃകാര്യത്തിന്റെ ഈ അനുത്തമവിധി നിനക്കു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഫലോത്പത്തി കൂടാതെ ദാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പുണ്യവും നിനക്കു വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 125
अपरं चापि वसुधे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि।
കൂടാതെ, ഹേ വസുധേ! നീ മറ്റെന്താണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?
Verse 126
करिष्यन्ति च ये श्राद्धं श्रद्धया ज्ञानिनो जनाः॥ तत्सर्वं कथयिष्यामि श्रूयतां शुभ लोचने॥
ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്ന ജ്ഞാനികൾ—അവയെല്ലാം ഞാൻ വിവരിക്കും; ഹേ ശുഭലോചനേ, കേൾക്കുക.
Verse 127
तस्करा लेखकाऱाश्च याजका रङ्गकारकाः॥ शौलिका गिरिका ये च दाम्भिका ये च माधवि॥
ഹേ മാധവീ! കള്ളർ, ലേഖകർ, യാജകർ, നാടകകലാകാർ; കൂടാതെ ശൗലികർ, ഗിരികർ, ദംഭികൾ.
Verse 128
प्रेतान्नं भुञ्जमानास्तु श्राद्धमर्हन्ति ये द्विजाः॥ तेषां दोषं प्रवक्ष्यामि भुक्तं भोजयते तु सः॥
‘പ്രേതാന്നം’ ഭുജിച്ചിട്ടും ശ്രാദ്ധഭോജനത്തിന് അർഹരെന്ന് കരുതപ്പെടുന്ന ദ്വിജന്മാരുടെ ദോഷം ഞാൻ പറയും; അവൻ ഇതിനകം ഭുക്തമായതേ മറ്റുള്ളവരെ ഭക്ഷിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 129
स्वागतं च तथा कृत्वा पाद्यार्थं सलिलं शुचि॥ पाद्यं दत्त्वा तु विप्राय गृहस्याभ्यन्तरं नयेत्॥
യഥാവിധി സ്വാഗതം ചെയ്ത് പാദപ്രക്ഷാളനത്തിനായി ശുദ്ധജലം സമർപ്പിക്കണം. ബ്രാഹ്മണനു പാദ്യം നൽകി അവനെ ഗൃഹാന്തർഭാഗത്തേക്ക് നയിക്കണം.
Verse 130
उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा दद्याच्छान्त्युदकानि च॥ प्रणम्य शिरसा भूमौ निवापस्य च धारिणीः॥
ജലം സ്പർശിച്ച് ശുചിയായി ശാന്ത്യുദകവും നൽകണം. തുടർന്ന് തല ഭൂമിയിൽ നമിച്ച് നിവാപബന്ധിത ധാരിണികളെ ആദരിക്കണം.
Verse 131
वेदविद्याव्रतस्नातो सुविमृष्टान्नभोजकः॥ ईदृशान्भोजयेच्छ्राद्धे पितृयज्ञेषु माधवि॥
വേദവിദ്യയിൽ പരിശീലിതനായി, വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് സ്നാതനായി, ശുദ്ധമായി തയ്യാറാക്കിയ അന്നം ഭുജിക്കുന്നവൻ—ഹേ മാധവി, ശ്രാദ്ധത്തിലും പിതൃയജ്ഞങ്ങളിലും അത്തരക്കാരെ തന്നെ ഭോജനിപ്പിക്കണം.
Verse 132
प्रणम्य शिरसा देवीर्निर्वापस्य च धारिणीः॥ वैष्णवी काश्यपी चेति अजया चेति नामतः॥
തല കുനിച്ച് നിവാപത്തിന്റെ ധാരിണീ ദേവിമാരെ നമസ്കരിക്കണം—നാമമായി: വൈഷ്ണവീ, കാശ്യപീ, അജയാ.
Verse 133
अज्ञानतमसारूढा निकृतिज्ञाः शठास्तथा ॥ स्नेहपाशशतेनैव पच्यन्ते नरके नराः
അജ്ഞാനത്തിന്റെ അന്ധകാരത്തിൽ മുങ്ങി, വഞ്ചന അറിയുന്നവരായി ചതിക്കാരായിരിക്കുന്ന മനുഷ്യർ—ആസക്തിയുടെ നൂറുകണക്കിന് പാശങ്ങളാൽ ബന്ധിതരായി നരകത്തിൽ ദഹിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 134
षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च ॥ सोमलोकेषु मोदन्ते क्षुत्तृड्भ्यां च विवर्जिताः
അറുപതിനായിരം വർഷവും കൂടാതെ അറുപതു നൂറു വർഷവും അവർ സോമലോകങ്ങളിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു; വിശപ്പും ദാഹവും ഇല്ലാത്തവരായിരിക്കുന്നു।
Verse 135
पुनश्चान्यत्प्रवक्ष्यामि पितृयज्ञेषु सुन्दरी ॥ दद्याद्वै ब्राह्मणमुखे नाग्नौ तु जुहुयात्क्वचित्
ഹേ സുന്ദരീ, പിതൃയജ്ഞങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഞാൻ വീണ്ടും മറ്റൊരു കാര്യം പറയുന്നു—ദാനം ബ്രാഹ്മണന്റെ വായിൽ (അഥവാ ബ്രാഹ്മണനേയ്ക്ക്) തന്നേ നൽകണം; അഗ്നിയിൽ ഒരിക്കലും ഹോമമായി അർപ്പിക്കരുത്।
Verse 136
दृष्ट्वा पितामहं देवं प्रणम्य सहसा क्षितौ ॥ अत्रिपुत्रेण सोमेन भाषितो वै पितामहः
ദിവ്യനായ പിതാമഹനെ കണ്ടു ഉടൻ ഭൂമിയിൽ പ്രണാമം ചെയ്ത്, അത്രിപുത്രനായ സോമൻ പിതാമഹനോട് നിശ്ചയമായും സംസാരിച്ചു।
Verse 137
ब्राह्मणानां हितार्थाय निर्मिता विष्णुमायया ॥ तर्पिताः पितृयज्ञेषु पितरोऽजीर्णपीडिताः
ബ്രാഹ്മണരുടെ ഹിതത്തിനായി ഇത് വിഷ്ണുമായയാൽ നിർമ്മിതമാണ്; പിതൃയജ്ഞങ്ങളിൽ പിതാക്കന്മാർ തൃപ്തരാകുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് അജീർണ്ണപീഡിതരായിരിക്കുമ്പോൾ।
Verse 138
एवं तु प्रथमं श्राद्धं दद्यादग्नेरवसुन्धरे ॥ उद्दिश्य च पितॄन्देवी तर्पयित्वा द्विजातयः
ഹേ വസുന്ധരേ, ഇങ്ങനെ അഗ്നിഹോമത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് ആദ്യ ശ്രാദ്ധം നൽകണം; ഹേ ദേവീ, പിതാക്കളെ ഉദ്ദേശിച്ച് തർപ്പണം ചെയ്തു ദ്വിജർ തുടർകർമ്മം നടത്തണം।
Frequently Asked Questions
The text frames śrāddha as a disciplined household duty that links karma, social order, and intergenerational responsibility. It instructs that correct ritual timing, qualified recipients, and procedural purity are not merely formalities but mechanisms by which the household (gṛhastha) sustains a stable exchange between living society, ancestors (pitṛs), and the wider cosmic order. Improper performance is described as producing disorder and suffering, while proper performance supports welfare (āyuḥ, kīrti, bala) and relief from preta/naraka conditions.
The chapter emphasizes pitṛpakṣa observance and careful selection of tithi and parvan, as well as recurring monthly performance (māsi māsi). It also specifies practical timing cues such as midday initiation of the rite (madhyāhna) after preparatory purification, and mentions amāvāsyā-related restrictions (e.g., avoiding dantakāṣṭha), indicating lunar-phase sensitivity in śrāddha discipline.
Through Pṛthivī as interlocutor, the chapter implicitly treats the household as a terrestrial node of care: orderly food preparation, regulated distribution, purity management, and avoidance of disruptive presences are presented as stabilizing practices that prevent social and karmic ‘pollution.’ The narrative also portrays gṛhastha-āśrama as dharma’s ‘root’ (mūla), suggesting that sustainable human life on Earth depends on disciplined reciprocity—feeding authorized guests, honoring ancestors, and maintaining controlled ritual spaces rather than wasteful or chaotic consumption.
The narrative references a mythic lineage of pitṛ-deities associated with Brahmā, Viṣṇu, and Rudra, and introduces Soma as a mediating figure who accompanies the pitṛ-deities to Brahmā on Meru. It also names a fire lineage via Śāṇḍilya’s son Dhūmraketu (Vibhāvasu/Agni), used to explain a procedural correction in śrāddha consumption order. These figures function as cultural-theological authorities legitimizing ritual protocol rather than as datable historical persons.