Adhyaya 15

Verse 1

अगस्तिरुवाच । शृणु पत्नि महाभागे लोपामुद्रे सधर्मिणि । कथा विष्णुगणाभ्यां च कथितां शिवशर्मणे

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാഭാഗ്യവതിയായ ഭാര്യ ലോപാമുദ്രേ, ധർമ്മസഹചാരിണീ! വിഷ്ണുവിന്റെ രണ്ടു ഗണങ്ങൾ ശിവശർമനോട് പറഞ്ഞ കഥ നീ ശ്രവിക്കൂ.

Verse 2

शिवशर्मोवाच । अहो गणौ विचित्रेयं श्रुता चांद्रमसी कथा । उडुलोककथां ख्यातं विष्वगाख्यानकोविदौ

ശിവശർമൻ പറഞ്ഞു—അഹോ, ഹേ രണ്ടു ഗണങ്ങളേ! ഞാൻ ഈ ചാന്ദ്രമസീ കഥ അത്ഭുതത്തോടെ ശ്രവിച്ചു. ഉടുലോകത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധ കഥ പറയുന്നതിൽ നിങ്ങൾ ലോകവിഖ്യാത ആഖ്യാനകൗശലികൾ ആകുന്നു.

Verse 4

गणावूचतुः । पुरा सिसृक्षतः सृष्टिं स्रष्टुरंगुष्ठपृष्ठतः । दक्षः प्रजाविनिर्माणे दक्षो जातः प्रजापतिः । षष्टिर्दुहितरस्तस्य तपोलावण्यभूषणाः । सर्वलावण्यरोहिण्यो रोहिणीप्रमुखाः शुभाः

ഗണങ്ങൾ പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് സ്രഷ്ടാവ് സൃഷ്ടി വിരിയിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ, സ്രഷ്ടാവിന്റെ അങ്കുഷ്ഠത്തിന്റെ പൃഷ്ഠഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ദക്ഷൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പ്രജാസൃഷ്ടിയിൽ നിപുണനായ അവൻ ദക്ഷപ്രജാപതിയായി. അവന് തപസ്സും ലാവണ്യവും അലങ്കാരമായ അറുപത് ശുഭ പുത്രിമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു; സർവ്വലാവണ്യത്തിൽ ദീപ്തരായി, രോഹിണി പ്രധാനയായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 5

ताभिस्तप्त्वा तपस्तीव्रं प्राप्य वैश्वेश्वरीं पुरीम् । आराधितो महादेवः सोमः सोमविभूपणः

അവർ തീവ്രമായ തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ച് വൈശ്വേശ്വരീ പുരി (കാശി) പ്രാപിച്ചു. അവിടെ മഹാദേവനെ യഥാവിധി ആരാധിച്ചു; കൂടാതെ സോമംകൊണ്ട് വിഭൂഷിതനായ സോമനെയും പ്രസന്നമാക്കി।

Verse 6

यदा तुष्टोयमीशानो दातुं वरमथाययौ । उवाच च प्रसन्नात्मा याचध्वं वरमुत्तमम्

ഈ ഈശാനൻ തൃപ്തനായി വരം നൽകാൻ മുന്നോട്ട് വന്നപ്പോൾ, പ്രസന്നഹൃദയത്തോടെ പറഞ്ഞു—“ഉത്തമമായ വരം യാചിക്കുവിൻ।”

Verse 7

शंभोर्वाक्यमथाकर्ण्य ऊचुस्ताश्च कुमारिकाः । यदि देयो वरोऽस्माकं वरयोग्याः स्म शंकर

ശംഭുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ കുമാരികൾ പറഞ്ഞു—“ഹേ ശങ്കരാ, ഞങ്ങൾക്ക് വരം നൽകുമെങ്കിൽ, ഞങ്ങൾ വരയോഗ്യരാണ്।”

Verse 8

भवतोपि महादेव भवतापहरो हि यः । रूपेण भवता तुल्यः स नो भर्ता भवत्विति

“ഹേ മഹാദേവാ, നിങ്ങളുടെ അഭിമാനവും ഹരിക്കുവാൻ കഴിയുന്നവൻ, രൂപത്തിൽ നിങ്ങളോടു തുല്യനായവൻ—അവൻ തന്നേ ഞങ്ങളുടെ ഭർത്താവാകട്ടെ; അവൻ തന്നേ ഞങ്ങളുടെ നാഥനാകട്ടെ।”

Verse 9

लिंगं संस्थाप्य सुमहन्नक्षत्रेश्वर संज्ञितम् । वारणायास्तटे रम्ये संगमेश्वरसन्निधौ

അവർ വാരണാ നദിയുടെ മനോഹര തീരത്ത്, സംഗമേശ്വരന്റെ സന്നിധിയിൽ, ‘നക്ഷത്രേശ്വര’ എന്ന നാമമുള്ള അതിമഹത്തായ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 10

दिव्यं वर्ष सहस्रं तु पुरुषायितसंज्ञितम् । तपस्तप्तं महत्ताभिः पुरुषैरपि दुष्करम्

‘പുരുഷായിത’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ആയിരം ദിവ്യവർഷങ്ങൾ അവർ മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്തു—അത് പുരുഷന്മാർക്കും അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ সাধനയാണ്।

Verse 11

ततस्तुष्टो हि विश्वेशो व्यतरद्वरमुत्तमम् । सर्वासामेकपत्नीनामकत्रे स्थिरचेतसाम्

അപ്പോൾ പ്രസന്നനായ വിശ്വേശ്വരൻ പരമോന്നത വരം നൽകി—സ്ഥിരചിത്തരായ നിങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ഒരുമിച്ച് ഒരേ ഭർത്താവു ലഭിക്കും (ഒരു പ്രഭുവിന്റെ സഹധർമ്മിണികളായി).

Verse 12

श्री विश्वेश्वर उवाच । न क्षांतं हि तपोत्युग्रमेतदन्याभिरीदृशम् । पुराऽबलाभिस्तस्माद्वो नाम नक्षत्रमत्र वै

ശ്രീ വിശ്വേശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“നിങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള മറ്റു സ്ത്രീകൾ മുമ്പ് ഇത്തരമൊരു അത്യുഗ്ര തപസ്സു സഹിച്ചിട്ടില്ല. അതിനാൽ ഇവിടെ നിങ്ങളുടെ നാമം ‘നക്ഷത്ര’ ആകട്ടെ.”

Verse 13

पुरुषायितसंज्ञेन तप्तं यत्तपसाधुना । भवतीभिस्ततः पुंस्त्वमिच्छया वो भविष्यति

“‘പുരുഷായിത’ എന്ന തപസ്സു നിങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം അനുഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നിങ്ങളുടെ ഇച്ഛാനുസാരം നിങ്ങൾക്ക് പുംസ്ത്വം—പുരുഷഭാവം—ലഭിക്കും.”

Verse 14

ज्योतिश्चक्रे समस्तेऽस्मिन्नग्रगण्या भविष्यथ । मेषादीनां च राशीनां योनयो यूयमुत्तमाः

ഈ സമസ്ത ജ്യോതിചക്രത്തിൽ നിങ്ങൾ അഗ്രഗണ്യരായി എണ്ണപ്പെടും; മേഷാദി രാശികളുടെ നിങ്ങൾ തന്നെ ഉത്തമ യോനികൾ—ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠ ഉറവുകൾ—ആകും.

Verse 15

ओषधीनां सुधायाश्च ब्राह्मणानां च यः पतिः । पतिमत्यो भवत्योपि तेन पत्या शुभाननाः

ഔഷധികൾക്കും, സുദയ്ക്കും, ബ്രാഹ്മണർക്കും അധിപനായവൻ ആരോ—ആ ശുഭപതിയാൽ, ഹേ ശുഭമുഖികളേ, നിങ്ങളും ‘പതിമതി’ അഥവാ സത്യരക്ഷകൻ-യുക്തരായി സൗഭാഗ്യവതികളാകും.

Verse 16

भवतीनामिदं लिंगं नक्षत्रेश्वर संज्ञितम् । पूजयित्वा नरो गंता भवतीलोकमुत्तमम्

ഈ ലിംഗം നിങ്ങളുടേതാണ്; ഇത് ‘നക്ഷത്രേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിനെ പൂജിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ നിങ്ങളുടെ ഉത്തമ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കും.

Verse 17

उपरिष्टान्मृगांकस्य लोको वस्तु भविष्यति । सर्वासां तारकाणां च मध्ये मान्या भविष्यथ

ചന്ദ്രന്റെ മുകളിലായി നിങ്ങളുടെ വാസലോകം ഉണ്ടാകും; എല്ലാ താരകളുടെയും മദ്ധ്യത്തിൽ നിങ്ങൾ മാന്യരായും പൂജ്യരായും നിലകൊള്ളും.

Verse 18

नक्षत्रपूजका ये च नक्षत्रव्रतचारिणः । ते वो लोके वसिष्यंति नक्षत्र सदृशप्रभाः

നക്ഷത്രങ്ങളെ പൂജിക്കുന്നവരും നക്ഷത്രവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവരും—അവർ നിങ്ങളുടെ ലോകത്തിൽ വസിക്കും; നക്ഷത്രസദൃശമായ പ്രഭയോടെ ദീപ്തരാകും.

Verse 19

नक्षत्रग्रहराशीनां बाधास्तेषां कदाचन । न भविष्यंति ये काश्यां नक्षत्रेश्वरवीक्षकाः

കാശിയിൽ നക്ഷത്രേശ്വരനെ ദർശിച്ച് ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവർക്ക് നക്ഷത്രം, ഗ്രഹം, രാശി എന്നിവ മൂലമുള്ള ബാധകൾ ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകുകയില്ല।

Verse 20

अगस्त्य उवाच । अतिथित्वमवाप नेत्रयोर्बुधलोकः शिवशर्मणस्त्वथ । गणयोर्भगणस्य संकथां कथयित्रो रिति विष्णुचेतसोः

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് ബുധലോകം പ്രാപിച്ച ശിവശർമൻ ആ രണ്ടു ഗണങ്ങളെ അതിഥികളായി സത്കരിച്ചു; വിഷ്ണുവിൽ സ്ഥിരചിത്തരായ അവർ ആ നക്ഷത്രഗണകഥ വിവരിച്ചു।

Verse 21

शिवशर्मोवाच । कस्य लोकोयमतुलो ब्रूतं श्रीभगवद्गणौ । पीयूषभानोरिव मे मनः प्रीणयतेतराम्

ശിവശർമൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശ്രീഭഗവാന്റെ പൂജ്യ ഗണങ്ങളേ, ഈ അതുല ലോകം ആരുടേതാണെന്ന് പറയുക. അമൃതചന്ദ്രനെപ്പോലെ എന്റെ മനസ് അത്യന്തം ആനന്ദിക്കുന്നു।

Verse 22

गणावूचतुः । शिवशर्मञ्छृणु कथामेतां पापापहारिणीम् । स्वर्गमार्गविनोदाय तापत्रयविनाशिनीम्

ഗണങ്ങൾ പറഞ്ഞു—ഹേ ശിവശർമനേ, പാപം അകറ്റുന്ന ഈ കഥ കേൾക്കുക; ഇത് സ്വർഗമാർഗത്തിൽ ആനന്ദം നൽകുകയും ത്രിതാപം നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 23

योसौ पूर्वं महाकांतिरावाभ्यां परिवर्णितः । साम्राज्यपदमापन्नो द्विजराजस्तवाग्रतः

മുമ്പ് ഞങ്ങൾ വർണ്ണിച്ച മഹാകാന്തിയുള്ള അവൻ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ സാമ്രാജ്യപദം പ്രാപിച്ചത്; ആ ദ്വിജരാജൻ നിന്റെ മുന്നിൽ നില്ക്കുന്നു।

Verse 24

दक्षिणा राजसूयस्य येन त्रिभुवनं कृता । तपस्तताप योत्युग्रं पद्मानां दशतीर्दश

യാരാൽ രാജസൂയയാഗത്തിന്റെ ദക്ഷിണ ത്രിഭുവനമൊട്ടാകെ വ്യാപിക്കുന്നതാക്കി; അവൻ പദ്മങ്ങളുടെ പത്ത് പത്ത് ദശതികളോളം, അതായത് അളവറ്റ കാലം വരെ, അത്യുഗ്രമായ തപസ്സു ചെയ്തു।

Verse 25

अत्रिनेत्रसमुद्भूतः पौत्रो वै द्रुहिणस्य यः । नाथः सर्वौषधीनां च ज्योतिषां पतिरेव च

അത്രിയുടെ നേത്രത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചവൻ, ദ്രുഹിണൻ (ബ്രഹ്മാവ്) എന്നവന്റെ പൗത്രൻ; അവൻ സർവ്വ ഔഷധികളുടെ നാഥനും ജ്യോതിഷ്കങ്ങളുടെ അധിപതിയും ആകുന്നു।

Verse 26

निर्मलानां कलानां च शेवधिर्यश्च गीयते । उद्यन्परोपतापं यः स्वकरैर्गलहस्तयेत्

നിർമല കലകളുടെ നിധിയെന്നു പാടപ്പെടുന്നവൻ; അവൻ ഉദയിച്ച് തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ പരതാപത്തെ കഴുത്തുപിടിച്ചമർത്തുന്നതുപോലെ ചെയ്തു, ദാഹതാപം അകറ്റുന്നു।

Verse 27

मुदंकुमुदिनीनांयस्तनोति जगता सह । दिग्वधू चारु शृंगारदर्शनादर्शमंडलः

ജഗത്തോടൊപ്പം കുമുദിനികളിലും ആനന്ദം പരത്തുന്നവൻ; അവന്റെ മണ്ഡലം ദിക്കുകളെന്ന വധുക്കളുടെ മനോഹര ശൃംഗാരം കാണാനുള്ള ദർപ്പണമാകുന്നു।

Verse 28

किमन्यैर्गुणसंभारैरतोपि न समं विधोः । निजोत्तमांगे सर्वज्ञः कलां यस्यावतंसयेत्

മറ്റു ഗുണസമാഹാരങ്ങൾ എന്തിന്? ചന്ദ്രനോട് സമമായത് ഒന്നുമില്ല। സർവ്വജ്ഞനായ ശിവൻ തന്റെ ഉത്തമാംഗത്തിൽ (ശിരസ്സിൽ) അവന്റെ കല തന്നെയെ അലങ്കാരമായി ധരിക്കുന്നു।

Verse 29

बृहस्पतेस्स वै भार्यामैश्वर्यमदमोहितः । पुरोहितस्यापिगुरोर्भ्रातुरांगिरसस्य वै

ഐശ്വര്യമദത്തിൽ മോഹിതനായ അവൻ പുരോഹിതനും ഗുരുവുമായ ബൃഹസ്പതിയുടെ—തന്റെ സഹോദരൻ ആംഗിരസന്റെ—ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചു.

Verse 30

जहार तरसा तारां रूपवान्रूपशालिनीम् । वार्यमाणोपि गीर्वाणैर्बहुदेवर्षिभिः पुनः

രൂപവാനായ അവൻ രൂപശാലിനിയായ താരയെ ബലാൽക്കാരംകൊണ്ട് അപഹരിച്ചു; ദേവന്മാരും അനേകം ദേവർഷികളും പുനഃപുനഃ തടഞ്ഞിട്ടും.

Verse 31

नायं कलानिधेर्दोषो द्विजराजस्य तस्य वै । हित्वा त्रिनेत्रं कामेन कस्य नो खडितं मनः

ഇത് ആ കലാനിധി, ആ ദ്വിജരാജന്റെ യഥാർത്ഥ ദോഷമല്ല; കാരണം കാമവശനായി ത്രിനേത്രനായ ശിവനെയ്ക്കൂടി ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ആരുടെ മനസ്സ് തകർന്നു വഴിതെറ്റാതിരിക്കും?

Verse 32

ध्वांतमेतदभितः प्रसारियत्तच्छमाय विधिनाविनिर्मितम् । दीपभास्करकरामहौषधं नाधिपत्य तमसस्तुकिंचन

ഈ അന്ധകാരം ചുറ്റും വ്യാപിക്കുന്നു; അതിനെ ശമിപ്പാൻ വിധാതാവ് ദീപം, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രകിരണങ്ങൾ, മഹൗഷധികൾ എന്നിവ സൃഷ്ടിച്ചു—എന്നാലും തമസ്സിന് യഥാർത്ഥ ആധിപത്യം ഒന്നുമില്ല.

Verse 33

आधिपत्यमदमोहितं हितं शंसितं स्पृशति नो हरेर्हितम् । दुर्जनविहिततीर्थमज्जनैः शुद्धधीरिव विरुद्धमानसम्

ആധിപത്യഗർവമദത്തിൽ മോഹിതനായവനെ ഹിതോപദേശം എത്ര ശ്രേഷ്ഠമായി പറഞ്ഞാലും സ്പർശിക്കില്ല; ഹരിക്ക് പ്രിയമായ ശ്രേയസ്സും അവൻ സ്വീകരിക്കുകയില്ല. ദുഷ്ടർ കെട്ടിച്ചമച്ച ‘തീർത്ഥ’ത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ശുദ്ധബുദ്ധിയുടെയും മനസ്സ് വിരുദ്ധമാകുന്നതുപോലെ, അവന്റെ അന്തഃകരണം വികൃതമാകുന്നു.

Verse 34

धिग्धिगेतदधिकर्द्धि चेष्टितं चंक्रमेक्षणविलक्षितं यतः । वीक्षते क्षणमचारुचक्षुषा घातितेन विपदःपदेन च

അതിസമൃദ്ധിക്കായുള്ള ഈ അശാന്ത പരിശ്രമത്തെയും, ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അലഞ്ഞു കണ്ണോടിക്കുന്ന വിചിത്രചേഷ്ടയെയും ധിക്‌ധിക്‌. കാരണം നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത, ശോഭയില്ലാത്ത ദൃഷ്ടിയാൽ ക്ഷണമാത്രം നോക്കുന്നതും, അപദാപഥത്തിൽ വെച്ച ഒരു പടിയും—മനുഷ്യനെ ദുരിതത്തിലേക്ക് വീഴ്ത്തുന്നു.

Verse 35

कः कामेन न निर्जितस्त्रिजगतां पुष्पायुधेनाप्यहो कः क्रोधस्यवशंगतो ननच को लोभेन संमोहितः । योषिल्लोचनभल्लभिन्नहृदयः को नाप्तवानापदं को राज्यश्रियमाप्यनांधपदवीं यातोपि सल्लोचनः

അഹോ! ത്രിജഗത്തെയും ജയിക്കുന്ന പുഷ്പായുധനായ കാമൻ ആരെയല്ല ജയിച്ചത്? ക്രോധത്തിന്റെ വശത്തിലേക്ക് ആരല്ല വീണത്, ലോഭമോഹത്തിൽ ആരല്ല കുടുങ്ങിയത്? സ്ത്രീയുടെ നേത്രബാണങ്ങൾ ഹൃദയം തുളച്ചവൻ ആരാണ് അപദയെ കാണാത്തത്? രാജശ്രീ ലഭിച്ചിട്ടും, കണ്ണുകളുണ്ടായിട്ടും, അന്ധപഥത്തിലേക്ക് ആരാണ് പോകാത്തത്?

Verse 36

आधिपत्यकमलातिचंचला प्राप्यतां च यदिहार्जितं किल । निश्चलं सदसदुच्चकैर्हितं कार्यमार्यचरितैः सदैव तत्

ആധിപത്യം കമലസ്ഥലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ അത്യന്തം ചഞ്ചലമാണ്; ഇവിടെ പരിശ്രമിച്ച് നേടിയാലും അങ്ങനെ തന്നേ. അതിനാൽ ആര്യർ എപ്പോഴും സ്ഥിരവും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഹിതകരവുമായതു—ഉന്നത-നീച, ശുഭ-അശുഭങ്ങളിൽ പോലും അചഞ്ചലമായ സദാചാരം—ആചരിക്കണം.

Verse 37

न यदांगिरसे तारां स व्यसर्जयदुल्बणः । रुद्रोथ पार्ष्णिं जग्राह गृहीत्वाजगवं धनुः

ആ ഉഗ്രൻ താരയെ ആംഗിരസന്‍ (ബൃഹസ്പതി) തിരികെ നൽകാൻ വിട്ടുകൊടുക്കാതിരുന്നപ്പോൾ, രുദ്രൻ അജഗവ ധനുസ്സ് കൈക്കൊണ്ട് അവന്റെ കുതികാൽ പിടിച്ചു.

Verse 38

तेन ब्रह्मशिरोनाम परमास्त्रं महात्मना । उत्सृष्टं देवदेवायतेन तन्नाशितं ततः

ആ മഹാത്മാവ് ദേവദേവനോടു വിരോധമായി ‘ബ്രഹ്മശിര’ എന്ന പരമാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; എന്നാൽ ആ പ്രഭു തന്നേ അതിനെ ഉടൻ നശിപ്പിച്ചു.

Verse 39

तयोस्तद्युद्धमभवद्घोरं वै तारकामयम् । ततस्त्वकांड ब्रह्मांड भंगाद्भीतोभवद्विधिः

അവരിരുവരുടെയും ഇടയിൽ താരകാ-പ്രസംഗം നിറഞ്ഞ ആ യുദ്ധം അത്യന്തം ഘോരമായി. അപ്പോൾ അകസ്മാത് ബ്രഹ്മാണ്ഡഭംഗം സംഭവിക്കുമോ എന്ന ഭയത്തിൽ വിധാതാവായ ബ്രഹ്മാവ് വ്യാകുലനായി.

Verse 40

निवार्य रुद्रं समरात्संवर्तानलवर्चसम् । ददावांगिरसे तारां स्वयमेव पितामहः

പ്രളയാഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന രുദ്രനെ സമരത്തിൽ നിന്ന് തടഞ്ഞ്, പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം താരയെ ആംഗിരസന് (ബൃഹസ്പതിക്ക്) തിരികെ നൽകി.

Verse 41

अथांतर्गर्भमालोक्य तारां प्राह बृहस्पतिः । मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथंचन

താര ഗർഭിണിയാണെന്ന് കണ്ട ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞു—“എന്റെ ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിൽ, നിന്റെ ഗർഭത്തിൽ ഈ ഗർഭം യാതൊരു വിധത്തിലും ധരിക്കരുത്.”

Verse 42

इषीकास्तंबमासाद्य गर्भं सा चोत्ससर्ज ह । जातमात्रः स भगवान्देवानामाक्षिपद्वपुः

ഞാങ്ങണൽക്കൂട്ടം സമീപിച്ച് അവൾ അവിടെ തന്നെ ഗർഭം ത്യജിച്ചു. ജനിച്ച ഉടൻ തന്നെ ആ ഭഗവാൻ തന്റെ ദിവ്യദീപ്തമായ രൂപംകൊണ്ട് ദേവന്മാരുടെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റി.

Verse 43

ततः संशयमापन्नास्तारामूचुः सुरोत्तमाः । सत्यं बूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः

അപ്പോൾ സംശയത്തിലായ ശ്രേഷ്ഠ ദേവന്മാർ താരയോട് പറഞ്ഞു—“സത്യം പറയുക; ഈ പുത്രൻ ആരുടേതാണ്—സോമന്റേതോ, ബൃഹസ്പതിയുടേതോ?”

Verse 44

पृच्छमाना यदा देवै र्नाह ताराऽतिसत्रपा । तदा सा शप्तुमारब्धा कुमारेणातितेजसा

ദേവന്മാർ ചോദിച്ചപ്പോൾ, അത്യന്തം ലജ്ജയിൽ മുങ്ങിയ താരയ്ക്ക് മറുപടി പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ അതിതേജസ്വിയായ കുമാരൻ (സ്കന്ദൻ) അവളെ ശപിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു।

Verse 45

तं निवार्य तदा ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम् । प्रोवाच प्रांजलिः सा तं सोमस्येति पितामहम्

അവനെ തടഞ്ഞ് ബ്രഹ്മാവ് സംശയം നീക്കാൻ താരയോട് ചോദിച്ചു. താര കൈകൂപ്പി പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനോട്—“(ഈ ശിശു) സോമന്റേതാണ്” എന്നു പറഞ്ഞു।

Verse 46

तदा स मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा गर्भं प्रजापतिः । बुध इत्यकरोन्नाम तस्य बालस्य धीमतः

അപ്പോൾ രാജസ്വരൂപനായ പ്രജാപതി ശിശുവിന്റെ ശിരസ്സിൽ സ്നേഹത്തോടെ ഘ്രാണം ചെയ്ത്, ആ ധീമാനായ ബാലന് ‘ബുധൻ’ എന്നു നാമകരണം ചെയ്തു।

Verse 47

ततश्च सर्वदेवेभ्यस्तेजोरूपबलाधिकः । बुधः सोमं समापृच्छय तपसे कृतनिश्चयः

അതിനുശേഷം തേജസ്സിലും രൂപത്തിലും ബലത്തിലും എല്ലാ ദേവന്മാരെയും മറികടന്ന ബുധൻ തപസ്സിന് നിശ്ചയിച്ച് സോമനെ സമീപിച്ച് ചോദ്യം ചെയ്തു।

Verse 48

जगाम काशीं निर्वाणराशिं विश्वेशपालिताम् । तत्र लिगं प्रतिष्ठाप्य स स्वनाम्ना बुधेश्वरम्

അവൻ വിശ്വേശ്വരൻ സംരക്ഷിക്കുന്ന, നിർവാണത്തിന്റെ നിധിയായ കാശിയിലേക്ക് പോയി. അവിടെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, തന്റെ പേരിൽ അതിന് ‘ബുധേശ്വരം’ എന്നു നാമകരണം ചെയ്തു।

Verse 49

तपश्चचार चात्युग्रमुग्रं संशीलयन्हृदि । वर्षाणामयुतं बालो बालेंदुतिलकं शिवम्

ആ ബാലൻ ഹൃദയത്തിൽ ബാലേന്ദു-തിലകധാരിയായ ശിവനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് അത്യന്തം ഉഗ്രമായ തപസ്സു ചെയ്തു; പത്തായിരം വർഷം തുടർച്ചയായി সাধന നടത്തി।

Verse 50

ततो विश्वपतिः श्रीमान्विश्वेशो विश्वभावनः । बुधेश्वरान्महालिंगादाविरासीन्महोदयः

അപ്പോൾ ശ്രീമാനായ വിശ്വപതി—വിശ്വേശ്വരൻ, സർവ്വത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ—ബുധേശ്വര മഹാലിംഗത്തിൽ നിന്ന് മഹാ തേജസ്സോടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 51

उवाच च प्रसन्नात्मा ज्योतीरूपो महेश्वरः । वरं ब्रूहि महाबुद्धे बुधान्य विबुधोत्तमः

പ്രസന്നഹൃദയനായ ജ്യോതിരൂപ മഹേശ്വരൻ പറഞ്ഞു—“മഹാബുദ്ധിയുള്ള ബുധാ, ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, വരം പറയുക (തിരഞ്ഞെടുക്കുക)।”

Verse 52

तवानेनाति तपसा लिंगसंशीलनेन च । प्रसन्नोस्मि महासौम्य नादेयं त्वयि विद्यते

“നിന്റെ ഈ അതിവിശേഷ തപസ്സും ലിംഗത്തെ ഭക്തിയോടെ സേവിച്ചതും കൊണ്ട് ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്, ഓ മഹാസൗമ്യാ! നിനക്കു നൽകാനാകാത്തത് ഒന്നുമില്ല।”

Verse 53

इति श्रुत्वा वचः सोथ मेघगंभीर निःस्वनम् । अवग्रहपरिम्लान सस्यसंजीवनोपमम्

ആ വചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ അവൻ മേഘഗംഭീര ഗർജ്ജനപോലെയുള്ള നാദം കേട്ടു—അനാവൃഷ്ടിയിൽ വാടിയ വിളകൾക്ക് പുനർജീവൻ ലഭിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 54

उन्मील्यलोचने यावत्पुरः पश्यति बालकः । तावल्लिंगे ददर्शाथ त्र्यंबकं शशिशेखरम्

കുഞ്ഞ് കണ്ണുതുറന്ന് മുന്നോട്ട് നോക്കിയ ഉടനെ, അതേ ക്ഷണത്തിൽ ലിംഗത്തിനുള്ളിൽ ത്ര്യംബകൻ—ചന്ദ്രശേഖരൻ, ത്രിനേത്ര ശിവൻ—ദർശനം ചെയ്തു.

Verse 55

बुध उवाच । नमः पूतात्मने तुभ्यं ज्योतीरूप नमोस्तु ते । विश्वरूप नमस्तुभ्यं रूपातीताय ते नमः

ബുധൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പൂതാത്മാവേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ജ്യോതിരൂപനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ വിശ്വരൂപനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ രൂപാതീതനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 56

नमः सर्वार्ति नाशाय प्रणतानां शिवात्मने । सर्वज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वकर्त्रे नमोस्तु ते

സകല ദുഃഖവും നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ശരണാഗതരുടെ ശിവാത്മസ്വരൂപനായ പ്രഭുവേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ സർവജ്ഞനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ സർവകർത്താവേ, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 57

कृपालवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः । फलदात्रे च तपसां तपोरूपाय ते नमः

ഹേ കൃപാലുവേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ഭക്തിയാൽ പ്രാപ്യനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. തപസ്സുകളുടെ ഫലദാതാവേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ തപോരൂപനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 58

शंभो शिवशिवाकांत शांतश्री कंठशूलभृत् । शशिशेखरशर्वेश शंकरेश्वर धूर्जटे

ഹേ ശംഭോ! ഹേ ശിവ, ശിവാകാന്താ! ഹേ ശാന്തശ്രീ! ഹേ കണ്ഠശൂലഭൃത്! ഹേ ശശിശേഖരാ, സർവേശാ! ഹേ ശങ്കരേശ്വരാ, ഹേ ധൂർജടേ!

Verse 59

पिनाकपाणे गिरिश शितिकंठ सदाशिव । महादेव नमस्तुभ्यं देवदेव नमोस्तु ते

ഹേ പിനാകധാരീ, ഹേ ഗിരീശ, ഹേ നീലകണ്ഠ സദാശിവ! ഹേ മഹാദേവ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ദേവദേവ, നിനക്കു പുനഃപുനഃ നമോ.

Verse 60

स्तुतिकर्तुं न जानामि स्तुतिप्रिय महेश्वर । तव पादांबुजद्वंद्वे निर्द्वंद्वा भक्तिरस्तु मे

ഹേ സ്തുതിപ്രിയ മഹേശ്വരാ, യഥോചിതമായ സ്തുതി ചെയ്യാൻ എനിക്കറിയില്ല; എങ്കിലും നിന്റെ പദ്മപാദയുഗളത്തിൽ എന്റെ നിർദ്വന്ദ്വമായ, അചഞ്ചലമായ ഭക്തി നിലനില്ക്കട്ടെ।

Verse 61

अयमेव वरो नाथ प्रसन्नोसि यदीश्वर । नान्यं वरं वृणे त्वत्तः करुणामृतवारिधे

ഹേ നാഥാ, ഹേ ഈശ്വരാ, നീ പ്രസന്നനായാൽ ഇതുതന്നെ എന്റെ വരം; ഹേ കരുണാമൃതവാരിധേ, നിന്നിൽ നിന്ന് ഞാൻ മറ്റൊരു വരവും അപേക്ഷിക്കുന്നില്ല।

Verse 62

ततः प्राह महेशानस्तत्स्तुत्या परितोषितः । रौहिणेय महाभाग सौम्यसौम्यवचोनिधे

അപ്പോൾ ആ സ്തുതിയിൽ പരിതോഷിതനായ മഹേശാനൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ റൗഹിണേയ, ഹേ മഹാഭാഗ്യവാനേ! ഹേ സൗമ്യാ, മധുരവചനനിധേ!”

Verse 63

नक्षत्रलोकादुपरि तव लोको भविष्यति । मध्ये सर्वग्रहाणां च सपर्यां लप्स्यसे पराम्

നക്ഷത്രലോകത്തിനുമീതെ നിന്റെ ലോകം ഉണ്ടാകും; കൂടാതെ എല്ലാ ഗ്രഹങ്ങളുടെയും മദ്ധ്യേ നീ പരമ സപര്യ—ഉത്തമമായ ആദരവും പൂജയും—ലഭിക്കും।

Verse 64

त्वयेदं स्थापितं लिंगं सर्वेषां बुद्धिदायकम् । दुर्बुद्धिहरणं सौम्य त्वल्लोकवसतिप्रदम्

ഈ ലിംഗം നിനക്കാൽ തന്നെ സ്ഥാപിതമായതാണ്; ഇത് എല്ലാവർക്കും ബുദ്ധി നൽകുന്നു. ഹേ സൗമ്യനേ, ദുർബുദ്ധി നീക്കി നിന്റെ ലോകത്തിൽ വാസം പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു।

Verse 65

इत्युक्त्वा भगवाञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत । बुधः स्वर्लोकमगमद्देवदेवप्रसादतः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ ശംഭു അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു. ദേവദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ ബുധൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് പോയി।

Verse 66

गणावूचतुः । काश्यां बुधेश्वरसमर्चनलब्धबुद्धिः संसारसिंधुमधिगम्य नरो ह्यगाधम् । मज्जेन्न सज्जनविलोचन चंद्रकांतिः कांताननस्त्वधिवसेच्च बुधेऽत्र लोके

ഗണങ്ങൾ പറഞ്ഞു—കാശിയിൽ ബുധേശ്വരനെ സമ്യക് ആരാധിച്ച് ബുദ്ധി ലഭിച്ച മനുഷ്യൻ അഗാധമായ സംസാരസിന്ധുവിൽ മുങ്ങുകയില്ല. സജ്ജനരുടെ കണ്ണുകൾക്ക് ചന്ദ്രകാന്തിപോലെ ദീപ്തനും കാന്തമുഖനുമായ അവൻ ഇവിടെ ബുധലോകത്തിൽ വസിക്കുന്നു।

Verse 67

चंद्रेश्वरात्पूर्वभागे दृष्ट्वा लिंगं बुधेश्वरम् । न बुद्ध्या हीयते जंतुरंतकालेपि जातुचित्

ചന്ദ്രേശ്വരന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ബുധേശ്വര ലിംഗം ദർശിച്ചാൽ, ജീവൻ ഒരിക്കലും ബുദ്ധിഹീനനാകുകയില്ല—അന്ത്യകാലത്തിലും അല്ല।

Verse 68

गणौ यावत्कथामित्थं चक्राते बुधलोकगाम् । तावद्विमानं संप्राप्तं शुक्रलोकमनुत्तमम्

ആ രണ്ടു ഗണങ്ങൾ ബുധലോകഗാമിയായ ഈ കഥ ഇങ്ങനെ പറയുന്നതിനിടയിൽ തന്നെ, അതേ സമയത്ത് ശുക്രലോകത്തിൽ നിന്നെത്തിയ അനുത്തമ വിമാനം എത്തിച്ചേർന്നു।