Prakarana 13
The ‘landing’ of the staircase: bhakti as the perfected medicine (भव-भेषज) that converts metaphysical doctrine into lived liberation. In Uttar Kāṇḍa, the Manas turns from external līlā-events to interiorized sādhana—diagnosing the mind’s diseases (मानस रोग), prescribing satsanga-sraddhā as treatment, and declaring राम-भक्ति as the cintāmaṇi that makes nirguṇa truth experientially saguna. This stage seals the pilgrim’s journey by establishing eligibility (अधिकार), right audience (कथा-अधिकारी), and the seven sopānas as the path-map within the kathā itself.
ഈ ഉത്തരകാണ്ഡഭാഗത്തിൽ രസം പ്രധാനമായും ശാന്തമാണ്; കരുണ അതിനെ ഗാഢമാക്കുന്നു; അത്ഭുതം അതിനെ ഉയർത്തുന്നു—ഇവിടെ അത്ഭുതം യുദ്ധമഹത്വമല്ല, പരിവർത്തനത്തിന്റെ അത്ഭുതമാണ്: ‘രാമഭഗതി ചിന്താമണി സുന്ദര’. തുളസീദാസിന്റെ ദൈവശാസ്ത്രഘടന ഇവിടെ വ്യക്തമായി സോപാനികമാണ്: കഥ തന്നെ ഒരു പടവഴിയായി മാറുന്നു; അതിന്റെ പടികൾ ശ്രദ്ദ, സത്സംഗം, വൈരാഗ്യം, ജ്ഞാനം, പരിപക്വഭക്തി എന്നിവയാണ്. ഉപദേശം ക്രമമായി ഉയരുന്നു: ആദ്യം ഭക്തിയുടെ സർവ്വാധികാരം (മോഹം, ലോഭം, കാമം എന്നിവയെ അകറ്റുന്നു), പിന്നെ ശ്രോതൃനീതിശാസ്ത്രം (ആർക്കാണ് കഥ അർഹം), തുടർന്ന് ‘മാനസരോഗ’ത്തിന്റെ വൈദ്യോപമയും ഹരിഭജനമെന്ന ഏക ഔഷധവും. നിർഗുണ/സഗുണ സമന്വയം ‘ശ്രുതിസിദ്ധാന്ത’ (നെതി-നെതി ജ്ഞാനം) ഹൃദയത്തിന്റെ ഭാവനിശ്ചയത്തിനകത്ത് സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ടാണ് നേടുന്നത്: ഭക്തിയില്ലാത്ത ജ്ഞാനം വന്ധ്യം; ഭക്തി ജ്ഞാനത്തെ ഉള്ളിലെ ദീപമായി വഹിക്കുന്നു—‘നഹിം കഛു ചഹിഅ ദിആ ഘൃത ബാതീ’. ഇങ്ങനെ ഉത്തരകാണ്ഡം മാനസത്തിന്റെ മുദ്രയും താക്കോലുംപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു: സമഗ്രകാവ്യത്തെ മോക്ഷസാധനമായി അധികാരപ്പെടുത്തുന്നു.
Verses
ചൗപായി 120.1-10
कहेउँ ग्यान सिद्धांत बुझाई।सुनहु भगति मनि कै प्रभुताई।।
राम भगति चिंतामनि सुंदर।बसइ गरुड़ जाके उर अंतर।परम प्रकास रूप दिन राती।नहिं कछु चहिअ दिआ घृत बाती।मोह दरिद्र निकट नहिं आवा।लोभ बात नहिं ताहि बुझावा।प्रबल अबिद्या तम मिटि जाई।हारहिं सकल सलभ समुदाई।खल कामादि निकट नहिं जाहीं।बसइ भगति जाके उर माहीं।गरल सुधासम अरि हित होई।तेहि मनि बिनु सुख पाव न कोई।ब्यापहिं मानस रोग न भारी।जिन्ह के बस सब जीव दुखारी।राम भगति मनि उर बस जाकें।दुख लवलेस न सपनेहुँ ताकें।चतुर सिरोमनि तेइ जग माहीं।जे मनि लागि सुजतन कराहीं।सो मनि जदपि प्रगट जग अहई।राम कृपा बिनु नहिं कोउ लहई।सुगम उपाय पाइबे केरे।नर हतभाग्य देहिं भटमेरे।पावन पर्बत बेद पुराना।राम कथा रुचिराकर नाना।मर्मी सज्जन सुमति कुदारी।ग्यान बिराग नयन उरगारी।भाव सहित खोजइ जो प्रानी।पाव भगति मनि सब सुख खानी।मोरें मन प्रभु अस बिस्वासा।राम ते अधिक राम कर दासा।राम सिंधु घन सज्जन धीरा।चंदन तरु हरि संत समीरा।सब कर फल हरि भगति सुहाई।सो बिनु संत न काहूँ पाई।अस बिचारि जोइ कर सतसंगा।राम भगति तेहि सुलभ बिहंगा।।
kaheũ gyāna siddhānta bujhāī |sunahu bhagati mani kai prabhutāī ||
rāma bhagati cintāmaṇi sundara |basai garuṛa jāke ura antara ||
parama prakāsa rūpa dina rātī |nahiṁ kachu cahi-a diā ghṛta bātī ||
moha daridra nikaṭa nahiṁ āvā |lobha bāta nahiṁ tāhi bujhāvā ||
prabala abidyā tama miṭi jāī |hārahiṁ sakala salabha samudāī ||
khala kāmādi nikaṭa nahiṁ jāhīṁ |basai bhagati jāke ura māhīṁ ||
garala sudhā-sama ari hita hoī |tehi mani binu sukha pāva na koī ||
byāpahiṁ mānasa roga na bhārī |jinh ke basa saba jīva dukhārī ||
rāma bhagati mani ura basa jākeṁ |dukha lavalesa na sapanehũ tākeṁ ||
catura siromaṇi teī jaga māhīṁ |je mani lāgi sujatana karāhīṁ ||
so mani jadapi pragaṭa jaga ahaī |rāma kṛpā binu nahiṁ kou lahaī ||
sugama upāya pāibe kere |nara hatabhāgya dehiṁ bhaṭamere ||
pāvana parbata beda purānā |rāma kathā rucirākara nānā ||
marmī sajjana sumati kudārī |gyāna birāga nayana uragārī ||
bhāva sahita khojai jo prānī |pāva bhagati mani saba sukha khānī ||
moreṁ mana prabhu asa bisvāsā |rāma te adhika rāma kara dāsā ||
rāma sindhu ghana sajjana dhīrā |candana taru hari santa samīrā ||
saba kara phala hari bhagati suhāī |so binu santa na kāhū̃ pāī ||
asa bicāri joi kara satasaṅgā |rāma bhagati tehi sulabha bihangā ||
ഞാൻ ജ്ഞാനസിദ്ധാന്തം വിശദീകരിച്ചു; ഇപ്പോൾ ഭക്തിയെന്ന മണിയുടെ മഹത്വം കേൾക്കുക. രാമഭക്തി സുന്ദരമായ ചിന്താമണിയാകുന്നു, ഗരുഡ; ആരുടെ ഹൃദയത്തിൽ അത് വസിക്കുന്നുവോ അവിടെ പകലും രാത്രിയും പരമപ്രകാശമുണ്ട്, വിളക്കോ നെയ്യോ തിരിയോ ഒന്നും വേണ്ട. മോഹമെന്ന ദാരിദ്ര്യം അടുത്തുവരുന്നില്ല, ലോഭത്തിന്റെ കാറ്റ് അതിനെ അണയ്ക്കുന്നില്ല. പ്രബലമായ അവിദ്യയുടെ ഇരുട്ട് നീങ്ങുന്നു, എല്ലാ ശലഭങ്ങളുടെ കൂട്ടവും തോൽക്കുന്നു. ദുഷ്ടരായ കാമാദികൾ ആരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഭക്തി വസിക്കുന്നുവോ അവരുടെ അടുത്തുചെല്ലുന്നില്ല. വിഷം അമൃതമാകുന്നു, ശത്രു ഹിതനാകുന്നു; ഈ മണിയില്ലാതെ ആർക്കും സുഖം കിട്ടുന്നില്ല. മനസ്സിന്റെ ഭയാനകമായ രോഗങ്ങൾ ആരുടെ വശത്ത് എല്ലാ ജീവികളും ദുഃഖിക്കുന്നുവോ അവ അവനെ ബാധിക്കുന്നില്ല. രാമഭക്തിയെന്ന മണി ആരുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നുവോ അവന് സ്വപ്നത്തിൽപ്പോലും ദുഃഖത്തിന്റെ ലേശമില്ല. ഈ മണിയെ ലഭിക്കാൻ യത്നിക്കുന്നവർ ഈ ലോകത്തിൽ ചതുരന്മാരുടെ ശിരോമണികളാകുന്നു. ആ മണി ലോകത്ത് പ്രത്യക്ഷമായിരിക്കുന്നുവെങ്കിലും രാമന്റെ കൃപയില്ലാതെ ആർക്കും അത് ലഭിക്കുന്നില്ല. അത് ലഭിക്കാനുള്ള ഉപായം എളുപ്പമാണ്, എന്നിട്ടും ദുർഭാഗ്യരായ മനുഷ്യർ അതിനെ തള്ളിക്കളയുന്നു. പവിത്രമായ പർവതങ്ങൾ വേദപുരാണങ്ങൾ, രാമകഥകൾ അവയിലെ നാനാ സുന്ദര ഖനികൾ. സജ്ജനരാണ് രഹസ്യം അറിഞ്ഞവർ, സുമതിയാണ് കോടാരി, ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും കണ്ണുകൾ, സർപ്പശത്രുവേ. ഏത് ജീവി ഭാവത്തോടെ തിരയുന്നുവോ അവൻ എല്ലാ സുഖങ്ങളുടെ ഖനിയായ ഭക്തിമണി ലഭിക്കുന്നു. പ്രഭോ, എന്റെ മനസ്സിൽ ഇത്തരം വിശ്വാസം: രാമന്റെ ദാസൻ രാമനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ. രാമൻ സിന്ധു, ധീര സജ്ജനന്മാർ മേഘങ്ങൾ; ഹരി ചന്ദനവൃക്ഷം, സന്തുകൾ സമീരം. എല്ലാ പ്രയത്നത്തിന്റെയും ഫലം ഹരിഭക്തിയാണ് സുന്ദരം, അത് സന്തുകളില്ലാതെ ആർക്കും ലഭിച്ചിട്ടില്ല. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് ആർ സത്സംഗം ചെയ്യുന്നുവോ അവന് രാമഭക്തി എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു, പക്ഷിരാജാവേ.
ദോഹ 120(क)-(ख)
ब्रह्म पयोनिधि मंदर ग्यान संत सुर आहिं।कथा सुधा मथि काढ़हिं भगति मधुरता जाहिं।।120(क)।।
बिरति चर्म असि ग्यान मद लोभ मोह रिपु मारि।जय पाइअ सो हरि भगति देखु खगेस बिचारि।।120(ख)।।
brahma payonidhi mandara gyāna santa sura āhiṁ |kathā sudhā mathi kāḍhahiṁ bhagati madhuratā jāhiṁ ||120(ka)||
birati carma asi gyāna mada lobha moha ripu māri |jaya pāi-a so hari bhagati dekhu khagesa bicāri ||120(kha)||
പരമാത്മാവായ ബ്രഹ്മം പാലസമുദ്രം, ജ്ഞാനം മന്ദര പർവ്വതം; സന്തുകൾ ദേവന്മാർ, അതിൽനിന്ന് പുണ്യകഥയുടെ അമൃതം കടയുന്നു; ഭക്തി അതിന്റെ മധുരത. വൈരാഗ്യം പരിച, ജ്ഞാനം വാൾ; അവയാൽ മദം, ലോഭം, മോഹം എന്ന ശത്രുക്കളെ വധിച്ച്, ഹരി ഭക്തിയാണ് വിജയമെന്ന് നേടുന്നു; പക്ഷികളുടെ രാജാവേ, നന്നായി ചിന്തിച്ചു നോക്കുക.
ചൗപായി 121.1-19
पुनि सप्रेम बोलेउ खगराऊ।जौं कृपाल मोहि ऊपर भाऊ।।
नाथ मोहि निज सेवक जानी।सप्त प्रस्न कहहु बखानी।।
प्रथमहिं कहहु नाथ मतिधीरा।सब ते दुर्लभ कवन सरीरा।।
बड़ दुख कवन कवन सुख भारी।सोउ संछेपहिं कहहु बिचारी।।
संत असंत मरम तुम्ह जानहु।तिन्ह कर सहज सुभाव बखानहु।।
कवन पुन्य श्रुति बिदित बिसाला।कहहु कवन अघ परम कराला।।
मानस रोग कहहु समुझाई।तुम्ह सर्बग्य कृपा अधिकाई।।
तात सुनहु सादर अति प्रीती।मैं संछेप कहउँ यह नीती।।
नर तन सम नहिं कवनिउ देही।जीव चराचर जाचत तेही।।
नरग स्वर्ग अपबर्ग निसेनी।ग्यान बिराग भगति सुभ देनी।।
सो तनु धरि हरि भजहिं न जे नर।होहिं बिषय रत मंद मंद तर।।
काँच किरिच बदलें ते लेही।कर ते डारि परस मनि देहीं।।
नहिं दरिद्र सम दुख जग माहीं।संत मिलन सम सुख जग नाहीं।।
पर उपकार बचन मन काया।संत सहज सुभाउ खगराया।।
संत सहहिं दुख परहित लागी।परदुख हेतु असंत अभागी।।
भूर्ज तरू सम संत कृपाला।परहित निति सह बिपति बिसाला।।
सन इव खल पर बंधन करई।खाल कढ़ाइ बिपति सहि मरई।।
खल बिनु स्वारथ पर अपकारी।अहि मूषक इव सुनु उरगारी।।
पर संपदा बिनासि नसाहीं।जिमि ससि हति हिम उपल बिलाहीं।।
दुष्ट उदय जग आरति हेतू।जथा प्रसिद्ध अधम ग्रह केतू।।
संत उदय संतत सुखकारी।बिस्व सुखद जिमि इंदु तमारी।।
परम धर्म श्रुति बिदित अहिंसा।पर निंदा सम अघ न गरीसा।।
हर गुर निंदक दादुर होई।जन्म सहस्र पाव तन सोई।।
द्विज निंदक बहु नरक भोग करि।जग जनमइ बायस सरीर धरि।।
सुर श्रुति निंदक जे अभिमानी।रौरव नरक परहिं ते प्रानी।।
होहिं उलूक संत निंदा रत।मोह निसा प्रिय ग्यान भानु गत।।
सब के निंदा जे जड़ करहीं।ते चमगादुर होइ अवतरहीं।।
सुनहु तात अब मानस रोगा।जिन्ह ते दुख पावहिं सब लोगा।।
मोह सकल ब्याधिन्ह कर मूला।तिन्ह ते पुनि उपजहिं बहु सूला।।
काम बात कफ लोभ अपारा।क्रोध पित्त नित छाती जारा।।
प्रीति करहिं जौं तीनिउ भाई।उपजइ सन्यपात दुखदाई।।
बिषय मनोरथ दुर्गम नाना।ते सब सूल नाम को जाना।।
ममता दादु कंडु इरषाई।हरष बिषाद गरह बहुताई।।
पर सुख देखि जरनि सोइ छई।कुष्ट दुष्टता मन कुटिलई।।
अहंकार अति दुखद डमरुआ।दंभ कपट मद मान नेहरुआ।।
तृस्ना उदरबृद्धि अति भारी।त्रिबिध ईषना तरुन तिजारी।।
जुग बिधि ज्वर मत्सर अबिबेका।कहँ लागि कहौं कुरोग अनेका।।
puni sa-prema boleu khagarāū |jauṁ kṛpāla mohi ūpara bhāū ||
nātha mohi nija sevaka jānī |sapta prasna kahahu bakhānī ||
prathamahiṁ kahahu nātha matidhīrā |saba te durlabha kavan sarīrā ||
baṛa dukha kavan kavan sukha bhārī |sou saṅkṣepahiṁ kahahu bicārī ||
santa asanta marama tumha jānahu |tinh kara sahaja subhāva bakhānahu ||
kavan punya śruti bidita bisālā |kahahu kavan agha parama karālā ||
mānasa roga kahahu samujhāī |tumha sarbagya kṛpā adhikāī ||
tāta sunahu sādara ati prītī |maiṁ sañchepa kahauṁ yaha nītī ||
nara tana sama nahiṁ kavaniu dehī |jīva carācara jācata tehī ||
naraga svarga apabarga nisenī |gyāna birāga bhagati subha denī ||
so tanu dhari hari bhajahiṁ na je nara |hohiṁ biṣaya rata manda manda tara ||
kāṁca kirica badaleṁ te lehī |kara te ḍāri parasa mani dehīṁ ||
nahiṁ daridra sama dukha jaga māhīṁ |santa milana sama sukha jaga nāhīṁ ||
para upakāra bacana mana kāyā |santa sahaja subhāu khagarāyā ||
santa sahahiṁ dukha parahita lāgī |paradukha hetu asanta abhāgī ||
bhūrja tarū sama santa kṛpālā |parahita niti saha bipati bisālā ||
sana iva khala para bandhana karaī |khāla kaṛhāi bipati sahi maraī ||
khala binu svāratha para apakārī |ahi mūṣaka iva sunu uragārī ||
para sampadā bināsi nasāhīṁ |jimi sasi hati hima upala bilāhīṁ ||
duṣṭa udaya jaga ārati hetū |jathā prasiddha adhama graha ketū ||
santa udaya santata sukhakārī |bisva sukhada jimi indu tamārī ||
parama dharma śruti bidita ahiṁsā |para nindā sama agha na garīsā ||
hara gura nindaka dādura hoī |janma sahasra pāva tana soī ||
dvija nindaka bahu naraka bhoga kari |jaga janamai bāyasa sarīra dhari ||
sura śruti nindaka je abhimānī |raurava naraka parahiṁ te prānī ||
hohiṁ ulūka santa nindā rata |moha nisā priya gyāna bhānu gata ||
saba ke nindā je jaṛa karahīṁ |te camagādura hoi avatarahīṁ ||
sunahu tāta aba mānasa rogā |jinha te dukha pāvahiṁ saba logā ||
moha sakala byādhinha kara mūlā |tinha te puni upajahiṁ bahu sūlā ||
kāma bāta kapha lobha apārā |krodha pitta nita chātī jārā ||
prīti karahiṁ jauṁ tīniu bhāī |upajai sanyapāta dukhadāī ||
biṣaya manoratha durgama nānā |te saba sūla nāma ko jānā ||
mamatā dādu kaṇḍu iraṣāī |haraṣa biṣāda garaha bahutāī ||
para sukha dekhi jarani soi chaī |kuṣṭa duṣṭatā mana kuṭilaī ||
ahaṅkāra ati dukhada ḍamaruā |dambha kapaṭa mada māna neharuā ||
tṛsnā udarabṛddhi ati bhārī |tribidha īṣanā taruna tijārī ||
juga bidhi jvara matsara abibekā |kahaṁ lāgi kahauṁ kuroga anekā ||
പ്രേമത്തോടെ പിന്നെയും പക്ഷിരാജാവു പറഞ്ഞു: കൃപാലുവായവനേ, എന്നോടു സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ, നാഥനേ, എന്നെ നിന്റെ സ്വന്തം സേവകനായി കരുതി ഏഴു ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള മറുപടി വിശദമായി പറയണം. ആദ്യം പറയണം, മനസ്സുറപ്പുള്ള നാഥനേ, ഏതു ശരീരമാണു എല്ലാറ്റിനും ലഭിക്കാൻ ഏറ്റവും ദുർലഭം. ഏതു വലിയ ദുഃഖം, ഏതു വലിയ സുഖം? അതും ചിന്തിച്ചു ചുരുക്കത്തിൽ പറയണം. സന്തന്മാരുടെയും അസന്തന്മാരുടെയും രഹസ്യം നിനക്കറിയാം; അവരുടെ സ്വാഭാവിക സ്വഭാവം വർണ്ണിക്കണം. വേദങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഏതു പുണ്യമാണു വലിയതെന്നും, ഏതു പാപമാണു ഏറ്റവും ഭയാനകമെന്നും പറയണം. മനസ്സിന്റെ രോഗങ്ങളെപ്പറ്റി എനിക്കു വിവരിച്ചു തരണം; നീ സർവ്വജ്ഞനാണു, കൃപ അധികമുള്ളവനുമാണു്. മകനേ, ശ്രദ്ധയോടെയും വലിയ സ്നേഹത്തോടെയും കേൾക്കുക; ഈ ഉപദേശം ഞാൻ ചുരുക്കത്തിൽ പറയാം. മനുഷ്യശരീരത്തിനു തുല്യമായ മറ്റൊരു ദേഹമില്ല; എല്ലാ ചരാചര ജീവികളും അതിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതു നരകത്തിലേക്കും സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കും അപവർഗ്ഗത്തിലേക്കും പോകാനുള്ള കോണിയാണു്, ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ഭക്തിയും നൽകുന്നതുമാണു്. ആ ശരീരം ധരിച്ചിട്ടും ഹരിയെ ഭജിക്കാത്ത മനുഷ്യർ ഏറ്റവും മന്ദബുദ്ധികളിൽ മന്ദബുദ്ധികളാണു്. കൈയിലുള്ള മന്ത്രശില വലിച്ചെറിഞ്ഞു് അതിനു പകരം കണ്ണാടിക്കഷണങ്ങൾ വാങ്ങുന്നവരാണു്. ലോകത്തു ദാരിദ്ര്യത്തിനു തുല്യമായ ദുഃഖമില്ല, സന്തസംഗത്തിനു തുല്യമായ സുഖവും ലോകത്തില്ല. വാക്കിലും മനസ്സിലും ശരീരത്തിലും പരോപകാരം ചെയ്യുക എന്നതാണു് സന്തന്മാരുടെ സ്വാഭാവിക സ്വഭാവം, പക്ഷിരാജാവേ. സന്തന്മാർ പരഹിതത്തിനു വേണ്ടി ദുഃഖം സഹിക്കുന്നു, അസന്തന്മാരായ ഭാഗ്യഹീനർ പരദുഃഖം ഉണ്ടാക്കാൻ ജീവിക്കുന്നു. കരുണയുള്ള സന്തന്മാർ ഭൂർജ്ജവൃക്ഷത്തെപ്പോലെയാണു്, പരഹിതത്തിനായി എപ്പോഴും വലിയ വിപത്തുകൾ സഹിക്കുന്നു. ദുഷ്ടർ കഞ്ഞിപ്പുല്ലിനെപ്പോലെ, പരന്മാരെ ബന്ധിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു, അതിനായി തൊലി ഉരിഞ്ഞു് വിപത്തിൽ മരിക്കുന്നു. സ്വാർത്ഥമില്ലാതെ പരന്മാർക്കു ഹാനി വരുത്തുന്ന ദുഷ്ടർ പാമ്പിനെയും എലിയെയും പോലെയാണെന്നു കേൾക്കുക, സർപ്പശത്രുവേ. പരന്റെ സമ്പത്തു നശിപ്പിച്ചു് അവർ തന്നെയും നശിച്ചുപോകുന്നു, വിളകൾ നശിപ്പിച്ചതിനു ശേഷം ആലിപ്പഴം ഉരുകിപ്പോകുന്നതുപോലെ. ദുഷ്ടന്റെ ഉദയം ലോകത്തിനു ദുഃഖം വരുത്തുന്നു, നീചനായ കേതു ഗ്രഹത്തിന്റെ ഉദയം പ്രസിദ്ധമായി ചെയ്യുന്നതുപോലെ. സന്തന്മാരുടെ ഉദയം എപ്പോഴും സുഖം നൽകുന്നു, ചന്ദ്രനും ഇരുളിന്റെ ശത്രുവായ സൂര്യനും ലോകത്തിനു സുഖം നൽകുന്നതുപോലെ. വേദങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായ പരമധർമ്മം അഹിംസയാണു്, പരനിന്ദയ്ക്കു തുല്യമായ പാപം മറ്റൊന്നുമില്ല. ശിവനെയോ ഗുരുവിനെയോ നിന്ദിക്കുന്നവൻ തവളയായി ജനിക്കുന്നു, ആയിരം ജന്മങ്ങളിൽ ആ ശരീരം ധരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണനെ നിന്ദിക്കുന്നവൻ പല നരകങ്ങളിലും കഷ്ടപ്പെട്ടതിനു ശേഷം കാക്കയുടെ ശരീരം ധരിച്ചു് ലോകത്തിൽ ജനിക്കുന്നു. ദേവന്മാരെയും വേദങ്ങളെയും നിന്ദിക്കുന്ന അഹങ്കാരികൾ രൗരവനരകത്തിൽ വീഴുന്നു. സന്തന്മാരെ നിന്ദിക്കുന്നതിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തുന്നവർ ആനയാവുന്നു, മോഹരാത്രിയെ സ്നേഹിക്കുന്നവരും ജ്ഞാനസൂര്യൻ അസ്തമിച്ചവരുമായി. എല്ലാവരെയും നിന്ദിക്കുന്ന മൂഢന്മാർ വീണ്ടും വവ്വാലായി ജനിക്കുന്നു. മകനേ, ഇനി മനസ്സിന്റെ രോഗങ്ങൾ കേൾക്കുക, അവയിൽ നിന്നാണു എല്ലാവരും ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നതു്. മോഹമാണു എല്ലാ രോഗങ്ങളുടെയും മൂലം, അതിൽ നിന്നും പല വേദനകളും ഉണ്ടാകുന്നു. കാമം വാതം, അപാരമായ ലോഭം കഫം, കോപം പിത്തം, എപ്പോഴും നെഞ്ചു ചുട്ടുപൊള്ളുന്നു. ഈ മൂന്നു സഹോദരന്മാർ മിത്രത്വത്തിൽ ചേർന്നാൽ, ദുഃഖദായകമായ ഒരു പനിവരട്ട് ഉണ്ടാകുന്നു. ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലുള്ള നാനാവിധ മനോരഥങ്ങൾ, ദുർഗമങ്ങളായവ, എല്ലാം വയറ്റിലെ വേദനകളാണു്; അവയുടെ പേരുകൾ ആരാണറിയുന്നതു്? മമത പടയാളൻ, അസൂയ ചൊറി, അതിമാത്രമായ സന്തോഷവും ദുഃഖവും തൊണ്ടയിലെ രോഗങ്ങൾ. പരന്റെ സുഖം കണ്ടുണ്ടാകുന്ന അസൂയ ക്ഷയരോഗം, ദുഷ്ടതയും മനസ്സിന്റെ വക്രതയും കുഷ്ഠരോഗം. അഹങ്കാരം ഏറ്റവും വേദനാജനകമായ വാതരോഗം, കപടത്വം, വഞ്ചന, അഹങ്കാരം, അഭിമാനം എന്നിവ ഗിനിപ്പുഴു. തൃഷ്ണ വളരെ ഭാരിയായ ജലോദരം, പുത്രനും സമ്പത്തും കീർത്തിയും എന്നിവയ്ക്കുള്ള ത്രിവിധ ആഗ്രഹം തീവ്രമായ മൂന്നാംദിവസം പനി. ഈർഷ്യയും അവിവേകവും രണ്ടു തരം പനികൾ. ഈ അനേകം ദുഷ്ടരോഗങ്ങളെപ്പറ്റി ഞാൻ എവിടെ വരെ പറയണം?
ദോഹ 121(क)-(ख)
एक ब्याधि बस नर मरहिं ए असाधि बहु ब्याधि।पीड़हिं संतत जीव कहुँ सो किमि लहै समाधि।।121(क)।।
नेम धर्म आचार तप ग्यान जग्य जप दान।भेषज पुनि कोटिन्ह नहिं रोग जाहिं हरिजान।।121(ख)।।
eka byādhi basa nara marahiṁ e asādhi bahu byādhi |pīṛahiṁ santata jīva kahuṁ so kimi lahai samādhi ||121(ka)||
nema dharma ācāra tapa gyāna jagya japa dāna |bheṣaja puni koṭiniha nahiṁ roga jāhiṁ harijān ||121(kha)||
ഒരു രോഗത്തിന്റെ പിടിയിൽ മനുഷ്യർ മരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ ഭേദമാകാത്ത രോഗങ്ങൾ പലവയാണ്, അവ ജീവനെ നിർത്താതെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. അവനെങ്ങനെ സമാധി പ്രാപിക്കും? നേമം, ധർമം, ആചാരം, തപം, ജ്ഞാനം, യാഗം, ജപം, ദാനം ഇത്തരം ഔഷധങ്ങൾ കോടിക്കണക്കിനുണ്ടെങ്കിലും, ആ രോഗങ്ങൾ മാറുന്നില്ല, ഗരുഡവാഹന.
ചൗപായി 122.1-10
एहि बिधि सकल जीव जग रोगी।सोक हरष भय प्रीति बियोगी।।
मानक रोग कछुक मैं गाए।हहिं सब कें लखि बिरलेन्ह पाए।।
जाने ते छीजहिं कछु पापी।नास न पावहिं जन परितापी।।
बिषय कुपथ्य पाइ अंकुरे।मुनिहु हृदयँ का नर बापुरे।।
राम कृपाँ नासहि सब रोगा।जौं एहि भाँति बनै संयोगा।।
सदगुर बैद बचन बिस्वासा।संजम यह न बिषय कै आसा।।
रघुपति भगति सजीवन मूरी।अनूपान श्रद्धा मति पूरी।।
एहि बिधि भलेहिं सो रोग नसाहीं।नाहिं त जतन कोटि नहिं जाहीं।।
जानिअ तब मन बिरुज गोसाँई।जब उर बल बिराग अधिकाई।।
सुमति छुधा बाढ़इ नित नई।बिषय आस दुर्बलता गई।।
बिमल ग्यान जल जब सो नहाई।तब रह राम भगति उर छाई।।
सिव अज सुक सनकादिक नारद।जे मुनि ब्रह्म बिचार बिसारद।।
सब कर मत खगनायक एहा।करिअ राम पद पंकज नेहा।।
श्रुति पुरान सब ग्रंथ कहाहीं।रघुपति भगति बिना सुख नाहीं।।
कमठ पीठ जामहिं बरु बारा।बंध्या सुत बरु काहुहि मारा।।
फूलहिं नभ बरु बहुबिधि फूला।जीव न लह सुख हरि प्रतिकूला।।
तृषा जाइ बरु मृगजल पाना।बरु जामहिं सस सीस बिषाना।।
अंधकारु बरु रबिहि नसावै।राम बिमुख न जीव सुख पावै।।
हिम ते अनल प्रगट बरु होई।बिमुख राम सुख पाव न कोई।।
ehi bidhi sakala jīva jaga rogī |soka haraṣa bhaya prīti biyogī ||
mānaka roga kachuka maiṁ gāe |hahiṁ saba keṁ lakhi biralenha pāe ||
jāne te chījahiṁ kachu pāpī |nāsa na pāvahiṁ jana paritāpī ||
biṣaya kupathya pāi aṁkure |munihu hṛdayaṁ kā nara bāpure ||
rāma kṛpāṁ nāsahi saba rogā |jauṁ ehi bhāṁti banai saṁyogā ||
sadaguru baida bacana bisvāsā |saṁjama yaha na biṣaya kai āsā ||
raghupati bhagati sajīvana mūrī |anūpāna śraddhā mati pūrī ||
ehi bidhi bhalēhi so roga nasāhīṁ |nāhiṁ ta jatana koṭi nahiṁ jāhīṁ ||
jāni-a taba mana biruja gosāṁī |jaba ura-bala birāga adhikāī ||
sumati chudhā bāṛhai nita naī |biṣaya āsa durbalatā gaī ||
bimala gyāna jala jaba so nahāī |taba raha rāma bhagati ura chāī ||
śiva aja suka sanakādika nārada |je muni brahma bicāra bisārada ||
saba kara mata khaganāyaka ehā |kari-a rāma pada paṅkaja nehā ||
śruti purāna saba graṁtha kahāhīṁ |raghupati bhagati binā sukha nāhīṁ ||
kamaṭha pīṭha jāmahiṁ baru bārā |baṁdhyā suta baru kāhuhi mārā ||
phūlahiṁ nabha baru bahubidhi phūlā |jīva na laha sukha hari pratikūlā ||
tṛṣā jāi baru mṛgajala pānā |baru jāmahiṁ sasa sīsa biṣānā ||
aṁdhakāru baru rabihi nasāvai |rāma bimukha na jīva sukha pāvai ||
hima te anala pragaṭa baru hoī |bimukha rāma sukha pāva na koī ||
ഈവിധം ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും രോഗികളാണ്, ശോകം, ആനന്ദം, ഭയം, പ്രീതി, വിയോഗം എന്നിവയാൽ ക്ലേശിക്കുന്നവർ. മനസ്സിന്റെ കുറച്ചു രോഗങ്ങളെപ്പറ്റി ഞാൻ പാടിയിരിക്കുന്നു. അവ എല്ലാവരിലും ഉണ്ടെങ്കിലും വളരെ അപൂർവ്വമായി ചുരുക്കം ചിലർ മാത്രമേ അവ മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുള്ളൂ. അറിഞ്ഞാൽ ഈ പാപികളായ രോഗങ്ങൾ കുറച്ചു കുറയുന്നു, എന്നാൽ നശിക്കുന്നില്ല, മനുഷ്യരെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന ഇവ. വിഷയങ്ങളായ കേടുറ്റ ആഹാരം കിട്ടി മുനിമാരുടെ ഹൃദയത്തിൽ പോലും അവ മുളയ്ക്കുന്നു, എങ്കിൽ ദരിദ്രരായ സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ ഹൃദയത്തിൽ പറയേണ്ടതില്ലല്ലോ. രാമന്റെ കൃപയാൽ എല്ലാ രോഗങ്ങളും നശിക്കുന്നു, ഒരു വേള ഈവിധം സംയോഗം ഒത്തുചേർന്നാൽ. സദ്ഗുരുവാണ് വൈദ്യൻ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വചനങ്ങളിൽ വിശ്വാസമാണ് ഔഷധം, സംയമനമാകുന്നത് ഇതാണ്: വിഷയങ്ങളിൽ ആസ വേണ്ട. രഘുപതിയോടുള്ള ഭക്തിയാണ് ജീവനുള്ള മരുന്ന്, ശ്രദ്ധയാൽ നിറഞ്ഞ മതിയാണ് അതിന്റെ ആധാരം. ഈവിധം ആ രോഗങ്ങൾ തീർച്ചയായും നശിക്കുന്നു, ഇല്ലെങ്കിൽ കോടി പ്രയത്നം ചെയ്താലും അവ പോകുന്നില്ല. ഹൃദയത്തിൽ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ ബലം വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ, സ്വാമി, മനസ്സ് രോഗരഹിതമാണെന്ന് അറിയണം. സുമതിയുടെ ദാഹം നിത്യവും പുതുതായി വർദ്ധിക്കുന്നു, വിഷയങ്ങളുടെ ആസയുടെ ദുർബലത പോയിരിക്കുന്നു. നിർമ്മലമായ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ജലത്തിൽ അത് സ്നാനം ചെയ്യുമ്പോൾ, അപ്പോൾ രാമന്റെ ഭക്തി ഹൃദയത്തെ ആവരണം ചെയ്തു നിൽക്കുന്നു. ശിവൻ, ബ്രഹ്മാവ്, ശുകൻ, സനകാദികൾ, നാരദൻ, ബ്രഹ്മചിന്തനത്തിൽ നിപുണരായ എല്ലാ മുനിമാർ. അവരെല്ലാവരുടെയും മതം ഇതാണ്, പക്ഷിരാജാവേ, രാമന്റെ പദ്മങ്ങളിൽ പ്രേമം വെക്കണം. വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും എല്ലാ ഗ്രന്ഥങ്ങളും പറയുന്നു, രഘുപതിയോടുള്ള ഭക്തിയില്ലാതെ സുഖമില്ല. ആമയുടെ പുറത്ത് രോമം മുളക്കാം, വന്ധ്യയുടെ മകൻ ആരെങ്കിലും കൊല്ലാം. ആകാശത്ത് പലവിധം പുഷ്പങ്ങൾ വിരിയാം, എന്നാൽ ഹരിക്ക് വിരുദ്ധമായ ജീവി സുഖം കൈവരിക്കുന്നില്ല. മൃഗതൃഷ്ണയുടെ ജലം കുടിച്ച് ദാഹം തീരാം, മുയലിന്റെ തലയിൽ കൊമ്പ് മുളക്കാം. ഇരുട്ട് സൂര്യനെ നശിപ്പിക്കാം, എന്നാൽ രാമനിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിച്ച ജീവി സുഖം കൈവരിക്കുന്നില്ല. ഹിമത്തിൽ നിന്ന് തീ പ്രകടമാകാം, എന്നാൽ രാമനിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിച്ച ആരും സുഖം കൈവരിക്കുന്നില്ല.
ദോഹ 122(क)-(ख)
उबारि मथें घृत होइ बरु सिकता ते बरु तेल।बिनु हरि भजन न भव तरिअ यह सिद्धांत अपेल।।122(क)।।
मसकहि करइ बिंरंचि प्रभु अजहि मसक ते हीन।अस बिचारि तजि संसय रामहि भजहिं प्रबीन।।122(ख)।।
ubāri matheṁ ghṛta hoi baru sikatā te baru tela |binu hari bhajana na bhava tari-a yaha siddhānta apela ||122(ka)||
masakahi karai biṁrañci prabhu ajahi masaka te hīna |asa bicāri taji saṁsaya rāmahi bhajahiṁ prabīna ||122(kha)||
വെള്ളം കടഞ്ഞ് വെണ്ണ വരാം, മണലിൽ നിന്ന് എണ്ണ വരാം; എന്നാൽ ഹരിയെ ആരാധിക്കാതെ സംസാര സമുദ്രം കടക്കാൻ കഴിയില്ല. ഇത് മാറ്റാൻ കഴിയാത്ത ഉറപ്പായ നിഗമനം. പ്രഭു ഒരു കൊതുകിനെ ബ്രഹ്മാവാക്കാൻ കഴിയും, ബ്രഹ്മാവിനെ കൊതുകിനേക്കാൾ താഴ്ന്നതാക്കാനും കഴിയും. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് സംശയം ഉപേക്ഷിച്ച് ജ്ഞാനികൾ രാമനെ ആരാധിക്കുന്നു.
ശ്ലോകം 122(ग)
विनिच्श्रितं वदामि ते न अन्यथा वचांसि मे।हरिं नरा भजन्ति येऽतिदुस्तरं तरन्ति ते।।122(ग)।।
viniścchritaṁ vadāmi te na anyathā vacāṁsi me |hariṁ narā bhajanti ye'tidustaraṁ taranti te ||122(ga)||
ഞാൻ നിനക്ക് ഉറപ്പായും സ്ഥാപിതമായത് പറയുന്നു, എന്റെ വാക്കുകൾ ഒരിക്കലും മറ്റൊരു വിധത്തിൽ ആയിരിക്കില്ല: ഹരിയെ ഭജിക്കുന്നവർ താണ്ടുന്നതിന് വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടായ സമുദ്രത്തെ താണ്ടിക്കടക്കുന്നു.
ചൗപായി 123.1-4
कहेउँ नाथ हरि चरित अनूपा।ब्यास समास स्वमति अनुरुपा।।
श्रुति सिद्धांत इहइ उरगारी।राम भजिअ सब काज बिसारी।।
प्रभु रघुपति तजि सेइअ काही।मोहि से सठ पर ममता जाही।।
तुम्ह बिग्यानरूप नहिं मोहा।नाथ कीन्हि मो पर अति छोहा।।
पूछिहुँ राम कथा अति पावनि।सुक सनकादि संभु मन भावनि।।
सत संगति दुर्लभ संसारा।निमिष दंड भरि एकउ बारा।।
देखु गरुड़ निज हृदयँ बिचारी।मैं रघुबीर भजन अधिकारी।।
सकुनाधम सब भाँति अपावन।प्रभु मोहि कीन्ह बिदित जग पावन।।
kaheuṁ nātha hari carita anūpā |byāsa samāsa svamati anurūpā ||
śruti siddhānta ihai uragārī |rāma bhaji-a saba kāja bisārī ||
prabhu raghupati taji sei-a kāhī |mohi se saṭha para mamatā jāhī ||
tumha bigyānarūpa nahiṁ mohā |nātha kīnhi mo para ati chohā ||
pūchihuṁ rāma kathā ati pāvani |suka sanakādi saṁbhu mana bhāvani ||
sata saṅgati durlabha saṁsārā |nimiṣa daṁḍa bhari eka-u bārā ||
dekhu garuṛa nija hṛdayaṁ bicārī |maiṁ raghubīra bhajana adhikārī ||
sakunādhama saba bhāṁti apāvana |prabhu mohi kīnha bidita jaga pāvana ||
നാഥാ, എന്റെ ബുദ്ധിക്ക് തക്കവണം ഹരിയുടെ അതുലീയ ചരിതങ്ങൾ വിശദമായും സംക്ഷേപത്തിലും ഞാൻ പറഞ്ഞു. സർപ്പശത്രു, ഇതാണ് വേദങ്ങളുടെ സിദ്ധാന്ത ബോധന: എല്ലാ കാര്യങ്ങളും മറന്ന് രാമനെ ഭജിക്കണം. രഘുകുലത്തിലെ പ്രഭുവിനെ വിട്ട്, എന്നെപ്പോലൊരു ദീനനോട് പോലും ഇത്ര സ്നേഹം കാണിക്കുന്നവനെ വിട്ട്, മറ്റ് ആരെ സേവിക്കുക? നീ ജ്ഞാനസ്വരൂപനാണ്, മോഹമില്ലാത്തവൻ; എങ്കിലും നാഥാ, എന്റെ മേൽ വളരെ കൃപ കാണിച്ചു. രാമന്റെ കഥയെക്കുറിച്ച് നീ ചോദിച്ചു; അത് അത്യന്തം പവിത്രമാണ്, ശുകൻ, സനകാദി മുനിമാർ, ശംഭുവിന്റെ മനസ്സിന് ഇഷ്ടമാണ്. സത്സംഗതി ലോകത്ത് ദുർലഭം, ഒരു തവണ പോലും, ഒരു നിമിഷം അല്ലെങ്കിൽ ഒരു ദണ്ഡ് സമയം പോലും. ഗരുഡാ, നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചു നോക്കു: ഞാൻ രഘുവീരന്റെ ഭജനത്തിന് അർഹനാണ്. ഞാൻ പക്ഷികളിൽ അധമൻ, എല്ലാ വിധത്തിലും അപവിത്രൻ; എങ്കിലും പ്രഭു എന്നെ ലോകത്ത് പവിത്രനാക്കുന്നവനായി പ്രസിദ്ധനാക്കി.
ദോഹ 123(क)-(ख)
आजु धन्य मैं धन्य अति जद्यपि सब बिधि हीन।निज जन जानि राम मोहि संत समागम दीन।।123(क)।।
नाथ जथामति भाषेउँ राखेउँ नहिं कछु गोइ।चरित सिंधु रघुनायक थाह कि पावइ कोइ।।123(ख)।।
āju dhanya maiṁ dhanya ati jadyapi saba bidhi hīna |nija jana jāni rāma mohi santa samāgama dīna ||123(ka)||
nātha jathāmati bhāṣeuṁ rākhēuṁ nahiṁ kachu goi |carita siṁdhu raghunāyaka thāha ki pāvai koi ||123(kha)||
ഇന്ന് ഞാൻ ഭാഗ്യവാൻ, അത്യന്തം ഭാഗ്യവാൻ, എല്ലാ വിധത്തിലും കുറവുള്ളവനാണെങ്കിലും; കാരണം രാമൻ, എന്നെ തന്റെ സ്വന്തക്കാരനായി അറിഞ്ഞ്, സാധുകളുടെ സംഗം എനിക്ക് നൽകി. എന്റെ നാഥനേ, എന്റെ ബുദ്ധിപ്രകാരം സംസാരിച്ചു, ഒന്നും മറച്ചുവെച്ചില്ല. രഘുനായകന്റെ ചരിതങ്ങൾ സമുദ്രം; ആർക്കും അതിന്റെ അടിത്തട്ട് കണ്ടെത്താൻ കഴിയുമോ?
ചൗപായി 124.1-4
सुमिरि राम के गुन गन नाना।पुनि पुनि हरष भुसुंडि सुजाना।।
महिमा निगम नेति करि गाई।अतुलित बल प्रताप प्रभुताई।।
सिव अज पूज्य चरन रघुराई।मो पर कृपा परम मृदुलाई।।
अस सुभाउ कहुँ सुनउँ न देखउँ।केहि खगेस रघुपति सम लेखउँ।।
साधक सिद्ध बिमुक्त उदासी।कबि कोबिद कृतग्य संन्यासी।।
जोगी सूर सुतापस ग्यानी।धर्म निरत पंडित बिग्यानी।।
तरहिं न बिनु सेएँ मम स्वामी।राम नमामि नमामि नमामी।।
सरन गएँ मो से अघ रासी।होहिं सुद्ध नमामि अबिनासी।।
sumiri rāma ke guna gana nānā |puni puni haraṣa bhusuṇḍi sujānā ||
mahimā nigama neti kari gāī |atulita bala pratāpa prabhutāī ||
śiva aja pūjya carana raghurāī |mo para kṛpā parama mṛdulāī ||
asa subhāu kahuṁ sunauṁ na dekhauṁ |kehi khagesa raghupati sama lekhauṁ ||
sādhaka siddha bimukta udāsī |kabi kobida kṛtajña saṁnyāsī ||
jogī sūra su-tāpasa gyānī |dharma nirata paṇḍita bigyānī ||
tarahiṁ na binu seẽ mama svāmī |rāma namāmi namāmi namāmī ||
śarana gaẽ mo se agha rāsī |hohiṁ suddha namāmi abināsī ||
രാമന്റെ അനേക ഗുണങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തെ ഓർത്ത്, ജ്ഞാനിയായ ഭുസുണ്ഡി വീണ്ടും വീണ്ടും ആനന്ദിച്ചു. വേദങ്ങൾ "ഇതല്ല, ഇതല്ല" എന്ന് പറഞ്ഞ് അവന്റെ മഹിമ പാടി; അവന്റെ ബലം, പ്രതാപം, പ്രഭുത്വം തുല്യമില്ലാതവ. ശിവനും ബ്രഹ്മാവും പൂജിക്കുന്ന പാദങ്ങളുള്ള രഘുവിന്റെ തലവൻ, എന്റെ മേൽ അത്യന്ത കൃപയും മൃദുത്വവും കാണിച്ചരുളി. ഇത്തരം സ്വഭാവം ഞാൻ എവിടെയും കേട്ടിട്ടില്ല, കണ്ടിട്ടില്ല. പക്ഷികളുടെ തലവനേ, രഘുവിന്റെ തലവനെ ആരോടു ഉപമിക്കാം? സാധകർ, സിദ്ധർ, മുക്തർ, ഉദാസീനർ, കവികൾ, വിദ്വാൻമാർ, കൃതജ്ഞർ, സന്ന്യാസികൾ, യോഗികൾ, വീരർ, മഹാതപസ്വികൾ, ജ്ഞാനികൾ, ധർമ്മനിരതർ, പണ്ഡിതർ, വിജ്ഞാനികൾ, ഇവരിൽ ആരും എന്റെ സ്വാമിയെ സേവിക്കാതെ തരണം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. രാമന് നമസ്കരിക്കുന്നു, നമസ്കരിക്കുന്നു, നമസ്കരിക്കുന്നു. എന്നെപ്പോലുള്ള പാപക്കൂമ്പാരങ്ങൾ അവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചാൽ ശുദ്ധമാകുന്നു. അവിനാശിയായവന് നമസ്കരിക്കുന്നു.
ദോഹ 124(क)-(ख)
जासु नाम भव भेषज हरन घोर त्रय सूल।सो कृपालु मोहि तो पर सदा रहउ अनुकूल।।124(क)।।
सुनि भुसुंडि के बचन सुभ देखि राम पद नेह।बोलेउ प्रेम सहित गिरा गरुड़ बिगत संदेह।।124(ख)।।
jāsu nāma bhava bheṣaja harana ghora traya sūla |so kṛpālu mohi to para sadā rahau anukūla ||124(ka)||
suni bhusuṇḍi ke bacana subha dekhi rāma pada neha |bolēu prema sahita girā garuṛa bigata saṁdeha ||124(kha)||
അവന്റെ നാമം ജന്മമരണ ചക്രത്തിന് ഔഷധം, മൂന്ന് ഭയാനകമായ ക്ലേശങ്ങളെ നീക്കുന്നു. ആ കൃപാളുവായ ദൈവം എനിക്കും നിനക്കും എന്നും അനുകൂലമായിരിക്കട്ടെ. ഭുശുണ്ഡിയുടെ ശുഭമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, രാമന്റെ പാദങ്ങളോടുള്ള പ്രേമം കണ്ട്, ഗരുഡൻ എല്ലാ സംശയങ്ങളും മാറി, പ്രേമത്തോടെയുള്ള വാക്കുകളാൽ സംസാരിച്ചു.
ചൗപായി 125.1-5
मै कृत्कृत्य भयउँ तव बानी।सुनि रघुबीर भगति रस सानी।।
राम चरन नूतन रति भई।माया जनित बिपति सब गई।।
मोह जलधि बोहित तुम्ह भए।मो कहँ नाथ बिबिध सुख दए।।
मो पहिं होइ न प्रति उपकारा।बंदउँ तव पद बारहिं बारा।।
पूरन काम राम अनुरागी।तुम्ह सम तात न कोउ बड़भागी।।
संत बिटप सरिता गिरि धरनी।पर हित हेतु सबन्ह कै करनी।।
संत हृदय नवनीत समाना।कहा कबिन्ह परि कहै न जाना।।
निज परिताप द्रवइ नवनीता।पर दुख द्रवहिं संत सुपुनीता।।
जीवन जन्म सुफल मम भयऊ।तव प्रसाद संसय सब गयऊ।।
जानेहु सदा मोहि निज किंकर।पुनि पुनि उमा कहइ बिहंगबर।।
mai kṛt-kṛtya bhayauṁ tava bānī |suni raghubīra bhagati rasa sānī ||
rāma carana nūtana rati bhaī |māyā janita bipati saba gaī ||
moha jaladhi bohita tumha bhae |mo kahaṁ nātha bibidha sukha dae ||
mo pahiṁ hoi na prati upakārā |bandauṁ tava pada bārahiṁ bārā ||
pūrana kāma rāma anurāgī |tumha sama tāta na kou baṛabhāgī ||
santa biṭapa saritā giri dharanī |para hita hetu sabanha kai karanī ||
santa hṛdaya navanīta samānā |kahā kabinha pari kahai na jānā ||
nija paritāpa dravai navanītā |para dukha dravahiṁ santa su-punītā ||
jīvana janma suphala mama bhayū |tava prasāda saṁsaya saba gayū ||
jānehu sadā mohi nija kiṁkara |puni puni umā kahai bihaṅgabara ||
നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഞാൻ പൂർണ്ണനായി, രഘുവീരനിലുള്ള ഭക്തിയുടെ മധുരത്തിൽ മുങ്ങി. രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ പുതിയ പ്രേമം എന്നിൽ ഉണ്ടായി, മായ ജനിച്ച എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും പോയി. മോഹത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ നിങ്ങൾ എനിക്ക് ബോട്ടായി, എന്റെ നാഥാ, എനിക്ക് പലതരത്തിലുള്ള സുഖങ്ങൾ തന്നു. നിങ്ങളുടെ ഉപകാരത്തിന് ഞാൻ പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ല; നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും തൊഴുന്നു. എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളിലും പൂർണ്ണനും രാമനിൽ അനുരാഗമുള്ളവനുമായ നിങ്ങൾ; താതാ, നിങ്ങളെപ്പോലെ മഹാഭാഗ്യശാലി മറ്റാരുമില്ല. സന്തുകൾ, മരങ്ങൾ, നദികൾ, പർവ്വതങ്ങൾ, ഭൂമി: ഇവരെല്ലാവരുടെയും പ്രവൃത്തി മറ്റുള്ളവരുടെ നന്മയ്ക്കായിരിക്കുന്നു. സന്തുകളുടെ ഹൃദയം പുതിയ വെണ്ണയെപ്പോലെ; കവികൾ അങ്ങനെ പറഞ്ഞു, എന്നാൽ അത് ശരിയായി പറയാൻ അറിഞ്ഞില്ല. വെണ്ണ സ്വന്തം ചൂടിൽ ഉരുകുന്നു, എന്നാൽ അത്യന്തം പവിത്രരായ സന്തുകൾ മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഃഖത്തിൽ ഉരുകുന്നു. എന്റെ ജീവിതവും എന്റെ ജനനവും ഫലപ്രദമായി, നിങ്ങളുടെ കൃപയാൽ എല്ലാ സംശയങ്ങളും മാറി. എന്നെ എപ്പോഴും നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം ദാസനായി അറിയുക. ഇങ്ങനെ പക്ഷികളിൽ ഉത്തമൻ, ഉമായോട്, വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
ദോഹ 125(क)-(ख)
तासु चरन सिरु नाइ करि प्रेम सहित मतिधीर।गयउ गरुड़ बैकुंठ तब हृदयँ राखि रघुबीर।।125(क)।।
गिरिजा संत समागम सम न लाभ कछु आन।बिनु हरि कृपा न होइ सो गावहिं बेद पुरान।।125(ख)।।
tāsu carana siru nāi kari prema sahita mati-dhīra |gayau garuṛa baikunṭha taba hṛdayã rāakhi raghubīra ||125(ka)||
girijā santa samāgama sama na lābha kachu āna |binu hari kṛpā na hoi so gāvahiṁ beda purāna ||125(kha)||
അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ സ്നേഹത്തോടെ തല വളച്ച്, മനസ്സിൽ ഉറച്ച ഗരുഡൻ, രഘുകുല വീരനെ ഹൃദയത്തിൽ വെച്ച്, പിന്നെ വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് പോയി. ഗിരിജാ, സാധുക്കളുടെ സാംഗത്യത്തിന് തുല്യമായ ലാഭം മറ്റൊന്നില്ല; അത് ഹരിയുടെ കൃപയില്ലാതെ സംഭവിക്കുകയില്ല, എന്ന് വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും പാടുന്നു.
ചൗപായി 126.1-4
कहेउँ परम पुनीत इतिहासा।सुनत श्रवन छूटहिं भव पासा।।
प्रनत कल्पतरु करुना पुंजा।उपजइ प्रीति राम पद कंजा।।
मन क्रम बचन जनित अघ जाई।सुनहिं जे कथा श्रवन मन लाई।।
तीर्थाटन साधन समुदाई।जोग बिराग ग्यान निपुनाई।।
नाना कर्म धर्म ब्रत दाना।संजम दम जप तप मख नाना।।
भूत दया द्विज गुर सेवकाई।बिद्या बिनय बिबेक बड़ाई।।
जहँ लगि साधन बेद बखानी।सब कर फल हरि भगति भवानी।।
सो रघुनाथ भगति श्रुति गाई।राम कृपाँ काहूँ एक पाई।।
kaheum̐ parama punīta itihāsā |sunata śravaṇa chūṭahiṁ bhava pāsā ||
praṇata kalpataru karuṇā puñjā |upajai prīti rāma pada kañjā ||
mana krama bacana janita agha jāī |sunahiṁ je kathā śravaṇa mana lāī ||
tīrthāṭana sādhana samudāī |joga birāga gyāna nipunāī ||
nānā karma dharma brata dānā |sañjama dama japa tapa makha nānā ||
bhūta dayā dvija guru sevakāī |bidyā binaya bibeka baṛāī ||
jahām̐ lagi sādhana beda bakhānī |saba kara phala hari bhagati bhavānī ||
so raghunātha bhagati śruti gāī |rāma kṛpām̐ kāhūm̐ eka pāī ||
അത്യന്തം പുണ്യമായ ഈ ഇതിഹാസം ഞാൻ പറഞ്ഞു; ചെവികൾക്കൊണ്ട് കേൾക്കുമ്പോൾ സംസാരത്തിന്റെ ബന്ധനങ്ങൾ അഴിഞ്ഞുപോകുന്നു. ഇത് ശരണാഗതർക്ക് കൽപ്പവൃക്ഷം, കരുണയുടെ കൂട്ടം; കേൾക്കുമ്പോൾ രാമന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ സ്നേഹം ഉണ്ടാകുന്നു. മനസ്സ്, കർമ്മം, വാക്ക് എന്നിവയിൽ നിന്നുണ്ടായ പാപങ്ങൾ, ചെവി മനസ്സ് ഏകനാട്കം ചെയ്ത് ഈ കഥ കേൾക്കുന്നവർക്ക് നശിച്ചുപോകുന്നു. തീർത്ഥാടനങ്ങൾ, ആത്മീയ സാധനകളുടെ സമൂഹം, യോഗം, വൈരാഗ്യം, ജ്ഞാനത്തിൽ നൈപുണ്യം; പലവിധ കർമ്മങ്ങൾ, ധർമ്മങ്ങൾ, വ്രതങ്ങൾ, ദാനങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയ നിയന്ത്രണം, മനോ നിയന്ത്രണം, ജപം, തപം, പലവിധ യജ്ഞങ്ങൾ; ജീവികളോട് കരുണ, ദ്വിജർ, ഗുരു എന്നിവരുടെ സേവനം, വിദ്യ, വിനയം, വിവേകം, മഹത്വം: വേദങ്ങൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നിടത്തോളം സാധനകൾ, അവയെല്ലാം കൂടിയുടെ ഫലം, ഭവാനിയേ, ഹരിയോടുള്ള ഭക്തിതന്നെ. ആ രഘുനാഥന്റെ ഭക്തിയെ, വേദങ്ങൾ പാടുന്നതുപോലെ, വളരെ ചുരുക്കം ആളുകൾ, രാമന്റെ കൃപയാൽ ഒരാൾ നേടിയിട്ടുണ്ട്.
ദോഹ 126
मुनि दुर्लभ हरि भगति नर पावहिं बिनहिं प्रयास।जे यह कथा निरंतर सुनहिं मानि बिस्वास।।126।।
muni durlabha hari bhagati nara pāvahiṁ binahiṁ prayāsa |je yaha kathā nirantara sunahiṁ māni bisvāsa ||126||
മുനിമാർക്ക് പോലും ദുർലഭമായ ഹരി ഭക്തി, ഈ കഥ നിരന്തരം കേട്ട്, വിശ്വാസത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്ന മനുഷ്യർ യാതൊരു പ്രയത്നവും കൂടാതെ നേടുന്നു.
ചൗപായി 127.1-4
सोइ सर्बग्य गुनी सोइ ग्याता।सोइ महि मंडित पंडित दाता।।
धर्म परायन सोइ कुल त्राता।राम चरन जा कर मन राता।।
नीति निपुन सोइ परम सयाना।श्रुति सिद्धांत नीक तेहिं जाना।।
सोइ कबि कोबिद सोइ रनधीरा।जो छल छाड़ि भजइ रघुबीरा।।
धन्य देस सो जहँ सुरसरी।धन्य नारि पतिब्रत अनुसरी।।
धन्य सो भूपु नीति जो करई।धन्य सो द्विज निज धर्म न टरई।।
सो धन धन्य प्रथम गति जाकी।धन्य पुन्य रत मति सोइ पाकी।।
धन्य घरी सोइ जब सतसंगा।धन्य जन्म द्विज भगति अभंगा।।
soi sarbagya gunī soi gyātā |soi mahi maṇḍita paṇḍita dātā ||
dharma parāyana soi kula trātā |rāma carana jā kara mana rātā ||
nīti nipuna soi parama sayānā |śruti siddhānta nīka tehiṁ jānā ||
soi kabi kobida soi raṇadhīrā |jo chala chāṛi bhajai raghubīrā ||
dhanya desa so jahām̐ surasarī |dhanya nāri patibrata anusarī ||
dhanya so bhūpu nīti jo karaī |dhanya so dvija nija dharma na ṭaraī ||
so dhana dhanya prathama gati jākī |dhanya puṇya rata mati soi pākī ||
dhanya gharī soi jaba satasaṅgā |dhanya janma dvija bhagati abhaṅgā ||
അവനാണ് സർവ്വജ്ഞനും ഗുണവാനും, അവനാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനി; അവനാണ് ഭൂമിയുടെ അലങ്കാരം, പണ്ഡിതനും ദാനിയും. അവനാണ് ധർമ്മത്തിൽ അനുരക്തനും തന്റെ കുലത്തെ രക്ഷിക്കുന്നവനും, ആരുടെ മനസ്സ് രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ ആഴമായ പ്രേമത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നുവോ. അവനാണ് നീതിയിൽ നിപുണനും പരമജ്ഞാനിയും, വേദങ്ങളുടെ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ശരിയായി അറിഞ്ഞവനും. അവനാണ് കവിയും ജ്ഞാനിയും, അവനാണ് യുദ്ധത്തിൽ ദൃഢനായ വീരൻ, ആർ വഞ്ചന ഉപേക്ഷിച്ച് രഘുവീരനായ രാമനെ ഭജിക്കുന്നുവോ. ഗംഗാനദി ഒഴുകുന്ന ആ നാട് ധന്യമാണ്; ഭർത്താവിനോട് ഭക്തിയുള്ള പതിവ്രത ധന്യയാണ്. നീതിയോടെ ഭരിക്കുന്ന രാജാവ് ധന്യനാണ്; തന്റെ ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വ്യതിചലിക്കാത്ത ബ്രാഹ്മണൻ ധന്യനാണ്. ആദ്യം തന്നെ ദാനം ചെയ്യപ്പെടുകയേ ഗതിയായുള്ള സമ്പത്ത് ധന്യമാണ്; പുണ്യകർമ്മങ്ങളിൽ ആനന്ദിക്കുന്ന പക്വമായ ബുദ്ധി ധന്യമാണ്. സാധുസംഗത്തിലുള്ള ആ നേരം ധന്യമാണ്; ഭക്തി ഭംഗം വരാത്ത ബ്രാഹ്മണന്റെ ജനനം ധന്യമാണ്.
ദോഹ 127
सो कुल धन्य उमा सुनु जगत पूज्य सुपुनीत।श्रीरघुबीर परायन जेहिं नर उपज बिनीत।।127।।
so kula dhanya umā sunu jagata pūjya supunīta |śrīraghubīra parāyana jehiṁ nara upaja binīta ||127||
ആ കുലം ധന്യമാണ്, ഉമാ, കേൾക്കുക: അത് ലോകം മുഴുവൻ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നതും വളരെ പവിത്രവുമാണ്, അതിൽ ശ്രീ രഘുബീരനെ പരമഭക്തിയോടെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്ന വിനയശീലനായ ഒരു മനുഷ്യൻ ജനിക്കുന്നു.
ചൗപായി 128.1-4
मति अनुरूप कथा मैं भाषी।जद्यपि प्रथम गुप्त करि राखी।।
तव मन प्रीति देखि अधिकाई।तब मैं रघुपति कथा सुनाई।।
यह न कहिअ सठही हठसीलहि।जो मन लाइ न सुन हरि लीलहि।।
कहिअ न लोभिहि क्रोधहि कामिहि।जो न भजइ सचराचर स्वामिहि।।
द्विज द्रोहिहि न सुनाइअ कबहूँ।सुरपति सरिस होइ नृप जबहूँ।।
राम कथा के तेइ अधिकारी।जिन्ह कें सतसंगति अति प्यारी।।
गुर पद प्रीति नीति रत जेई।द्विज सेवक अधिकारी तेई।।
ता कहँ यह बिसेष सुखदाई।जाहि प्रानप्रिय श्रीरघुराई।।
mati anurūpa kathā maiṁ bhāṣī |jadyapi prathama gupta kari rākhī ||
tava mana prīti dekhi adhikāī |taba maiṁ raghupati kathā sunāī ||
yaha na kahia saṭhahī haṭhasīlahi |jo mana lāi na suna hari līlahi ||
kahia na lobhihi krodhihi kāmihi |jo na bhajai sacarācara svāmihi ||
dvija drohihi na sunāia kabahūm̐ |surapati sarisa hoi nṛpa jabahūm̐ ||
rāma kathā ke teī adhikārī |jinha keṁ satasaṅgati ati pyārī ||
guru pada prīti nīti rata jeī |dvija sevaka adhikārī teī ||
tā kahaṁ yaha biseṣa sukhadāī |jāhi prānapriya śrīraghurāī ||
എന്റെ ബുദ്ധിക്കു ചേർച്ച കഥ പറഞ്ഞു, എങ്കിലും ആദ്യം അതു മറച്ചു വെച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ നിന്റെ മനസ്സിലെ മഹത്തായ പ്രേമം കണ്ടു, പിന്നീടു ഞാൻ രഘുപതിയുടെ കഥ പറഞ്ഞു. ഇതു ദുർമാർഗ്ഗികൾക്കും പിടിവാശികൾക്കും പറയരുത്, അവർ ഹരിയുടെ ലീലകൾ മനസ്സു ചെലുത്തി കേൾക്കുന്നില്ല. ലോഭികൾക്കും, ക്രോധികൾക്കും, കാമികൾക്കും പറയരുത്, അവർ ചരാചര സ്വാമിയെ ഭജിക്കുന്നില്ല. ബ്രാഹ്മണ ദ്രോഹിക്കു ഒരിക്കലും പറയരുത്, അവൻ സുരപതിക്കു തുല്യനായ രാജാവായാലും. രാമന്റെ കഥ കേൾക്കാൻ അധികാരമുള്ളവർ ആരോ, അവർക്കു മാത്രം, ആർക്കു സത്സംഗതി അത്യന്തം പ്രിയമോ. ഗുരുവിന്റെ പാദത്തിൽ പ്രേമമുള്ളവരും, നീതിയിൽ രതരുമായ, ബ്രാഹ്മണർക്കു സേവ ചെയ്യുന്നവരേ അധികാരികൾ. അവർക്കു മാത്രം ഇതു വിശേഷ സുഖം തരുന്നു, ആർക്കു ശ്രീ രഘുരായി പ്രാണനെപ്പോല പ്രിയമോ.
ദോഹ 128
राम चरन रति जो चह अथवा पद निर्बान।भाव सहित सो यह कथा करउ श्रवन पुट पान।।128।।
rāma carana rati jo caha athavā pada nirbāna |bhāva sahita so iya kathā karauṁ śravaṇa puṭa pāna ||128||
രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ സ്നേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനോ അഥവാ മുക്തിയുടെ അവസ്ഥയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനോ, അവൻ ഭക്തിയോടെ ഈ കഥ തന്റെ ചെവികളുടെ പാത്രങ്ങളിൽ സ്വീകരിക്കട്ടെ.
ചൗപായി 129.1-4
राम कथा गिरिजा मैं बरनी।कलि मल समनि मनोमल हरनी।।
संसृति रोग सजीवन मूरी।राम कथा गावहिं श्रुति सूरी।।
एहि महँ रुचिर सप्त सोपाना।रघुपति भगति केर पंथाना।।
अति हरि कृपा जाहि पर होई।पाउँ देइ एहिं मारग सोई।।
मन कामना सिद्धि नर पावा।जे यह कथा कपट तजि गावा।।
कहहिं सुनहिं अनुमोदन करहीं।ते गोपद इव भवनिधि तरहीं।।
सुनि सब कथा हृदयँ अति भाई।गिरिजा बोली गिरा सुहाई।।
नाथ कृपाँ मम गत संदेहा।राम चरन उपजेउ नव नेहा।।
rāma kathā girijā maiṁ baranī |kali mala samanī manomala haranī ||
saṁsṛti roga sajīvana mūrī |rāma kathā gāvahiṁ śruti sūrī ||
ehi maṁ rucira sapta sopānā |raghupati bhagati kera panthānā ||
ati hari kṛpā jāhi para hoī |pāuṁ dei ehiṁ māraga soī ||
mana kāmanā siddhi nara pāvā |je yaha kathā kapaṭa taji gāvā ||
kahahiṁ sunahiṁ anumodana karahīṁ |te gopada iva bhavanidhi tarahīṁ ||
suni saba kathā hṛdayaṁ ati bhāī |girijā bolī girā suhāī ||
nātha kṛpāṁ mama gata sandehā |rāma carana upajeu nava nehā ||
ഗിരിജാ, ഞാൻ രാമന്റെ കഥ വർണ്ണിച്ചു, അത് കലിയുഗത്തിന്റെ മാലിന്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നത്, മനസ്സിന്റെ മാലിന്യങ്ങളെ മാറ്റുന്നത്. രാമന്റെ കഥ സംസാര രോഗത്തിന് ജീവസഞ്ജീവനി ഔഷധം; വേദങ്ങളും ജ്ഞാനികളും അതിനെ പാടുന്നു. അതിൽ ഏഴ് സുന്ദരമായ പടികളുണ്ട്, അവ രഘുപതിയുടെ ഭക്തിയുടെ പാതയാണ്. ഹരിയുടെ കൃപ അത്യധികമായി ആരിൽ ഉണ്ടോ, അവനാണ് ഈ വഴിയിൽ കാൽ വെക്കുന്നത്. ഈ കഥ കപടം ഉപേക്ഷിച്ച് പാടുന്ന മനുഷ്യൻ തന്റെ മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ സിദ്ധിക്കുന്നു. ഇത് പറയുന്നവർ, കേൾക്കുന്നവർ, സന്തോഷത്തോടെ അംഗീകരിക്കുന്നവർ സംസാര സമുദ്രത്തെ പശുവിന്റെ കാൽപ്പാടം പോലെ എളുപ്പത്തിൽ കടക്കുന്നു. എല്ലാ കഥ കേട്ട് തന്റെ ഹൃദയം വളരെ പ്രസന്നമായ ഗിരിജാ മധുരമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു. നാഥാ, നിന്റെ കൃപയാൽ എന്റെ സംശയങ്ങൾ മാറി, രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ പുതിയ സ്നേഹം എന്നിൽ ഉണ്ടായി.
ദോഹ 129
मैं कृतकृत्य भइउँ अब तव प्रसाद बिस्वेस।उपजी राम भगति दृढ़ बीते सकल कलेस।।129।।
maiṁ kṛtakṛtya bhaiũ aba tava prasāda bisvesa |upajī rāma bhagati dṛḍha bīte sakala kalesa ||129||
വിശ്വത്തിന്റെ നാഥനേ, നിന്റെ കൃപയാൽ ഞാൻ ഇപ്പോൾ ചെയ്യേണ്ട എല്ലാം നിർവഹിച്ചു. എന്നിൽ രാമനിൽ ഉറച്ച ഭക്തി ഉദിച്ചു, എല്ലാ ക്ലേശങ്ങളും കടന്നുപോയി.
ചൗപായി 130.1-4
यह सुभ संभु उमा संबादा।सुख संपादन समन बिषादा।।
भव भंजन गंजन संदेहा।जन रंजन सज्जन प्रिय एहा।।
राम उपासक जे जग माहीं।एहि सम प्रिय तिन्ह कें कछु नाहीं।।
रघुपति कृपाँ जथामति गावा।मैं यह पावन चरित सुहावा।।
एहिं कलिकाल न साधन दूजा।जोग जग्य जप तप ब्रत पूजा।।
रामहि सुमिरिअ गाइअ रामहि।संतत सुनिअ राम गुन ग्रामहि।।
जासु पतित पावन बड़ बाना।गावहिं कबि श्रुति संत पुराना।।
ताहि भजहि मन तजि कुटिलाई।राम भजें गति केहिं नहिं पाई।।
yaha subha sambhu umā sambādā |sukha sampādana samana biṣādā ||
bhava bhañjana gañjana sandehā |jana rañjana sajjana priya ehā ||
rāma upāsaka je jaga māhīṁ |ehi sama priya tinha keṁ kachu nāhīṁ ||
raghupati kṛpāṁ jathāmati gāvā |maiṁ yaha pāvana carita suhāvā ||
ehiṁ kalikāla na sādhana dūjā |joga jagya japa tapa brata pūjā ||
rāmahi sumiria gāia rāmahi |santata sunia rāma guna grāmahi ||
jāsu patita pāvana baṛa bānā |gāvahiṁ kabi śruti santa purānā ||
tāhi bhajahi mana taji kuṭilāī |rāma bhajeṁ gati kehiṁ nahiṁ pāī ||
ഈ മംഗളകരമായ ശംഭുവിന്റെയും ഉമയുടെയും സംഭാഷണം, സുഖം നൽകുന്നു, ദുഃഖം മാറ്റുന്നു. അത് സംസാരബന്ധനം ഭേദിക്കുന്നു, സംശയം നശിപ്പിക്കുന്നു; ഭക്തരെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു, നല്ലവർക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടതാണ്. ലോകത്ത് രാമനെ ആരാധിക്കുന്നവർക്ക്, ഇതിനേക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടത് മറ്റൊന്നുമില്ല. രഘുപതിയുടെ കൃപയാൽ, എന്റെ അറിവിനനുസരിച്ച്, ഈ പുണ്യമായ സുന്ദരമായ ചരിത്രം ഞാൻ പാടിയിരിക്കുന്നു. ഈ കലിയുഗത്തിൽ മറ്റ് സാധനമില്ല: യോഗം, യജ്ഞം, ജപം, തപസ്സ്, വ്രതം, പൂജ ഒന്നുമല്ല. രാമനെ മാത്രം സ്മരിക്കണം, രാമനെ മാത്രം പാടണം, രാമന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ സമൂഹത്തെ എപ്പോഴും കേൾക്കണം. പതിതരെ പവിത്രരാക്കുക എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്തായ പ്രതിജ്ഞ, എന്ന് കവികളും വേദങ്ങളും സന്തുകളും പുരാണങ്ങളും പാടുന്നു. മനസ്സേ, നിന്റെ കുടിലതയെ ഉപേക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ ഭജിക്കുക. രാമനെ ഭജിച്ച് ഗതി പ്രാപിക്കാത്തവർ ആരുണ്ട്?
ഛന്ദ് 130.1-3
पाई न केहिं गति पतित पावन राम भजि सुनु सठ मना।गनिका अजामिल ब्याध गीध गजादि खल तारे घना।।
आभीर जमन किरात खस स्वपचादि अति अघरूप जे।कहि नाम बारक तेपि पावन होहिं राम नमामि ते।।1।।
रघुबंस भूषन चरित यह नर कहहिं सुनहिं जे गावहीं।कलि मल मनोमल धोइ बिनु श्रम राम धाम सिधावहीं।।
सत पंच चौपाईं मनोहर जानि जो नर उर धरै।दारुन अबिद्या पंच जनित बिकार श्रीरघुबर हरै।।2।।
सुंदर सुजान कृपा निधान अनाथ पर कर प्रीति जो।सो एक राम अकाम हित निर्बानप्रद सम आन को।।
जाकी कृपा लवलेस ते मतिमंद तुलसीदासहूँ।पायो परम बिश्रामु राम समान प्रभु नाहीं कहूँ।।3।।
pāī na kehiṁ gati patita pāvana rāma bhaji sunu saṭha manā |ganikā ajāmila byādha gīdha gajādi khala tāre ghanā ||
ābhīra jamana kirāta khasa svapacādi ati agharūpa je |kahi nāma bāraka tepi pāvana hohiṁ rāma namāmi te ||1||
raghubaṁsa bhūṣana carita yaha nara kahahiṁ sunahiṁ je gāvahīṁ |kali mala manomala dhoi binu śrama rāma dhāma sidhāvahīṁ ||
sata pañca caupāīṁ manohara jāni jo nara ura dharai |dāruna abidyā pañca janita bikāra śrīraghubara harai ||2||
sundara sujāna kṛpā nidhāna anātha para kara prīti jo |so eka rāma akāma hita nirbānaprada sama āna ko ||
jākī kṛpā lavalesa te matimanda tulasīdāsahūṁ |pāyo parama biśrāmu rāma samāna prabhu nāhīṁ kahūṁ ||3||
കേൾക്കുക, മൂഢനായ മനസ്സേ: പതിതരെ പവിത്രരാക്കുന്ന രാമനെ ഭജിച്ചവരിൽ ഉത്തമഗതി പ്രാപിക്കാത്തവർ ആരുണ്ട്? വേശ്യ, അജാമിലൻ, വേട്ടക്കാരൻ, പരുന്ത്, ആന തുടങ്ങി അനേകം ദുഷ്ടരെ അവൻ രക്ഷിച്ചു. ആഭീരർ, യവനർ, കിരാതർ, ഖസർ, ചണ്ഡാലർ തുടങ്ങിയ പാപത്തിന്റെ സ്വരൂപമായവർ, അവന്റെ നാമം ഒരിക്കൽ പറഞ്ഞാലും പവിത്രരാകുന്നു. ആ രാമന് നമസ്കരിക്കുന്നു. രഘു വംശത്തിന്റെ അണികല്ലായ രാമന്റെ ഈ ചരിത്രം വായിക്കുന്ന, കേൾക്കുന്ന, പാടുന്നവർ, കലിയുഗത്തിന്റെ മാലിന്യവും മനസ്സിന്റെ മാലിന്യവും കഴുകി, അധ്വാനമില്ലാതെ രാമന്റെ ധാമത്തിൽ എത്തുന്നു. ഈ ചൗപായികളിൽ അഞ്ചോ ആറോ എങ്കിലും സുന്ദരമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിക്കുന്ന മനുഷ്യന്, അഞ്ചുവിധ അജ്ഞാനം മൂലം ജനിച്ച ഭയാനകമായ വികാരങ്ങളെ ശ്രീ രഘുബരൻ നീക്കുന്നു. സുന്ദരനും സർവ്വജ്ഞനും കരുണയുടെ ഖനിയും ആശ്രയമില്ലാത്തവരോട് സ്നേഹം കാണിക്കുന്നവനും എല്ലാവർക്കും കാരണമില്ലാത്ത മിത്രവും മുക്തി നൽകുന്നവനുമായവൻ: ആ ഒരേ രാമന് തുല്യനായി ആരുണ്ട്? അവന്റെ കൃപയുടെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗം കൊണ്ടുപോലും മന്ദബുദ്ധിയുള്ള തുളസീദാസനും പരമമായ വിശ്രാന്തി ലഭിച്ചു: രാമനെപ്പോലെ പ്രഭു എവിടെയുമില്ല.
ദോഹ 130(क)-(ख)
मो सम दीन न दीन हित तुम्ह समान रघुबीर।अस बिचारि रघुबंस मनि हरहु बिषम भव भीर।।130(क)।।
कामिहि नारि पिआरि जिमि लोभिहि प्रिय जिमि दाम।तिमि रघुनाथ निरंतर प्रिय लागहु मोहि राम।।130(ख)।।
mo sama dīna na dīna hita tumha samāna raghubīra |asa bicāri raghubaṁsa mani harahu biṣama bhava bhīra ||130(ka)||
kāmihi nāri piāri jimi lobhihi priya jimi dāma |timi raghunātha nirantara priya lāgahu mohi rāma ||130(kha)||
എന്നെപ്പോലെ ദീനനായവനില്ല, ദീനർക്ക് ഹിതനായവനും നിങ്ങളെപ്പോലെ ഇല്ല, ഓ രഘു വംശത്തിലെ വീര. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, ഓ രഘു വംശത്തിലെ മണി, ഭയങ്കരമായ സംസാരത്തിന്റെ ഭാരം മാറ്റുക. കാമുകന് സ്ത്രീ എത്ര പ്രിയയോ, ലോഭിക്ക് ധനം എത്ര പ്രിയമോ, അങ്ങനെ, ഓ രഘുനാഥ, ഓ രാമ, എനിക്ക് നിരന്തരം പ്രിയനായിരിക്കുക.
ശ്ലോകം 1-2
यत्पूर्वं प्रभुणा कृतं सुकविना श्रीशम्भुना दुर्गमंश्रीमद्रामपदाब्जभक्तिमनिशं प्राप्त्यै तु रामायणम्।मत्वा तद्रघुनाथनामनिरतं स्वान्तस्तमःशान्तयेभाषाबद्धमिदं चकार तुलसीदासस्तथा मानसम्।।1।।
पुण्यं पापहरं सदा शिवकरं विज्ञानभक्तिप्रदंमायामोहमलापहं सुविमलं प्रेमाम्बुपूरं शुभम्।श्रीमद्रामचरित्रमानसमिदं भक्त्यावगाहन्ति येते संसारपतङ्गघोरकिरणैर्दह्यन्ति नो मानवाः।।2।।
yatpūrvaṁ prabhuṇā kṛtaṁ sukavinā śrīśambhunā durgamaṁśrīmadrāmapadābjabhaktimaniśaṁ prāptyai tu rāmāyaṇam |matvā tadraghunāthanāmanirataṁ svāntastamaḥśāntayebhāṣābaddhamidaṁ cakāra tulasīdāsastathā mānasam ||1||
puṇyaṁ pāpaharaṁ sadā śivakaraṁ vijñānabhaktipradaṁmāyāmohamalāpahaṁ suvimalaṁ premāmbupūraṁ śubham |śrīmadrāmacaritramānasamidaṁ bhaktyāvagāhanti yete saṁsārapataṅgaghorakiraṇairdahyanti no mānavāḥ ||2||
ശ്രീ രാമപാദപങ്കജങ്ങളിൽ നിരന്തരം ഭക്തി പ്രാപിക്കുവാൻ, പ്രഭുവായ ശ്രീ ശംഭു, ആ ഉത്തമ കവി, പൂർവ്വം രചിച്ച ദുർഗമമായ രാമായണത്തെ, രഘുനാഥന്റെ നാമത്തിൽ നിരതമായി ലീനമായിരിക്കുന്നതെന്ന് അറിഞ്ഞ്, തുളസീദാസർ തന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ഇരുളിനെ മാറ്റുവാൻ ഭാഷയിൽ ബദ്ധമായ ഈ മാനസത്തെ രചിച്ചു. ശ്രീ രാമചരിത്രമായ ഈ മാനസം പുണ്യമാണ്, പാപത്തെ ഹരിക്കുന്നത്, എപ്പോഴും മംഗളകരമാണ്, ജ്ഞാന ഭക്തികളെ നൽകുന്നത്. മായാ മോഹങ്ങളുടെ മലിനത്വെ നശിപ്പിക്കുന്നത്, സുവിമലമാണ്, പ്രേമ ജലത്താൽ നിറഞ്ഞത്, ശുഭമാണ്. ഭക്തിയോടെ ഇതിൽ മുങ്ങുന്ന മനുഷ്യർ സംസാര സൂര്യന്റെ ഘോര കിരണങ്ങൾക്ക് ഒരിക്കലും ദഹിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
Inside Prakarana 13
Compositional abstract
In this Uttar Kāṇḍa passage the rasa is predominantly Śānta, thickened by Karuṇā and uplifted by Adbhuta: the wonder is not a battlefield miracle but the miracle of transformation—‘राम भगति चिंतामनि सुंदर।’ Tulasidas’ theological architecture here is explicitly sopānic: the kathā itself becomes a staircase whose steps are faith, satsanga, vairāgya, jñāna, and perfected devotion. The discourse moves by didactic crescendos: first bhakti’s sovereignty (it repels moha, lobha, kāma), then the ethics of audience (who deserves kathā), then the medical metaphor of मानस-रोग and the single panacea of Hari-bhajan. The nirguṇa/saguṇa synthesis is achieved by placing ‘श्रुति सिद्धांत’ (neti-neti knowledge) inside the heart’s affective certainty: jñāna without bhakti is sterile, while bhakti carries jñāna as its inner lamp—‘नहिं कछु चहिअ दिआ घृत बाती।’ Thus the Uttar Kāṇḍa functions as Manas’ seal and key: it authorizes the entire poem as liberation-practice.
The dialogue
- काकभुशुण्डि (Kakbhushundi), with Garuḍa’s interjections; later Girijā (Pārvatī) affirms to Śaṅkaraगरुड़ (Garuḍa); and (frame-echo) गिरिजा (Pārvatī) hearing from शिव (Śiva) · काकभुशुण्डि–गरुड़ संवाद-घाट (the Garuḍa-bank): the Manas’ ‘inner-psychology ghat’ where bhakti is argued as siddhānta and as sādhana, not merely narrated as history.
Frequently Asked Questions
Traditional Manas-belief: hearing this kathā with faith destroys ‘भव-पासा’ and ‘मन-क्रम-बचन जनित अघ’ (cf. ‘सुनत श्रवन छूटहिं भव पासा’), cures the मानस-रोग of moha/kāma/lobha, and plants ‘राम चरन उपजेउ नव नेह’—steadfast devotion that outlasts all kleshas.
Common satsang practice (regional): ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ as nāma-samput; and in bhakti-catechism passages many add ‘राम नाम’/‘सियाराम’ between doha-cadences. (Exact samput varies by maṭh/sampradāy; the text itself foregrounds nāma as ‘भव भेषज’.)
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
