Prakarana 9

Verse 156 (दोहा/सोरठा)

सुनि दसकंठ रिसान अति तेहिं मन कीन्ह बिचार। राम दूत कर मरौं बरु यह खल रत मल भार।।56।।

suni dasakaṇṭha risāna ati tehiṃ mana kīnha bicāra | rāma dūta kari marauṃ baru yaha khala rata mala bhāra ||56||

ഇത് കേട്ടപ്പോൾ, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ദശകണ്ഠൻ രാവണൻ മനസ്സിൽ ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചു: “രാമന്റെ ദൂതനായ ഈ നീചനെയെങ്കിലും ഞാൻ വധിക്കുന്നതാണ് നല്ലത്—രക്തവും മലിനതയും ചുമക്കുന്ന ഒരു ഭാരമത്രേ.”

Verse 157 (चौपाई)

अस कहि चला रचिसि मग माया। सर मंदिर बर बाग बनाया।। मारुतसुत देखा सुभ आश्रम। मुनिहि बूझि जल पियौं जाइ श्रम।। राच्छस कपट बेष तहँ सोहा। मायापति दूतहि चह मोहा।। जाइ पवनसुत नायउ माथा। लाग सो कहै राम गुन गाथा।। होत महा रन रावन रामहिं। जितहहिं राम न संसय या महिं।। इहाँ भएँ मैं देखेउँ भाई। ग्यान दृष्टि बल मोहि अधिकाई।। मागा जल तेहिं दीन्ह कमंडल। कह कपि नहिं अघाउँ थोरें जल।। सर मज्जन करि आतुर आवहु। दिच्छा देउँ ग्यान जेहिं पावहु।।

asa kahi calā racisi maga māyā | sara mandira bara bāga banāyā || mārutasuta dekhā subha āśrama | muni-hi būjhi jala piyauṃ jāi śrama || rācchasa kapaṭa beṣa tahaṃ sohā | māyāpati dūtahi caha mohā || jāi pavanasuta nāyu mathā | lāga so kahai rāma guna gāthā || hota mahā rana rāvana rāmahiṃ | jitahahiṃ rāma na saṃsaya yā mahiṃ || ihāṃ bhaeṃ maiṃ dekheuṃ bhāī | gyāna dṛṣṭi bala mohi adhikāī || māgā jala tehiṃ dīnha kamaṇḍala | kaha kapi nahiṃ aghāuṃ thoreṃ jala || sara majjana kari ātura āvahu | dicchā deuṃ gyāna jehiṃ pāvahu ||

അങ്ങനെ പറഞ്ഞു അയാൾ മായയിൽ വഴിയിൽ ഒരു സരസ്സും, ക്ഷേത്രവും, സുന്ദരമായ ഉദ്യാനവും സൃഷ്ടിച്ചു. വായുപുത്രൻ മനോഹരമായ ആശ്രമം കണ്ടു; 'മുനി'യോട് ചോദിച്ച് ക്ഷീണം മാറ്റാൻ വെള്ളം കുടിച്ചു. അവിടെ ഒരു രാക്ഷസൻ വഞ്ചനാപൂർവ്വമായ തപസ്വിവേഷത്തിൽ ഇരുന്നു; മായാധിപൻ ദൂതനെ മോഹിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. അടുത്തുചെന്ന് ഹനുമാൻ തല കുനിച്ചു, ആ വ്യക്തി ശ്രീരാമന്റെ ഗുണഗാഥ പാടാൻ തുടങ്ങി: 'രാവണനും ശ്രീരാമനും തമ്മിൽ മഹായുദ്ധം നടക്കും; ശ്രീരാമൻ തീർച്ചയായും ജയിക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഇവിടെ ഞാൻ അതു കണ്ടു, സഹോദരാ; എന്റെ ജ്ഞാനദൃഷ്ടിയുടെ ശക്തി വലുതാണ്.' ഹനുമാൻ വെള്ളം ചോദിച്ചു; അയാൾ തന്റെ കമണ്ഡലു നൽകി, പക്ഷേ വാനരൻ പറഞ്ഞു: 'അൽപ്പം വെള്ളം എന്നെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തില്ല. സരസ്സിൽ കുളിച്ചു വേഗം വരൂ; ഞാൻ നിനക്ക് ദീക്ഷ നൽകാം, അതുവഴി നീ ജ്ഞാനം പ്രാപിക്കും.'

Verse 158 (दोहा/सोरठा)

सर पैठत कपि पद गहा मकरीं तब अकुलान। मारी सो धरि दिव्य तनु चली गगन चढ़ि जान।।57।।

sara paiṭhata kapi pada gahā makarīṃ taba akulāna | mārī so dhari divya tanu calī gagana caṛhi jāna ||57||

കുരങ്ങൻ തടാകത്തിലേക്ക് കാൽവെച്ചപ്പോൾ ഒരു മകരി അവന്റെ കാൽ പിടിച്ചു; അവൻ വിഷമിച്ചു. ഹനുമാൻ അവളെ അടിച്ചുതാഴ്ത്തി; അവൾ ദിവ്യരൂപം ധരിച്ചു, ആകാശത്തിലേറി പുറപ്പെട്ടു.

Verse 159 (चौपाई)

कपि तव दरस भइउँ निष्पापा। मिटा तात मुनिबर कर सापा।। मुनि न होइ यह निसिचर घोरा। मानहु सत्य बचन कपि मोरा।। अस कहि गई अपछरा जबहीं। निसिचर निकट गयउ कपि तबहीं।। कह कपि मुनि गुरदछिना लेहू। पाछें हमहि मंत्र तुम्ह देहू।। सिर लंगूर लपेटि पछारा। निज तनु प्रगटेसि मरती बारा।। राम राम कहि छाड़ेसि प्राना। सुनि मन हरषि चलेउ हनुमाना।। देखा सैल न औषध चीन्हा। सहसा कपि उपारि गिरि लीन्हा।। गहि गिरि निसि नभ धावत भयऊ। अवधपुरी उपर कपि गयऊ।।

kapi tava darasa bhaiuṃ niṣpāpā | miṭā tāta munibara kara sāpā || muni na hoi yaha nisicara ghorā | mānahu satya bacana kapi morā || asa kahi gaī apacharā jabahīṃ | nisicara nikaṭa gayau kapi tabahīṃ || kaha kapi muni gurudachinā lehū | pācheṃ hamahi mantra tumha dehū || sira laṅgūra lapeṭi pachārā | nija tanu pragaṭesi maratī bārā || rāma rāma kahi chāṛesi prānā | suni mana haraṣi caleu hanumānā || dekhā saila na auṣadha cīnhā | sahasā kapi upāri giri līnhā || gahi giri nisi nabha dhāvata bhayū | avadhapurī upara kapi gayū ||

'വാനരാ, നിന്റെ ദർശനം കൊണ്ട് ഞാൻ പാപരഹിതനായി; മകനേ, മഹർഷിയുടെ ശാപം നീങ്ങി.' 'ഇതു മുനിയല്ല, ഇതൊരു ഭീകരമായ രാക്ഷസനാണ്; എന്റെ വാക്കുകൾ സത്യമെന്നു വിശ്വസിക്കൂ, വാനരാ.' അങ്ങനെ പറഞ്ഞു അപ്സരസ് പോയി; ഉടനെ വാനരൻ രാക്ഷസന്റെ അടുത്തുചെന്നു. വാനരൻ പറഞ്ഞു: 'മുനിവര്യാ, ഗുരുദക്ഷിണ സ്വീകരിക്കൂ; പിന്നീട് എനിക്ക് മന്ത്രം തരൂ.' വാല് അയാളുടെ തലയ്ക്കു ചുറ്റും ചുറ്റി അടിച്ചു വീഴ്ത്തി; മരിക്കുമ്പോൾ രാക്ഷസൻ തന്റെ യഥാർത്ഥ ശരീരം വെളിപ്പെടുത്തി. 'രാമ, രാമ' എന്നു നിലവിളിച്ചു പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു; അതു കേട്ട് ഹനുമാൻ സന്തോഷിച്ചു മുന്നേറി. പർവ്വതം കണ്ടു പക്ഷേ ഔഷധം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ഉടനെ വാനരൻ മുഴുവൻ കൊടുമുടിയും പിഴുതെടുത്തു. കൊടുമുടി പിടിച്ചു രാത്രി ആകാശത്തിലൂടെ പറന്നു, അയോധ്യയ്ക്കു മുകളിലൂടെ പോയി.

Verse 160 (दोहा/सोरठा)

देखा भरत बिसाल अति निसिचर मन अनुमानि। बिनु फर सायक मारेउ चाप श्रवन लगि तानि।।58।।

dekhā bharata bisāla ati nisicara mana anumāni | binu phara sāyaka māreu cāpa śravana lagi tāni ||58||

അവനെ കണ്ടപ്പോൾ, മനസ്സിൽ ‘ഒരു മഹാരാക്ഷസൻ വന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നു വിധിച്ചു ഭരതൻ, വില്ലുനാരു ചെവിവരെ വലിച്ച്, തലയില്ലാത്ത അമ്പ് വിട്ടു.

Verse 161 (चौपाई)

परेउ मुरुछि महि लागत सायक। सुमिरत राम राम रघुनायक।। सुनि प्रिय बचन भरत तब धाए। कपि समीप अति आतुर आए।। बिकल बिलोकि कीस उर लावा। जागत नहिं बहु भाँति जगावा।। मुख मलीन मन भए दुखारी। कहत बचन भरि लोचन बारी।। जेहिं बिधि राम बिमुख मोहि कीन्हा। तेहिं पुनि यह दारुन दुख दीन्हा।। जौं मोरें मन बच अरु काया। प्रीति राम पद कमल अमाया।। तौ कपि होउ बिगत श्रम सूला। जौं मो पर रघुपति अनुकूला।। सुनत बचन उठि बैठ कपीसा। कहि जय जयति कोसलाधीसा।।

pareu muruchi mahi lāgata sāyaka | sumirata rāma rāma raghunāyaka || suni priya bacana bharata taba dhāe | kapi samīpa ati ātura āe || bikala biloki kīsa ura lāvā | jāgata nahiṃ bahu bhā̃ti jagāvā || mukha malīna mana bhae dukhārī | kahata bacana bhari locana bārī || jehiṃ bidhi rāma bimukha mohi kīnhā | tehiṃ puni yaha dāruna dukha dīnhā || jauṃ moreṃ mana baca aru kāyā | prīti rāma pada kamala amāyā || tau kapi hou bigata śrama sūlā | jauṃ mo para raghupati anukūlā || sunata bacana uṭhi baiṭha kapīsā | kahi jaya jayati kosalādhīsā ||

അമ്പു കൊണ്ട പോലെ വീണു മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു, ഇടയ്ക്കിടെ 'രാമ, രാമ, രഘുനാഥാ' എന്നു ഉരുവിളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. പ്രിയമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭരതൻ ഓടിവന്നു; അത്യന്തം ആകുലനായി വാനരന്റെ അടുത്തു ചെന്നു. അവനെ വികലനായി കണ്ട് മാറോടു ചേർത്തു; പക്ഷേ ഹനുമാൻ പലവിധത്തിൽ ശ്രമിച്ചിട്ടും ഉണർന്നില്ല. ഭരതന്റെ മുഖം വാടി, ഹൃദയം ദുഃഖത്താൽ നിറഞ്ഞു; കണ്ണുകളിൽ നിന്നു കണ്ണുനീർ വഴുതി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: 'ശ്രീരാമൻ എന്നോട് എങ്ങനെ അകന്നു നിന്നോ ആ അതേ രീതിയിൽ അദ്ദേഹം വീണ്ടും എനിക്കു ഈ ഭീകരമായ ദുഃഖം തന്നിരിക്കുന്നു. എന്റെ മനസ്സിലും വാക്കിലും ശരീരത്തിലും ശ്രീരാമന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ ശുദ്ധമായ പ്രേമയുണ്ടെങ്കിൽ, രഘുപതി എന്നോട് അനുകൂലനാണെങ്കിൽ, വാനരാ, നിന്റെ ക്ഷീണവും വേദനയും മാറട്ടെ.' ഇതു കേട്ട് വാനരേന്ദ്രൻ എഴുന്നേറ്റു ഇരുന്നു, 'ജയ, ജയ കോസലാധീശാ' എന്നു നിലവിളിച്ചു.

Verse 162 (दोहा/सोरठा)

लीन्ह कपिहि उर लाइ पुलकित तनु लोचन सजल। प्रीति न हृदयँ समाइ सुमिरि राम रघुकुल तिलक।।59।।

līnh kapihi ura lāi pulakita tanu locana sajala | prīti na hṛdayã samāi sumiri rāma raghukula tilaka ||59||

അവൻ കുരങ്ങനെ നെഞ്ചോടു ചേർത്തുപിടിച്ചു; ശരീരം രോമാഞ്ചിതമായി, കണ്ണുകൾ നനഞ്ഞു. രഘുകുലമണിയായ രാമനെ ഓർത്തപ്പോൾ, ഹൃദയത്തിലെ പ്രേമം അടക്കാനാവാതെ ഒഴുകി. (59)

Verse 163 (चौपाई)

तात कुसल कहु सुखनिधान की। सहित अनुज अरु मातु जानकी।। कपि सब चरित समास बखाने। भए दुखी मन महुँ पछिताने।। अहह दैव मैं कत जग जायउँ। प्रभु के एकहु काज न आयउँ।। जानि कुअवसरु मन धरि धीरा। पुनि कपि सन बोले बलबीरा।। तात गहरु होइहि तोहि जाता। काजु नसाइहि होत प्रभाता।। चढ़ु मम सायक सैल समेता। पठवौं तोहि जहँ कृपानिकेता।। सुनि कपि मन उपजा अभिमाना। मोरें भार चलिहि किमि बाना।। राम प्रभाव बिचारि बहोरी। बंदि चरन कह कपि कर जोरी।।

tāta kusala kahu sukhanidhāna kī | sahita anuja aru mātu jānākī || kapi saba carita samāsa bakhāne | bhae dukhī mana mahũ pachatāne || ahah daiva maiṃ kata jaga jāyũ | prabhu ke ekahu kāja na āyũ || jāni kuavasaru mana dhari dhīrā | puni kapi sana bole balabīrā || tāta gaharu hoihi tohi jātā | kāju nasāihi hota prabhātā || caṛhu mama sāyaka sail sametā | paṭhavaũ tohi jahã kṛpāniketā || suni kapi mana upajā abhimānā | moreṃ bhāra calihi kimi bānā || rāma prabhāva bicāri bahorī | bandi carana kaha kapi kara jorī ||

'മകനേ, സുഖനിധിയായ ശ്രീരാമന്റെയും അനുജന്റെയും മാതാവ് ജാനകിയുടെയും ക്ഷേമം പറയൂ.' വാനരൻ സംഗ്രഹമായി സകലവും വിവരിച്ചു; ഭരതൻ ദുഃഖിതനായി മനസ്സിൽ പശ്ചാത്തപിച്ചു: 'അയ്യോ വിധി, ഞാൻ എന്തിനു ലോകത്തിൽ ജനിച്ചു? എന്റെ പ്രഭുവിന്റെ ഒരു കാര്യത്തിനു പോലും ഉപകരിച്ചില്ല.' അസമയം മനസ്സിലാക്കി മനസ്സിനെ തേജസ്സോടെ നിർത്തി; പിന്നെ ബലവാനായ വീരൻ വാനരനോട് പറഞ്ഞു: 'മകനേ, നിനക്കു യാത്ര ഭാരമായിരിക്കും; പ്രഭാതമായാൽ കാര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടേക്കാം. എന്റെ അമ്പിൽ കയറൂ, അതെ, കൊടുമുടിയോടുകൂടി, ഞാൻ നിന്നെ കരുണയുടെ ആസ്ഥാനത്തേക്ക് അയയ്ക്കാം.' ഇതു കേട്ട് വാനരന്റെ മനസ്സിൽ അഹങ്കാരം ഉയർന്നു: 'എന്റെ ഭാരത്തിൽ അമ്പെങ്ങനെ നീങ്ങും?' പിന്നീട് ശ്രീരാമന്റെ ശക്തിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു, വാനരൻ ഭരതന്റെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു കൈകൂപ്പി സംസാരിച്ചു.

Verse 164 (दोहा/सोरठा)

तव प्रताप उर राखि प्रभु जेहउँ नाथ तुरंत। अस कहि आयसु पाइ पद बंदि चलेउ हनुमंत।।60(क)।। भरत बाहु बल सील गुन प्रभु पद प्रीति अपार। मन महुँ जात सराहत पुनि पुनि पवनकुमार।।60(ख)।।

tava pratāpa ura rākhi prabhu jehaũ nātha turanta | asa kahi āyasu pāi pada bandi caleu hanumanta ||60(ka)|| bharata bāhu bala sīla guna prabhu pada prīti apāra | mana mahũ jāta sarāhata puni puni pavanakumāra ||60(kha)||

“പ്രഭോ, അങ്ങയുടെ മഹിമ ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചു ഞാൻ ഉടൻ എന്റെ സ്വാമിയിങ്കലേക്ക് പോകുന്നു.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അനുവാദം വാങ്ങി, ഹനുമാൻ ഭരതന്റെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു പുറപ്പെട്ടു. (60ക) പോകുന്ന വഴിയിൽ, പവനപുത്രൻ മനസ്സിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഭരതന്റെ ഭുജബലം, ഉന്നതസ്വഭാവം, സദ്ഗുണങ്ങൾ, പ്രഭുപാദങ്ങളോടുള്ള അതിരില്ലാത്ത പ്രേമം എന്നിവയെ സ്തുതിച്ചു. (60ഖ)

Verse 165 (चौपाई)

उहाँ राम लछिमनहिं निहारी। बोले बचन मनुज अनुसारी।। अर्ध राति गइ कपि नहिं आयउ। राम उठाइ अनुज उर लायउ।। सकहु न दुखित देखि मोहि काऊ। बंधु सदा तव मृदुल सुभाऊ।। मम हित लागि तजेहु पितु माता। सहेहु बिपिन हिम आतप बाता।। सो अनुराग कहाँ अब भाई। उठहु न सुनि मम बच बिकलाई।। जौं जनतेउँ बन बंधु बिछोहू। पिता बचन मनतेउँ नहिं ओहू।। सुत बित नारि भवन परिवारा। होहिं जाहिं जग बारहिं बारा।। अस बिचारि जियँ जागहु ताता। मिलइ न जगत सहोदर भ्राता।। जथा पंख बिनु खग अति दीना। मनि बिनु फनि करिबर कर हीना।। अस मम जिवन बंधु बिनु तोही। जौं जड़ दैव जिआवै मोही।। जैहउँ अवध कवन मुहु लाई। नारि हेतु प्रिय भाइ गँवाई।। बरु अपजस सहतेउँ जग माहीं। नारि हानि बिसेष छति नाहीं।। अब अपलोकु सोकु सुत तोरा। सहिहि निठुर कठोर उर मोरा।। निज जननी के एक कुमारा। तात तासु तुम्ह प्रान अधारा।। सौंपेसि मोहि तुम्हहि गहि पानी। सब बिधि सुखद परम हित जानी।। उतरु काह दैहउँ तेहि जाई। उठि किन मोहि सिखावहु भाई।। बहु बिधि सिचत सोच बिमोचन। स्त्रवत सलिल राजिव दल लोचन।। उमा एक अखंड रघुराई। नर गति भगत कृपाल देखाई।।

uhā̃ rāma lachimanahiṃ nihārī | बोले bacana manuja anusārī || ardha rāti gai kapi nahiṃ āyu | rāma uṭhāi anuj ura lāyu || sakahu na dukhita dekhi mohi kāu | bandhu sadā tava mṛdula subhāu || mama hita lāgi tajehu pitu mātā | sahehu bipina him ātapa bātā || so anurāga kahā̃ aba bhāī | uṭhahu na suni mama baca bikalāī || jauṃ janateũ bana bandhu bichohū | pitā bacana manateũ nahiṃ ohū || suta bita nāri bhavana parivārā | hohiṃ jāhiṃ jaga bārahiṃ bārā || asa bicāri jiyã jāgahu tātā | milai na jagata sahodara bhrātā || jathā paṃkha binu khaga ati dīnā | mani binu phani karibara kara hīnā || asa mama jivana bandhu binu tohī | jauṃ jaṛa daiva jiāvai mohī || jaihaũ avadha kavan muhu lāī | nāri hetu priya bhāi gãvāī || baru apajasa sahateũ jaga māhīṃ | nāri hāni biseṣa chati nāhīṃ || aba apaloku soku suta torā | sahihi niṭhura kaṭhora ura morā || nija jananī ke eka kumārā | tāta tāsu tumha prāna adhārā || sauṃpesi mohi tumhahi gahi pānī | saba bidhi sukhada parama hita jānī || utaru kāha daihaũ tehi jāī | uṭhi kina mohi sikhāvahu bhāī || bahu bidhi sicata soca bimocana | stravata salila rājiva dala locana || umā eka akhaṇḍa raghurāī | nara gati bhagata kṛpāla dekhāī ||

അവിടെ ശ്രീരാമൻ ലക്ഷ്മണനെ നോക്കി മനുഷ്യഹൃദയത്തിനു ചേർത്ത വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. രാത്രിയുടെ പകുതി കഴിഞ്ഞു വാനരൻ വന്നില്ല; ശ്രീരാമൻ അനുജനെ ഉയർത്തി മാറോടു ചേർത്തു. 'ആരും എന്നെ ദുഃഖിതനായി കാണാൻ സഹിക്കില്ല, സഹോദരാ, നിന്റെ സ്വഭാവം എപ്പോഴും മൃദുവാണ്. എന്റെ നന്മയ്ക്കായി നീ പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും ഉപേക്ഷിച്ചു; വനത്തിൽ തണുപ്പും ചൂടും കാറ്റും സഹിച്ചു. ആ സ്നേഹം ഇപ്പോൾ എവിടെ, സഹോദരാ? എന്റെ വ്യാകുലമായ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും നീ എഴുന്നേൽക്കുന്നില്ല. വനത്തിൽ സഹോദരനിൽ നിന്നു വേർപിരിയുമെന്നു അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ, ഞാൻ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കില്ലായിരുന്നു. പുത്രൻ, സമ്പത്ത്, ഭാര്യ, ഭവനം, കുടുംബം ഇവ ലോകത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു പോകുന്നു; പക്ഷേ മകനേ, എഴുന്നേൽക്കൂ, ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിക്കൂ: സഹോദരനെ ലോകത്തിൽ വീണ്ടും കിട്ടില്ല. പക്ഷിക്ക് ചിറകില്ലാതെ എന്തു ദുഃഖമോ, പാമ്പിനു മാണിക്യമില്ലാതെ, ആനയ്ക്കു തുമ്പിക്കൈയില്ലാതെ എന്തു നിർഭാഗ്യമോ, അതുപോലെ സഹോദരനില്ലാതെ എന്റെ ജീവിതം, മന്ദബുദ്ധിയായ വിധി എന്നെ ജീവിപ്പിക്കുന്നെങ്കിൽ. ഞാൻ അയോധ്യയിലേക്ക് എങ്ങനെ മടങ്ങും, ഏതു മുഖത്തോടെ, ഒരു സ്ത്രീക്കുവേണ്ടി പ്രിയസഹോദരനെ നഷ്ടപ്പെടുത്തി? ലോകത്തിൽ അപകീർത്തി സഹിക്കുന്നതാണു നല്ലത്; സ്ത്രീനഷ്ടം പ്രത്യേകം നാശമല്ല. പക്ഷേ പിന്നെ: പരലോകനാശം, ദുഃഖം, നിന്റെ അമ്മയുടെ ദുഃഖം, എന്റെ കഠിനമായ ഹൃദയം സഹിക്കില്ല. നീ നിന്റെ അമ്മയുടെ ഏകപുത്രനാണ്; മകനേ, നീ അവരുടെ ജീവന്റെ ആധാരമാണ്. അവർ നിന്നെ എന്റെ കൈകളിൽ ഏൽപ്പിച്ചു, എല്ലാവിധത്തിലും സുഖദായകനും പരമഹിതവുമായി കരുതി. ഞാൻ അവിടെ പോയി എന്തു മറുപടി നൽകണം? നീ എഴുന്നേൽക്കാതെ എന്തിനു എന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നില്ല, സഹോദരാ?' പലവിധത്തിൽ ദുഃഖം നീക്കാൻ ശ്രമിച്ചു; താമരയിതളുകളായ കണ്ണുകളിൽ നിന്നു ജലം ഒഴുകി. ഉമാദേവീ, ഇവിടെ അഖണ്ഡനായ രഘുരാജൻ മനുഷ്യന്റെ പാതയും ഭക്തന്റെ കരുണാമാർഗ്ഗവും കാണിച്ചു.

Verse 166 (दोहा/सोरठा)

प्रभु प्रलाप सुनि कान बिकल भए बानर निकर। आइ गयउ हनुमान जिमि करुना महँ बीर रस।।61।।

prabhu pralāpa suni kāna bikala bhae bānara nikara | āi gayau hanumāna jimi karunā maham̐ bīra rasa ||61||

പ്രഭുവിന്റെ വിലാപം കേട്ടപ്പോൾ, വാനരസേന മുഴുവനും ഹൃദയത്തിൽ അശാന്തരായി; കരുണയുടെ ഉള്ളിൽ തന്നെ വീരോത്സാഹം ഉയരുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ എത്തി.

Verse 167 (चौपाई)

हरषि राम भेंटेउ हनुमाना। अति कृतग्य प्रभु परम सुजाना।। तुरत बैद तब कीन्ह उपाई। उठि बैठे लछिमन हरषाई।। हृदयँ लाइ प्रभु भेंटेउ भ्राता। हरषे सकल भालु कपि ब्राता।। कपि पुनि बैद तहाँ पहुँचावा। जेहि बिधि तबहिं ताहि लइ आवा।। यह बृत्तांत दसानन सुनेऊ। अति बिषअद पुनि पुनि सिर धुनेऊ।। ब्याकुल कुंभकरन पहिं आवा। बिबिध जतन करि ताहि जगावा।। जागा निसिचर देखिअ कैसा। मानहुँ कालु देह धरि बैसा।। कुंभकरन बूझा कहु भाई। काहे तव मुख रहे सुखाई।। कथा कही सब तेहिं अभिमानी। जेहि प्रकार सीता हरि आनी।। तात कपिन्ह सब निसिचर मारे। महामहा जोधा संघारे।। दुर्मुख सुररिपु मनुज अहारी। भट अतिकाय अकंपन भारी।। अपर महोदर आदिक बीरा। परे समर महि सब रनधीरा।।

haraṣi rāma bheṇṭeu hanumānā | ati kṛtagya prabhu parama sujānā || turata baida taba kīnha upāī | uṭhi baiṭhe lachimana haraṣāī || hṛdayam̐ lāi prabhu bheṇṭeu bhrātā | haraṣe sakala bhālu kapi brātā || kapi puni baida tahām̐ pahum̐cāvā | jehi bidhi tabahiṁ tāhi lai āvā || yaha bṛttānta dasānana suneū | ati biṣāda puni-puni sira dhuneū || byākula kumbhakarana pahiṁ āvā | bibidha jatana kari tāhi jagāvā || jāgā nisi-cara dekhi-a kaisā | mānahum̐ kālu deha dhari baisā || kumbhakarana būjhā kahu bhāī | kāhe tava mukha rahe sukhāī || kathā kahī saba tehiṁ abhimānī | jehi prakāra sītā hari ānī || tāta kapinha saba nisi-cara māre | mahā-mahā jodhā saṅghāre || durmukha sura-ripu manuja ahārī | bhaṭa atikāya akaṁpana bhārī || apara mahodara ādika bīrā | pare samara mahi saba raṇadhīrā ||

സന്തോഷത്തോടെ ശ്രീരാമൻ ഹനുമാനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; പരമജ്ഞാനിയായ പ്രഭു അത്യന്തം കൃതജ്ഞനായി. ഉടനെ വൈദ്യൻ ചികിത്സ നൽകി, ലക്ഷ്മണൻ എഴുന്നേറ്റു സന്തോഷത്തോടെ ഇരുന്നു. പ്രഭു സഹോദരനെ ഹൃദയത്തോടു ചേർത്തു; എല്ലാ കരടികളും വാനരന്മാരും ആനന്ദിച്ചു. വാനരൻ പിന്നീട് വൈദ്യനെ അവിടെ കൊണ്ടുവന്നു, ആദ്യം കൊണ്ടുവന്ന അതേ രീതിയിൽ. രാവണൻ ഈ വൃത്താന്തം കേട്ടപ്പോൾ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി, വീണ്ടും വീണ്ടും തല കുലുക്കി. അസ്വസ്ഥനായി കുംഭകർണ്ണന്റെ അടുത്തു പോയി പല ശ്രമങ്ങളാൽ അവനെ ഉണർത്തി. രാക്ഷസൻ ഉണർന്നപ്പോൾ, എന്തൊരു കാഴ്ച, മരണദേവൻ തന്നെ ശരീരമെടുത്തു ഇരിക്കുന്നതുപോലെ. കുംഭകർണ്ണൻ ചോദിച്ഞു: 'പറ, സഹോദരാ, നിന്റെ മുഖം എന്തിനു വാടിയിരിക്കുന്നു?' ആ അഹങ്കാരി സകലവും വിവരിച്ഞു: സീതയെ എങ്ങനെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി, വാനരന്മാർ രാക്ഷസന്മാരെ എങ്ങനെ കൊന്നു, മഹാവീരന്മാരെ നശിപ്പിച്ചു, ദുർമുഖൻ, സുരാരിപു, മനുജാഹാരി, യോദ്ധാക്കളായ അതികായൻ, അകമ്പനൻ, മഹോദരൻ തുടങ്ങിയവർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 168 (दोहा/सोरठा)

सुनि दसकंधर बचन तब कुंभकरन बिलखान। जगदंबा हरि आनि अब सठ चाहत कल्यान।।62।।

suni dasakaṁdhara bacana taba kumbhakarana bilakhāna | jagadambā hari āni aba saṭha cāhata kalyāna ||62||

പത്തുകഴുത്തന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട കുംഭകർണ്ണൻ വിലപിച്ചു: “ലോകമാതാവിനെ അപഹരിച്ച ആ മൂഢൻ, ഇപ്പോൾ തന്റെ തന്നെ ക്ഷേമം തേടുന്നു!”

Verse 169 (चौपाई)

भल न कीन्ह तैं निसिचर नाहा। अब मोहि आइ जगाएहि काहा।। अजहूँ तात त्यागि अभिमाना। भजहु राम होइहि कल्याना।। हैं दससीस मनुज रघुनायक। जाके हनूमान से पायक।। अहह बंधु तैं कीन्हि खोटाई। प्रथमहिं मोहि न सुनाएहि आई।। कीन्हेहु प्रभू बिरोध तेहि देवक। सिव बिरंचि सुर जाके सेवक।। नारद मुनि मोहि ग्यान जो कहा। कहतेउँ तोहि समय निरबहा।। अब भरि अंक भेंटु मोहि भाई। लोचन सूफल करौ मैं जाई।। स्याम गात सरसीरुह लोचन। देखौं जाइ ताप त्रय मोचन।।

bhala na kīnha taiṁ nisi-cara nāhā | aba mohi āi jagāehi kāhā || ajahuṁ tāta tyāgi abhimānā | bhajahu rāma hoihi kalyānā || haiṁ dasasīsa manuja raghunāyaka | jāke hanūmāna se pāyaka || ahah bandhu taiṁ kīnhi khoṭāī | prathamahiṁ mohi na sunāehi āī || kīṇhehu prabhū birodha tehi devaka | siva birañci sura jāke sevaka || nārada muni mohi gyāna jo kahā | kahateuṁ tohi samaya nirabahā || aba bhari aṅka bheṇṭu mohi bhāī | locana sūphala karau maiṁ jāī || syāma gāta sarasīruha locana | dekhauṁ jāi tāpa traya mocana ||

'നീ നന്നായി ചെയ്തില്ല, രാക്ഷസപതീ; ഇപ്പോൾ എന്തിനു വന്നു എന്നെ ഉണർത്തുന്നു? ഇപ്പോഴും സഹോദരാ, അഹങ്കാരം ഉപേക്ഷിച്ചു ശ്രീരാമനെ ഭജിക്കൂ, നിനക്കു കല്യാണമാകും. ദശശീർഷാ, രഘുനാഥൻ ഒരു മനുഷ്യനാണെങ്കിലും ഹനുമാൻ പോലുള്ളവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവകരാണ്! അയ്യോ സഹോദരാ, നീ ഗുരുതരമായ തെറ്റു ചെയ്തു; ആദ്യം തന്നെ എന്നോടു പറഞ്ഞില്ല. ശിവനും ബ്രഹ്മാവും ദേവന്മാരും സേവകരായ പ്രഭുവിനോടു നീ ശത്രുത കാണിച്ചു. നാരദമുനി എനിക്കു നൽകിയ ജ്ഞാനം ഞാൻ നിനക്കു പറഞ്ഞു കൊടുക്കുമായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ സഹോദരാ, എന്നെ നന്നായി ആലിംഗനം ചെയ്യൂ; ഞാൻ പോകുമ്പോൾ എന്റെ കണ്ണുകളെ അനുഗ്രഹിക്കൂ, ശ്യാമശരീരനും താമരക്കണ്ണുകളുമായ മൂന്നു താപങ്ങളും നീക്കുന്നവനെ ദർശിക്കാൻ.

Verse 170 (दोहा/सोरठा)

राम रूप गुन सुमिरत मगन भयउ छन एक। रावन मागेउ कोटि घट मद अरु महिष अनेक।।63।।

rāma rūpa guna sumirata magana bhayau chana eka | rāvana māgeu koṭi ghaṭa mada aru mahiṣa aneka ||63||

ഒരു നിമിഷം രാമന്റെ രൂപവും ഗുണങ്ങളും സ്മരിച്ചിലയിൽ ലീനനായ ശേഷം, രാവണൻ കോടിക്കണക്കിന് മദ്യകുടങ്ങളും അനവധി കാളമാടുകളും ആവശ്യപ്പെട്ടു.

Verse 171 (चौपाई)

महिष खाइ करि मदिरा पाना। गर्जा बज्राघात समाना।। कुंभकरन दुर्मद रन रंगा। चला दुर्ग तजि सेन न संगा।। देखि बिभीषनु आगें आयउ। परेउ चरन निज नाम सुनायउ।। अनुज उठाइ हृदयँ तेहि लायो। रघुपति भक्त जानि मन भायो।। तात लात रावन मोहि मारा। कहत परम हित मंत्र बिचारा।। तेहिं गलानि रघुपति पहिं आयउँ। देखि दीन प्रभु के मन भायउँ।। सुनु सुत भयउ कालबस रावन। सो कि मान अब परम सिखावन।। धन्य धन्य तैं धन्य बिभीषन। भयहु तात निसिचर कुल भूषन।। बंधु बंस तैं कीन्ह उजागर। भजेहु राम सोभा सुख सागर।।

mahiṣa khāi kari madirā pānā | garjā bajrāghāta samānā || kumbhakarana durmada rana-raṅgā | calā durga taji sena na saṅgā || dekhi bibhīṣanu āgeṁ āyu | pareu carana nija nāma sunāyu || anuja uṭhāi hṛdayaṁ tehi lāyo | raghupati-bhakta jāni mana bhāyo || tāta lāta rāvana mohi mārā | kahata parama hita mantra bicārā || tehiṁ galāni raghupati pahiṁ āyuṁ | dekhi dīna prabhu ke mana bhāyuṁ || sunu suta bhayu kāla-basa rāvana | so ki māna aba parama sikhāvana || dhanya dhanya taiṁ dhanya bibhīṣana | bhayahu tāta nिसिचर kula bhūṣana || bandhu baṁsa taiṁ kīnha ujāgara | bhajehu rāma sobhā sukha-sāgara ||

എരുമത്തറച്ചി തിന്നു മദ്യം കുടിച്ഞു ഇടിയടിയെപ്പോലെ ഗർജ്ജിച്ഞു. കുംഭകർണ്ണൻ മദത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ രമിച്ഞു, കോട്ട വിട്ടു സൈന്യത്തെ കൂട്ടാതെ പുറപ്പെട്ഞു. വിഭീഷണൻ മുന്നിൽ വന്ഞു കണ്ഞു, അവൻ പാദങ്ങളിൽ വീണു തന്റെ നാമം പറഞ്ഞു. അനുജൻ അവനെ ഉയർത്തി ഹൃദയത്തോടു ചേർത്ഞു; രഘുപതിഭക്തനെന്നു മനസ്സിലാക്കി മനസ്സു സന്തോഷിച്ഞു. 'സഹോദരാ, രാവണൻ എന്നോടു ഉപദേശിച്ഞപ്പോൾ എന്നെ ചവിട്ടി. ആ ദുഃഖത്തോടെ ഞാൻ രഘുപതിയുടെ അടുത്തു വന്ഞു; ദീനനായി കണ്ഞപ്പോൾ പ്രഭുവിന്റെ മനസ്സു തകര്ന്ഞു. കേൾക്കൂ മകനേ, രാവണൻ കാലന്റെ വശത്തായി, അവൻ ഇനി ഉന്നതമായ ഉപദേശം സ്വീകരിക്കുമോ? ധന്യ, ധന്യ, ത്രിധന്യനാണു നീ വിഭീഷണാ; മകനേ, രാക്ഷസകുലത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അലങ്കാരമായി. നീ നിന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ യശസ്സു പ്രകാശിപ്പിച്ഞു; കീർത്തിയുടെയും സുഖത്തിന്റെയും സാഗരനായ ശ്രീരാമനെ ഭജിക്കൂ.'

Verse 172 (दोहा/सोरठा)

बचन कर्म मन कपट तजि भजेहु राम रनधीर। जाहु न निज पर सूझ मोहि भयउँ कालबस बीर।।64।।

bacana karma mana kapaṭa taji bhajehu rāma rana-dhīra | jāhu na nija para sūjha mohi bhayu kāla-basa bīra ||64||

വാക്കിലും പ്രവൃത്തിയിലും മനസ്സിലും കപടം ഉപേക്ഷിക്ക; സ്ഥിരധീരനായ യോദ്ധാവേ, രാമനെ ആരാധിക്ക. സ്വലാഭം നോക്കരുത്—വീരനേ, കാലത്തിന്റെ നിർബന്ധത്താൽ ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 173 (चौपाई)

बंधु बचन सुनि चला बिभीषन। आयउ जहँ त्रैलोक बिभूषन।। नाथ भूधराकार सरीरा। कुंभकरन आवत रनधीरा।। एतना कपिन्ह सुना जब काना। किलकिलाइ धाए बलवाना।। लिए उठाइ बिटप अरु भूधर। कटकटाइ डारहिं ता ऊपर।। कोटि कोटि गिरि सिखर प्रहारा। करहिं भालु कपि एक एक बारा।। मुर् यो न मन तनु टर् यो न टार् यो। जिमि गज अर्क फलनि को मार्यो।। तब मारुतसुत मुठिका हन्यो। पर् यो धरनि ब्याकुल सिर धुन्यो।। पुनि उठि तेहिं मारेउ हनुमंता। घुर्मित भूतल परेउ तुरंता।। पुनि नल नीलहि अवनि पछारेसि। जहँ तहँ पटकि पटकि भट डारेसि।। चली बलीमुख सेन पराई। अति भय त्रसित न कोउ समुहाई।।

bandhu bacana suni calā bibhīṣana | āyu jahaṁ trailoka-bibhūṣana || nātha bhūdharākāra sarīrā | kumbhakarana āvata rana-dhīrā || etanā kapinha sunā jaba kānā | kilakilāi dhāe balavānā || lie uṭhāi biṭapa aru bhūdhara | kaṭakaṭāi ḍārahiṁ tā ūpara || koṭi koṭi giri-sikhara prahārā | karahiṁ bhālu kapi eka-eka bārā || muryo na mana tanu ṭaryo na ṭāryo | jimi gaja arka-phalani ko māryo || taba māruta-suta muṭhikā hanyō | paryo dharani byākula sira dhunyō || puni uṭhi tehiṁ māreu hanumaṁtā | ghurmita bhūtala pareu turaṁtā || puni nala nīlahi avani pachāresi | jahaṁ tahaṁ paṭaki paṭaki bhaṭ ḍāresi || calī balīmukha sen parāī | ati bhaya trasita na kou samuhāī ||

സഹോദരന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു വിഭീഷണൻ പുറപ്പെട്ഞു, ത്രിലോകത്തിന്റെ അലങ്കാരമായ ശ്രീരാമന്റെ അടുത്തു ചെന്ഞു. 'നാഥാ, പർവ്വതസമാനമായ ശരീരമുള്ള കുംഭകർണ്ണൻ യുദ്ധവീരനായി വരുന്നു.' വാനരന്മാർ ഇതു കേട്ടപ്പോൾ നിലവിളിച്ഞു ശക്തിയോടെ ആക്രമിച്ഞു. മരങ്ങളും കുന്നുകളും പിഴുതെടുത്തു, പല്ലു കടിച്ഞു അവനു നേരെ എറിഞ്ഞു. കോടിക്കണക്കിനു കൊടുമുടികൾ അടിച്ഞു; കരടികളും വാനരന്മാരും വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രഹരിച്ഞു. എന്നിട്ടും അവന്റെ മനസ്സു തളര്ന്ഞില്ല, ശരീരം അനങ്ങിയില്ല, ആന അർക്കഫലം കൊണ്ടു അടിയേറ്ഞതുപോലെ. പിന്നെ വായുപുത്രൻ മുഷ്ടിയേറ്ഞു; അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു, വിഷമിച്ഞു തല കുലുക്കി. വീണ്ടും എഴുന്നേറ്ഞു, ഹനുമാൻ വീണ്ടും അടിച്ഞു, ഉടനെ ഭൂമിയിൽ ഉരുണ്ടു. വീണ്ടും നളനെയും നീലനെയും ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തി, എല്ലായിടത്തും യോദ്ധാക്കളെ എറിഞ്ഞു തകർത്ഞു. ബലവാന്മാരായ ശത്രുസൈന്യം മുന്നേറി; ഭയത്താൽ വിറച്ഞു, ആരും ഒന്നിച്ചു നിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 174 (दोहा/सोरठा)

अंगदादि कपि मुरुछित करि समेत सुग्रीव। काँख दाबि कपिराज कहुँ चला अमित बल सींव।।65।।

aṅgadādi kapi muruchita kari sameta sugrīva | kāṁkha dābi kapi-rāja kahuṁ calā amita bala sīṁva ||65||

അംഗദനെയും മറ്റു വാനരന്മാരെയും ബോധംകെട്ടുവീഴുമാറ് അടിച്ച്, അവൻ സുഗ്രീവനെയും പിടിച്ചു; വാനരരാജനെ കക്ഷത്തിൽ ഞെക്കിപ്പിടിച്ച്, അത്യന്തബലവാൻ അവൻ നടന്നു നീങ്ങി.

Verse 175 (चौपाई)

उमा करत रघुपति नरलीला। खेलत गरुड़ जिमि अहिगन मीला।। भृकुटि भंग जो कालहि खाई। ताहि कि सोहइ ऐसि लराई।। जग पावनि कीरति बिस्तरिहहिं। गाइ गाइ भवनिधि नर तरिहहिं।। मुरुछा गइ मारुतसुत जागा। सुग्रीवहि तब खोजन लागा।। सुग्रीवहु कै मुरुछा बीती। निबुक गयउ तेहि मृतक प्रतीती।। काटेसि दसन नासिका काना। गरजि अकास चलउ तेहिं जाना।। गहेउ चरन गहि भूमि पछारा। अति लाघवँ उठि पुनि तेहि मारा।। पुनि आयसु प्रभु पहिं बलवाना। जयति जयति जय कृपानिधाना।। नाक कान काटे जियँ जानी। फिरा क्रोध करि भइ मन ग्लानी।। सहज भीम पुनि बिनु श्रुति नासा। देखत कपि दल उपजी त्रासा।।

umā karata raghupati nara-līlā | khelata garuṛa jimi ahi-gana mīlā || bhṛkuṭi-bhaṅga jo kālahi khāī | tāhi ki sohāi aisī larāī || jaga-pāvani kīrati bistarihiṁ | gāi gāi bhava-nidhi nara tarihiṁ || muruchā gaī māruta-suta jāgā | sugrīvahi taba khojana lāgā || sugrīvahu kai muruchā bītī | nibuka gayau tehi mṛtaka pratītī || kāṭesi dasana nāsikā kānā | garaji akāsa calau tehiṁ jānā || gaheu carana gahi bhūmi pachārā | ati lāghavaṁ uṭhi puni tehi mārā || puni āyasu prabhu pahiṁ balavānā | jayati jayati jaya kṛpā-nidhānā || nāka kāna kāṭe jiyaṁ jānī | phirā krodha kari bhai mana glānī || sahaja bhīma puni binu śruti nāsā | dekhata kapi-dala upajī trāsā ||

ഹേ ഉമാ, രഘുപതി തന്റെ മനുഷ്യലീല നടത്തുകയായിരുന്നു - ഗരുഡൻ സർപ്പസമൂഹത്തിനിടയിൽ കളിക്കുന്നതുപോലെ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുരികച്ചുളിവുതന്നെ കാലനെ വിഴുങ്ങുന്നതാണ് - അങ്ങനെയുള്ള ഒരു യുദ്ധം അദ്ദേഹത്തിന് ചേരുമോ? അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലോകപവിത്രമായ കീർത്തി വ്യാപിക്കും; അത് ആവർത്തിച്ച് ആലപിച്ചുകൊണ്ട് മനുഷ്യർ ഭവസാഗരം തരണം ചെയ്യും. ഹനുമാന്റെ മൂർച്ഛ മാറി അദ്ദേഹം ഉണർന്നു; അനന്തരം സുഗ്രീവനെ തിരയാൻ തുടങ്ങി. സുഗ്രീവനും മൂർച്ഛയിൽ നിന്ന് മുക്തനായി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ താടി താഴേക്ക് വീണു, അങ്ങനെ അദ്ദേഹം മൃതനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം പല്ലുകൾ, മൂക്ക്, ചെവികൾ എന്നിവ പറിച്ചുമാറ്റി; ഘർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശത്തിലൂടെ അവിടേക്ക് നീങ്ങി. അദ്ദേഹത്തെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് ഭൂമിയിൽ ഇടിച്ചു; അതിവേഗത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് വീണ്ടും അദ്ദേഹത്തെ പ്രഹരിച്ചു. അനന്തരം ആ ബലവാൻ പ്രഭുവിന്റെ മുമ്പിൽ ആജ്ഞ സ്വീകരിക്കാൻ വന്നു: 'ജയ, ജയ, കരുണാനിധിക്ക് ജയ!' മൂക്കും ചെവികളും മുറിക്കപ്പെട്ടു എന്ന് ഹൃദയത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി, അദ്ദേഹം കോപത്തോടെ തിരിഞ്ഞു - അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് ലജ്ജയാൽ ഭാരമേറിയതായി. സ്വാഭാവികമായും ഭീകരൻ, ഇപ്പോൾ ചെവിയും മൂക്കും കൂടാതെ, അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടപ്പോൾ വാനരസൈന്യത്തിൽ ഭീതി ഉടലെടുത്തു.

Verse 176 (दोहा/सोरठा)

जय जय जय रघुबंस मनि धाए कपि दै हूह। एकहि बार तासु पर छाड़ेन्हि गिरि तरु जूह।।66।।

jaya jaya jaya raghubaṃsa mani dhāe kapi dai hūha | ekahi bāra tāsu para chāṛhenhi giri taru jūha ||66||

“ജയം, ജയം, രഘുകുലരത്നത്തിന് ജയം!” എന്ന് വിളിച്ചുകൊണ്ട് വാനരങ്ങൾ പാഞ്ഞുകയറി; ഒറ്റയടിയിൽ തന്നെ കുന്നുകളും വൃക്ഷങ്ങളും കൂമ്പാരങ്ങളാക്കി അവന്റെ മേൽ എറിഞ്ഞുവീഴ്ത്തി.

Verse 177 (चौपाई)

कुंभकरन रन रंग बिरुद्धा। सन्मुख चला काल जनु क्रुद्धा।। कोटि कोटि कपि धरि धरि खाई। जनु टीड़ी गिरि गुहाँ समाई।। कोटिन्ह गहि सरीर सन मर्दा। कोटिन्ह मीजि मिलव महि गर्दा।। मुख नासा श्रवनन्हि कीं बाटा। निसरि पराहिं भालु कपि ठाटा।। रन मद मत्त निसाचर दर्पा। बिस्व ग्रसिहि जनु एहि बिधि अर्पा।। मुरे सुभट सब फिरहिं न फेरे। सूझ न नयन सुनहिं नहिं टेरे।। कुंभकरन कपि फौज बिडारी। सुनि धाई रजनीचर धारी।। देखि राम बिकल कटकाई। रिपु अनीक नाना बिधि आई।।

kumbhakarana rana raṅga biruddhā | sanmukha calā kāla janu kruddhā || koṭi koṭi kapi dhari dhari khāī | janu ṭīṛī giri guhā̃ samāī || koṭinh gahi sarīra sana mardā | koṭinh mīji milava mahi gardā || mukha nāsā śravananh kī̃ bāṭā | nisari parāhiṃ bhālu kapi ṭhāṭā || rana mada matta nisācara darpā | bisva grasihi janu ehi bidhi arpā || mure subhaṭa saba phirahĩ na phere | sūjha na nayan sunahiṃ nahiṃ ṭere || kumbhakarana kapi phauja biḍārī | suni dhāī rajanīcara dhārī || dekhi rāma bikala kaṭakāī | ripu anīka nānā bidhi āī ||

കുംഭകർണൻ - ഭീകരൻ, യുദ്ധത്തിന്റെ തന്നെ നിറത്തിൽ ചായ്ക്കപ്പെട്ടവൻ - നേരെ മുന്നേറി, കോപിഷ്ഠനായ കാലനെപ്പോലെ. അദ്ദേഹം ദശലക്ഷക്കണക്കിന് വാനരന്മാരെ പിടിച്ച് വിഴുങ്ങി, പർവ്വതഗുഹകളിൽ വെട്ടുക്കിളിക്കൂട്ടങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ. പലരെയും പിടിച്ച് തന്റെ ശരീരത്തിലേക്ക് ഞെരിച്ചു; പലരെയും അരച്ചു, ഭൂമിയിൽ പൊടിമേഘങ്ങൾ ഉയർത്തി. വായിലൂടെ, നാസാദ്വാരങ്ങളിലൂടെ, ചെവികളിലൂടെ അവർക്ക് വഴിയൊരുക്കി - കരടികളും വാനരരും കൂട്ടമായി പുറത്തുചാടി ഓടി. യുദ്ധത്തിൽ മത്തമെറിഞ്ഞ ആ രാക്ഷസൻ തന്റെ അഹങ്കാരത്തിൽ ആ വിധത്തിൽ തന്നെ ലോകത്തെ വിഴുങ്ങാൻ ഒരുങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി. വീണുപോയ വീരന്മാർ തിരിഞ്ഞുനോക്കാതെ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞു - കണ്ണുകൾ ഒന്നും കണ്ടില്ല, ചെവികൾ വിളികൾ കേട്ടില്ല. കുംഭകർണൻ വാനരസൈന്യത്തെ തകർത്തു; അത് കേട്ട് ആയുധധാരികളായ രാത്രിചാരന്മാർ ഓടിവന്നു. രാമന്റെ സൈന്യം വ്യാകുലമായി കാണുകയും ശത്രുസൈന്യങ്ങൾ പല രൂപത്തിൽ എത്തുകയും ചെയ്തു.

Verse 178 (दोहा/सोरठा)

सुनु सुग्रीव बिभीषन अनुज सँभारेहु सैन। मैं देखउँ खल बल दलहि बोले राजिवनैन।।67।।

sunu sugrīva bibhīṣana anuj saṃbhārehu sain | maiṃ dekhauṃ khala bala dalahi bole rājivanaina ||67||

സുഗ്രീവാ, വിഭീഷണാ, നിന്നെയും എന്റെ അനുജനെയും ഞാൻ പറയുന്നു: സൈന്യത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുക, നിരകളെ ക്രമത്തിൽ വയ്ക്കുക. ഞാൻ തന്നെ ആ ദുഷ്ടശത്രുവിനെയും അവന്റെ സർവ്വസൈന്യത്തെയും നോക്കാം എന്ന് പത്മനേത്രനായ പ്രഭു പറഞ്ഞു.

Verse 179 (चौपाई)

कर सारंग साजि कटि भाथा। अरि दल दलन चले रघुनाथा।। प्रथम कीन्ह प्रभु धनुष टँकोरा। रिपु दल बधिर भयउ सुनि सोरा।। सत्यसंध छाँड़े सर लच्छा। कालसर्प जनु चले सपच्छा।। जहँ तहँ चले बिपुल नाराचा। लगे कटन भट बिकट पिसाचा।। कटहिं चरन उर सिर भुजदंडा। बहुतक बीर होहिं सत खंडा।। घुर्मि घुर्मि घायल महि परहीं। उठि संभारि सुभट पुनि लरहीं।। लागत बान जलद जिमि गाजहीं। बहुतक देखी कठिन सर भाजहिं।। रुंड प्रचंड मुंड बिनु धावहिं। धरु धरु मारू मारु धुनि गावहिं।।

kara sāraṅga sāji kaṭi bhāthā | ari dala dalana cale raghunāthā || prathama kīnha prabhu dhanuṣ ṭaṅkorā | ripu dala badhira bhayau suni sorā || satyasaṃdha chā̃ṛe sara lacchā | kālasarpa janu cale sapacchā || jahã tahã cale bipula nārācā | lage kaṭana bhaṭ bikaṭa pisācā || kaṭahiṃ carana ura sira bhujadaṇḍā | bahutaka bīra hohiṃ sata khaṇḍā || ghurmi ghurmi ghāyala mahi parahīṃ | uṭhi saṃbhāri subhaṭa puni larahīṃ || lāgata bāna jalada jimi gājahīṃ | bahutaka dekhī kaṭhina sara bhājahīṃ || ruṇḍa pracaṇḍa muṇḍa binu dhāvahīṃ | dharu dharu mārū mārū dhuni gāvahīṃ ||

വില്ല് ഒരുക്കി, അമ്പുറയും അരയിൽ ബന്ധിച്ചുകൊണ്ട്, രഘുനാഥൻ ശത്രുനിരകൾ തകർക്കാൻ മുന്നേറി. ആദ്യം പ്രഭു തന്റെ വില്ല് മുഴക്കി; ആ ഇടിമുഴക്കം കേട്ട് ശത്രുസൈന്യം ബധിരരെപ്പോലെ ആയി. തന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം അമ്പുശേഖരങ്ങൾ തൊടുത്തുവിട്ടു - ചിറകുള്ള കാലസർപ്പങ്ങൾ മോചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ. എല്ലായിടത്തും ശക്തമായ ഇരുമ്പുമുനകളുള്ള അസ്ത്രങ്ങൾ പാഞ്ഞു, ആ ഭീകരമായ പിശാചുപോലുള്ള യോദ്ധാക്കളെ വെട്ടിമുറിച്ചു. പാദങ്ങൾ, നെഞ്ചുകൾ, തലകൾ, കൈകൾ എന്നിവ മുറിക്കപ്പെട്ടു; പല വീരന്മാരും നൂറു കഷ്ണങ്ങളായി പിളർന്നു. മുറിവേറ്റവർ ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ വീണു; പിന്നീട്, സ്വയം ശേഖരിച്ചുകൊണ്ട് വീരന്മാർ വീണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്തു. അമ്പുകൾ താക്കുമ്പോൾ അവ മഴമേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഘർജ്ജിച്ചു; അത്തരം നിരന്തരമായ അസ്ത്രങ്ങൾ കണ്ട് പലരും ഓടി. തലയില്ലാത്ത ശരീരങ്ങൾ ഭ്രാന്തിയോടെ ഓടി, 'പിടിക്കൂ! പിടിക്കൂ! കൊല്ലൂ! കൊല്ലൂ!' എന്ന നിലവിളി ഭീകരമായ ഘോഷമായി ഉയർന്നു.

Verse 180 (दोहा/सोरठा)

छन महुँ प्रभु के सायकन्हि काटे बिकट पिसाच। पुनि रघुबीर निषंग महुँ प्रबिसे सब नाराच।।68।।

chana mahũ prabhu ke sāyakanhi kāṭe bikaṭa pisāca | puni raghubīra niṣaṅga mahũ prabise saba nārāca ||68||

ഒരു നിമിഷത്തിൽ പ്രഭുവിന്റെ അമ്പുകൾ ആ കഠിനമായ പിശാചുപോലുള്ള യോദ്ധാക്കളെ വെട്ടിവീഴ്ത്തി; വീണ്ടും എല്ലാ ഇരുമ്പുമുനയുള്ള അസ്ത്രങ്ങളും രഘുവീരന്റെ അമ്പുറയിൽ വെക്കപ്പെട്ടു.

Verse 181 (दोहा/सोरठा)

गिरिजा जासु नाम जपि मुनि काटहिं भव पास। सो कि बंध तर आवइ ब्यापक बिस्व निवास।।73।।

girijā jāsu nāma japi muni kāṭahiṁ bhava pāsa | so ki bandha tara āvai byāpaka bisva nivāsa ||73||

ഹേ ഗിരിജാ, ആരുടെ നാമം ഉരുവിട്ടുകൊണ്ട് മുനിമാർ സംസാരബന്ധം മുറിക്കുന്നുവോ - ആ സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭുവിന്, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആധാരമായവന്, എങ്ങനെ ബന്ധനം സംഭവിക്കുകയോ അത് 'കടക്കേണ്ടതായി' വരുകയോ ചെയ്യും?

Verse 182 (चौपाई)

चरित राम के सगुन भवानी। तर्कि न जाहिं बुद्धि बल बानी।। अस बिचारि जे तग्य बिरागी। रामहि भजहिं तर्क सब त्यागी।। ब्याकुल कटकु कीन्ह घननादा। पुनि भा प्रगट कहइ दुर्बादा।। जामवंत कह खल रहु ठाढ़ा। सुनि करि ताहि क्रोध अति बाढ़ा।। बूढ़ जानि सठ छाँड़ेउँ तोही। लागेसि अधम पचारै मोही।। अस कहि तरल त्रिसूल चलायो। जामवंत कर गहि सोइ धायो।। मारिसि मेघनाद कै छाती। परा भूमि घुर्मित सुरघाती।। पुनि रिसान गहि चरन फिरायौ। महि पछारि निज बल देखरायो।। बर प्रसाद सो मरइ न मारा। तब गहि पद लंका पर डारा।। इहाँ देवरिषि गरुड़ पठायो। राम समीप सपदि सो आयो।।

carita rāma ke saguna bhavānī | tarki na jāhiṁ buddhi bala bānī || asa bicāri je tagya birāgī | rāmahi bhajahiṁ tarka saba tyāgī || byākula kaṭaku kīnh ghananādā | puni bhā pragaṭa kahai durbādā || jāmavaṁta kaha khala rahu ṭhāḍhā | suni kari tāhi krodha ati bāḍhā || būṛha jāni saṭha chā̃ṛeüँ tohī | lāgesi adhama pacārai mohī || asa kahi tarala trisūla calāyo | jāmavaṁta kara gahi soi dhāyo || mārisi meghanāda kai chātī | parā bhūmi ghurmita suraghātī || puni risāna gahi carana phirāyau | mahi pachāri nija bala dekharāyo || bara prasāda so marai na mārā | taba gahi pada laṅkā para ḍārā || ihā̃ devariṣi garuṛa paṭhāyo | rāma samīpa sapadi so āyo ||

ഹേ ഭവാനി, രാമന്റെ പ്രത്യക്ഷരൂപത്തിലുള്ള കൃത്യങ്ങൾ യുക്തികൊണ്ടോ, ബുദ്ധിയുടെ ശക്തികൊണ്ടോ, വാക്കുകൊണ്ടോ ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, യഥാർത്ഥ വൈരാഗ്യമുള്ള സന്യാസികൾ എല്ലാ തർക്കവും ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് രാമനെ ആരാധിക്കുന്നു. അതിനിടയിൽ സൈന്യം ഇടിമുഴക്കത്തോടെ കോലാഹലത്തിലായി; പിന്നീട് മേഘനാദൻ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷനായി, ധിക്കാരവാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു. ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു: 'ദുഷ്ടാ, നിന്നിൽ നിൽക്കൂ!' ഇത് കേട്ട് അവന്റെ കോപം അതിരൂപമായി വർദ്ധിച്ചു: 'നിന്നെ വൃദ്ധനെന്ന് കരുതി ഞാൻ നിന്നെ വെറുതെ വിട്ടു; ഇപ്പോൾ ഈ അധമൻ എന്നെ പ്രകോപിപ്പിക്കാൻ വരുന്നു!' ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ മൂർഖൻ തന്റെ ത്രിശൂലം എറിഞ്ഞു; ജാംബവാൻ അത് കൈകൊണ്ട് പിടിച്ച് മുന്നേറി. അദ്ദേഹം മേഘനാദന്റെ നെഞ്ചത്ത് പ്രഹരിച്ചു; ദേവഘാതകൻ ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ വീണു. വീണ്ടും കോപിഷ്ഠനായി അയാൾ ജാംബവാനെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് ചുഴറ്റി, തന്റെ ശക്തി പ്രദർശിപ്പിക്കാൻ ഭൂമിയിൽ ഇടിച്ചു. എന്നാൽ ഒരു വരത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ അയാൾക്ക് കൊല്ലപ്പെടാനോ കൊല്ലാനോ കഴിഞ്ഞില്ല; അനന്തരം അയാൾ അദ്ദേഹത്തെ പിടിച്ച് ലങ്കാമതിലിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. അതിനുശേഷം ദേവർഷി ഗരുഡനെ അയച്ചു, അദ്ദേഹം ഉടൻ തന്നെ രാമന്റെ സമീപം എത്തി.

Verse 183 (दोहा/सोरठा)

खगपति सब धरि खाए माया नाग बरूथ। माया बिगत भए सब हरषे बानर जूथ।।74(क)।। गहि गिरि पादप उपल नख धाए कीस रिसाइ। चले तमीचर बिकलतर गढ़ पर चढ़े पराइ।।74(ख)।।

khagapati saba dhari khāe māyā nāga barūtha | māyā bigata bhae saba haraṣe bānara jūtha ||74(ka)|| gahi giri pādapa upala nakha dhāe kīsa risāi | cale tamīcara bikalatara gaṛha para caṛhe parāi ||74(kha)||

പക്ഷിരാജാവായ ഗരുഡൻ സർപ്പബന്ധങ്ങളുടെ മായാസൈന്യത്തെ പിടിച്ച് വിഴുങ്ങി. മായ നീങ്ങിയപ്പോൾ സമസ്ത വാനരസൈന്യവും ആനന്ദിച്ചു. പർവ്വതങ്ങൾ, മരങ്ങൾ, കല്ലുകൾ എന്നിവ പിടിച്ചുകൊണ്ട് വാനരർ കോപത്തോടെ ആക്രമിച്ചു; അസുരർ, അതിലും കൂടുതൽ വിഭ്രാന്തരായി, ഓടി കോട്ടയിൽ കയറി.

Verse 184 (चौपाई)

मेघनाद के मुरछा जागी। पितहि बिलोकि लाज अति लागी।। तुरत गयउ गिरिबर कंदरा। करौं अजय मख अस मन धरा।। इहाँ बिभीषन मंत्र बिचारा। सुनहु नाथ बल अतुल उदारा।। मेघनाद मख करइ अपावन। खल मायावी देव सतावन।। जौं प्रभु सिद्ध होइ सो पाइहि। नाथ बेगि पुनि जीति न जाइहि।। सुनि रघुपति अतिसय सुख माना। बोले अंगदादि कपि नाना।। लछिमन संग जाहु सब भाई। करहु बिधंस जग्य कर जाई।। तुम्ह लछिमन मारेहु रन ओही। देखि सभय सुर दुख अति मोही।। मारेहु तेहि बल बुद्धि उपाई। जेहिं छीजै निसिचर सुनु भाई।। जामवंत सुग्रीव बिभीषन। सेन समेत रहेहु तीनिउ जन।। जब रघुबीर दीन्हि अनुसासन। कटि निषंग कसि साजि सरासन।। प्रभु प्रताप उर धरि रनधीरा। बोले घन इव गिरा गँभीरा।। जौं तेहि आजु बधें बिनु आवौं। तौ रघुपति सेवक न कहावौं।। जौं सत संकर करहिं सहाई। तदपि हतउँ रघुबीर दोहाई।।

meghanāda ke murachā jāgī | pitahi biloki lāja ati lāgī || turata gayau giribara kaṁdarā | karauṁ ajaya makha asa mana dharā || ihā̃ bibhīṣana maṁtra bicārā | sunahu nātha bala atula udārā || meghanāda makha karai apāvana | khala māyāvī deva satāvana || jauṁ prabhu siddha hoi so pāihi | nātha begi puni jīti na jāihi || suni raghupati atisaya sukha mānā | बोले aṅgadādi kapi nānā || lachimana saṅga jāhu saba bhāī | karahu bidhaṁsa jagya kara jāī || tumha lachimana mārehu rana ohī | dekhi sabhaya sura dukha ati mohī || mārehu tehi bala buddhi upāī | jehiṁ chījai nisicara sunu bhāī || jāmavaṁta sugrīva bibhīṣana | sena sameta rahehu tīniü jana || jaba raghubīra dīnhi anusāsana | kaṭi niṣaṅga kasi sāji sarāsana || prabhu pratāpa ura dhari ranadhīrā | बोले ghana iva girā gaṁbhīrā || jauṁ tehi āju badheṁ binu āvauṁ | tau raghupati sevaka na kahāvauṁ || jauṁ sata saṅkara karahiṁ sahāī | tadapi hataüँ raghubīra dohāī ||

മേഘനാദൻ മൂർച്ഛയിൽ നിന്ന് ഉണർന്നു, പിതാവിനെ കണ്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് അതിഗാഢമായ ലജ്ജ തോന്നി. ഉടൻ തന്നെ അയാൾ ഒരു പർവ്വതഗുഹയിലേക്ക് പോയി, അജയനാക്കുന്ന ഒരു യാഗം ചെയ്യാൻ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ചു. ഇവിടെ വിഭീഷണൻ ചിന്തിച്ച് ഉപദേശം നൽകി: 'കേട്ടാലും നാഥാ, അളവറ്റ ഔദാര്യമുള്ള ശക്തിയേ. മേഘനാദൻ ഒരു അപവിത്രമായ യാഗം നടത്തുന്നു - ദേവന്മാരെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന ഈ ദുഷ്ടനായ മായാവി. അയാൾ അത് പൂർത്തിയാക്കിയാൽ അയാൾക്ക് തന്റെ ലക്ഷ്യം നേടാൻ കഴിയും, പിന്നീട് നാഥാ, അയാളെ വീണ്ടും ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല.' ഇത് കേട്ട് രഘുപതി അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായി വാനരന്മാരോട് - അംഗദനും മറ്റുള്ളവരും - സംസാരിച്ചു: 'നിങ്ങളെല്ലാവരും ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം പോകൂ; പോയി ആ യാഗം നശിപ്പിക്കൂ. ലക്ഷ്മണാ, നീ അവിടെ അയാളെ വധിക്കണം - ഇത് കണ്ടാൽ ഭയഭക്തിയുള്ള ദേവന്മാർ അതിഗാഢമായ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് മുക്തരാകും. ശക്തി, ബുദ്ധി, തന്ത്രം എന്നിവ ഉപയോഗിക്കൂ, സഹോദരാ, അതിലൂടെ ആ രാക്ഷസൻ ക്ഷീണിക്കപ്പെടട്ടെ.' 'ജാംബവാൻ, സുഗ്രീവൻ, വിഭീഷണൻ - നിങ്ങൾ മൂന്നുപേരും സൈന്യത്തോടൊപ്പം ഇവിടെ തുടരൂ.' രഘുവീരൻ ഈ ആജ്ഞകൾ നൽകിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹം അമ്പുറ അരയിൽ മുറുക്കി വില്ല് ഒരുക്കി. തന്റെ മഹത്വം ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചുകൊണ്ട്, ആ സ്ഥിരചിത്തനായ യോദ്ധാവ് ഇടിമേഘങ്ങളെപ്പോലെ ആഴമേറിയ സ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു: 'ഇന്ന് അയാളെ വധിക്കാതെ ഞാൻ മടങ്ങിയാൽ, ഞാൻ രഘുപതിയുടെ സേവകൻ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടില്ല. ധർമ്മപരനായ ശങ്കരൻ പോലും അയാളെ സഹായിച്ചാലും, ഞാൻ അയാളെ വധിക്കും - രഘുവീരനെ സാക്ഷിയാക്കി ഞാൻ പറയുന്നു!'