Prakarana 13
धर्म-विजय की सीढ़ी: अहंकार-रावण का क्षय और भक्ति-आधारित राज्यधर्म की प्रतिष्ठा। इस सोपान में 'जय' केवल युद्ध-फल नहीं, अपितु तीर्थ-दर्शन, ऋषि-संतोष, दान, स्नान, प्रनाम—इनसे शुद्ध हुई चेतना का 'घर-लौटना' है। लंका-विजय के बाद राम का यह आकाश-मार्ग 'अंतर्मार्ग' भी है: दंडक → चित्रकूट → यमुना → गंगा → प्रयाग → बेनी (काशी) → अवध; यानी वैराग्य से लोक-कल्याण और मर्यादा तक।
ലങ്കാകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രധാന രസം വീരമാണെങ്കിലും, തുളസിയുടെ വീരരസം ക്രോധപ്രധാനമല്ല; കരുണയോടെ സംയോജിച്ച ധർമ്മവീര്യമാണ്. രാവണവധത്തിന് ശേഷം കഥയുടെ സ്വരം ഉടൻ ‘ശാന്ത’ത്തിലേക്കും ‘ഭക്തി’യിലേക്കും തിരിയുന്നു: രാമന്റെ ദണ്ഡക, ചിത്രകൂട്, യമുന, ഗംഗ, പ്രയാഗ, ബേനി, അവധ് ദർശനം പുറംയാത്രയോടൊപ്പം അന്തഃകരണത്തിന്റെ ക്രമിക നിർമലതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധാനന്തര നിമിഷങ്ങളിൽ ഋഷികളിൽ നിന്ന് ആശീർവാദം, ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം, ത്രിവേണിയിൽ മജ്ജനം—ഇവ രാജധർമ്മവും ഭക്തിധർമ്മവും സംഗമിക്കുന്നതാകുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ തുളസി സഗുണലീലയെ നിർഗുണതത്ത്വത്തിലേക്കുള്ള സൂചനയാക്കുന്നു: അതേ ജഗദീശൻ തീർത്ഥങ്ങളെ प्रणാമിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ തീർത്ഥമഹിമയും ഈശ്വരനിമിത്തമാകുന്നു. അതിനാൽ ലങ്കാകാണ്ഡത്തിന്റെ ശില്പം ‘വിജയം’ മുതൽ ‘വിനയം’ വരെ നീളുന്നു—ഇവിടെയാണ് സോപാനത്തിന്റെ ഉയരം വ്യക്തമായി തെളിയുന്നത്.
Verses
ചൗപായി 120.1-5
तुरत बिमान तहाँ चलि आवा।दंडक बन जहँ परम सुहावा।।
कुंभजादि मुनिनायक नाना।गए रामु सब कें अस्थाना।।
सकल रिषिन्ह सन पाइ असीसा।चित्रकूट आए जगदीसा।।
तहँ करि मुनिन्ह केर संतोषा।चला बिमानु तहाँ ते चोखा।।
बहुरि राम जानकिहि देखाई।जमुना कलि मल हरनि सुहाई।।
पुनि देखी सुरसरी पुनीता।राम कहा प्रनाम करु सीता।।
तीरथपति पुनि देखु प्रयागा।निरखत जन्म कोटि अघ भागा।।
देखु परम पावनि पुनि बेनी।हरनि सोक हरि लोक निसेनी।।
पुनि देखु अवधपुरी अति पावनि।त्रिबिध ताप भव रोग नसावनि।।
turata bimāna tahā̃ cali āvā |daṇḍaka bana jahā̃ parama suhāvā ||
kuṁbhajādi muni-nāyaka nānā |gae rāmu saba keṁ asthānā ||
sakala ṛṣinhi sana pāi asīsā |citrakūṭa āe jagadīsā ||
tahā̃ kari munin̄hi kera santoṣā |calā bimānu tahā̃ te cōkhā ||
bahuri rāma jānakihi dekhāī |jamunā kali mala harani suhāī ||
puni dekhī surasarī punītā |rāma kahā pranāma karu sītā ||
tīrathapati puni dekhu prayāgā |nirakhata janma koṭi agha bhāgā ||
dekhu parama pāvani puni benī |harani soka hari loka nisēnī ||
puni dekhu avadhapurī ati pāvani |tribidha tāpa bhava roga nasāvani ||
ഉടനെ വിമാനം അവിടേക്ക് വന്നു, അത്യന്തം സുന്ദരമായ ദണ്ഡക വനത്തിലേക്ക്. കുംഭജാദി മുനിനായകന്മാർ പലരും, രാമൻ എല്ലാവരുടെയും സ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് പോയി. എല്ലാ മുനികളിൽ നിന്നും ആശീർവാദം വാങ്ങി, ജഗദീശൻ ചിത്രകൂടത്തിലേക്ക് വന്നു. അവിടെ മുനികളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, ആ സ്ഥലത്തുനിന്ന് വിമാനം പുറപ്പെട്ടു. വീണ്ടും രാമൻ ജാനകിക്ക് കാണിച്ചു, കലിയുഗത്തിന്റെ പാപങ്ങൾ നീക്കുന്ന സുന്ദരമായ യമുനയെ. പിന്നീട് പുണ്യമായ ദേവന്മാരുടെ നദി ഗംഗയെ കണ്ടു, രാമൻ പറഞ്ഞു, "സീതേ, അവൾക്ക് നമസ്കരിക്കുക." "ഇനി തീർത്ഥാധിപതിയായ പ്രയാഗയെ നോക്കുക, കണ്ടാൽ കോടി ജന്മങ്ങളുടെ പാപങ്ങൾ ഓടിപ്പോകുന്നത്." "വീണ്ടും അത്യന്തം പവിത്രമായ ത്രിവേണിയെ നോക്കുക, ശോകം നീക്കി ഹരിയുടെ ലോകത്തിലേക്ക് ഏണിയായത്." "പിന്നീട് അത്യന്തം പവിത്രമായ അയോദ്ധ്യാ പുരിയെ നോക്കുക, മൂന്നു വിധ താപങ്ങളെയും ഭവ രോഗത്തെയും നശിപ്പിക്കുന്നത്."
ദോഹ 120(क)-(ख)
सीता सहित अवध कहुँ कीन्ह कृपाल प्रनाम।सजल नयन तन पुलकित पुनि पुनि हरषित राम।।120(क)।।
पुनि प्रभु आइ त्रिबेनीं हरषित मज्जनु कीन्ह।कपिन्ह सहित बिप्रन्ह कहुँ दान बिबिध बिधि दीन्ह।।120(ख)।।
sītā sahita avadha kahũ kīnha kṛpāla pranāma |sajala nayana tana pulakita puni-puni haraṣita rāma ||120(ka)||
puni prabhu āi tribenī̃ haraṣita majjanu kīnha |kapin̄hi sahita bipran̄ha kahũ dāna bibidhi bidhi dīnha ||120(kha)||
കരുണയുള്ള രാമൻ, സീതയോടൊപ്പം, അയോദ്ധ്യയ്ക്ക് വന്ദനം അർപ്പിച്ചു. അവന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞു, ശരീരം ആനന്ദത്താൽ പുളകിതമായി, വീണ്ടും വീണ്ടും രാമൻ ആനന്ദിച്ചു. പിന്നീട് പ്രഭു ത്രിവേണിയിൽ വന്ന്, ആനന്ദത്തോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തു. വാനരന്മാരോടൊപ്പം, ബ്രാഹ്മണർക്ക് പലതരം ദാനങ്ങൾ പല വിധങ്ങളിൽ നൽകി.
ചൗപായി 121.1-6
प्रभु हनुमंतहि कहा बुझाई।धरि बटु रूप अवधपुर जाई।।
भरतहि कुसल हमारि सुनाएहु।समाचार लै तुम्ह चलि आएहु।।
तुरत पवनसुत गवनत भयऊ।तब प्रभु भरद्वाज पहिं गयऊ।।
नाना बिधि मुनि पूजा कीन्ही।अस्तुति करि पुनि आसिष दीन्ही।।
मुनि पद बंदि जुगल कर जोरी।चढ़ि बिमान प्रभु चले बहोरी।।
इहाँ निषाद सुना प्रभु आए।नाव नाव कहँ लोग बोलाए।।
सुरसरि नाघि जान तब आयो।उतरेउ तट प्रभु आयसु पायो।।
तब सीताँ पूजी सुरसरी।बहु प्रकार पुनि चरनन्हि परी।।
दीन्हि असीस हरषि मन गंगा।सुंदरि तव अहिवात अभंगा।।
सुनत गुहा धायउ प्रेमाकुल।आयउ निकट परम सुख संकुल।।
प्रभुहि सहित बिलोकि बैदेही।परेउ अवनि तन सुधि नहिं तेही।।
प्रीति परम बिलोकि रघुराई।हरषि उठाइ लियो उर लाई।।
prabhu hanumantahi kahā bujhāī |dhari baṭu rūpa avadhapura jāī ||
bharatahi kusala hamāri sunāehu |samācāra lai tumha cali āehu ||
turata pavanasuta gavanata bhayaū |taba prabhu bharadvāja pahiṁ gayaū ||
nānā bidhi muni pūjā kīnhī |astuti kari puni āsiṣa dīnhī ||
muni pada bandi jugala kara jorī |caṛhi bimāna prabhu cale bahorī ||
ihāṁ niṣāda sunā prabhu āe |nāva nāva kahaṁ loga bolāe ||
surasari nāghi jāna taba āyo |utareu taṭa prabhu āyasu pāyo ||
taba sītāṁ pūjī surasarī |bahu prakāra puni carananhi parī ||
dīnhi asīsa haraṣi mana gaṅgā |sundari tava ahivāta abhaṅgā ||
sunata guhā dhāyau premākula |āyau nikaṭa parama sukha saṅkula ||
prabhuhi sahita biloki baidehī |pareu avani tana sudhi nahiṁ tehī ||
prīti parama biloki raghurāī |haraṣi uṭhāi liyo ura lāī ||
പ്രഭു ഹനുമന്തിനെ ബോധിപ്പിച്ചു പറഞ്ഞു: ബ്രാഹ്മണ വിദ്യാർത്ഥിയുടെ രൂപം ധരിച്ച് അവധപുരത്തേക്ക് പോകുക. ഭരതന് നമ്മുടെ കുശലം അറിയിക്കുക, അവന്റെ വാർത്ത അറിഞ്ഞ് നീ തന്നെ തിരികെ വരിക. ഉടനെ പവനസുത പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ പ്രഭു ഭരദ്വാജന്റെ അടുക്കൽ പോയി. മുനി പലവിധത്തിൽ പൂജ ചെയ്തു, സ്തുതി ചെയ്ത് പിന്നെ ആശീർവാദം നൽകി. മുനിയുടെ പാദങ്ങളിൽ രണ്ടു കൈകളും കൂട്ടി വന്ദിച്ച്, പ്രഭു വിമാനം കയറി വീണ്ടും പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ നിഷാദൻ പ്രഭു വന്നു എന്നു കേട്ട്, വഞ്ചി, വഞ്ചി എന്നു വിളിച്ച് ജനങ്ങളെ വിളിച്ചു. ദേവനദി കടന്ന് വിമാനം വന്നപ്പോൾ, പ്രഭുവിന്റെ കല്പന കിട്ടി തീരത്തിറങ്ങി. അപ്പോൾ സീത ദേവനദിയെ പൂജിച്ചു, പലവിധത്തിൽ പിന്നെയും പാദങ്ങളിൽ വീണു. മനസ്സിൽ സന്തോഷത്തോടെ ഗംഗ ആശീർവാദം നൽകി: സുന്ദരീ, നിന്റെ സൗഭാഗ്യം അഭംഗമായിരിക്കട്ടെ. ഗുഹ കേട്ട് പ്രേമാകുലനായി ഓടി, പരമസുഖം നിറഞ്ഞ് സമീപത്തു വന്നു. വൈദേഹിയെ പ്രഭുവിനോടൊന്നിച്ചു കണ്ട്, ഭൂമിയിൽ വീണു, ആ ശരീരത്തിന്റെ പ്രജ്ഞ അവനുണ്ടായിരുന്നില്ല. അത്യുന്നത പ്രേമം കണ്ട് രഘുരായ സന്തോഷത്തോടെ അവനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് നെഞ്ചോട് ചേർത്തു.
ഛന്ദ് 121.1-2
लियो हृदयँ लाइ कृपा निधान सुजान रायँ रमापती।बैठारि परम समीप बूझी कुसल सो कर बीनती।।
अब कुसल पद पंकज बिलोकि बिरंचि संकर सेब्य जे।सुख धाम पूरनकाम राम नमामि राम नमामि ते।।1।।
सब भाँति अधम निषाद सो हरि भरत ज्यों उर लाइयो।मतिमंद तुलसीदास सो प्रभु मोह बस बिसराइयो।।
यह रावनारि चरित्र पावन राम पद रतिप्रद सदा।कामादिहर बिग्यानकर सुर सिद्ध मुनि गावहिं मुदा।।2।।
liyo hṛdayaṁ lāi kṛpā nidhāna sujāna rāyaṁ ramāpatī |baiṭhāri parama samīpa būjhī kusala so kara bīnatī ||
aba kusala pada paṅkaja biloki birañci saṅkara sebya je |sukha dhāma pūranakāma rāma namāmi rāma namāmi te ||1||
saba bhāṁti adhama niṣāda so hari bharata jyoṁ ura lāiyo |matimanda tulasīdāsa so prabhu moha basa bisarāiyo ||
yaha rāvanāri caritra pāvana rāma pada ratiprada sadā |kāmādihara bigyānakara sura siddha muni gāvahiṁ mudā ||2||
കരുണയുടെ നിധിയായ ജ്ഞാനിയായ രമാപതി അവനെ ഹൃദയത്തിൽ ചേർത്തുപിടിച്ചു. അവനെ വളരെ അടുത്തിരുത്തി അവന്റെ സുഖം അന്വേഷിച്ചു, ഗുഹൻ മറുപടി പറഞ്ഞു തന്റെ അപേക്ഷ സമർപ്പിച്ചു. "ഇപ്പോൾ എനിക്ക് എല്ലാം സുഖമാണ്, കാരണം ബ്രഹ്മാവും ശങ്കരനും സേവിക്കുന്ന ആ പദ്മ പാദങ്ങൾ കണ്ടു. ആനന്ദ ധാമനേ, സർവ കാമനകളും നിറവേറ്റുന്നവനേ, രാമാ, നിനക്ക് നമസ്കാരം, നിനക്ക് നമസ്കാരം." നിഷാദൻ എല്ലാ വിധത്തിലും താഴ്ന്നവനായിരുന്നിട്ടും, ഹരി അവനെ ഭരതനെപ്പോലെ ഹൃദയത്തിൽ ചേർത്തുപിടിച്ചു. മോഹവശത്താൽ അത്തരം പ്രഭുവിനെ മറന്ന തുളസീദാസൻ മന്ദബുദ്ധി. രാവണന്റെ ശത്രുവായ രാമന്റെ പുണ്യ ചരിത്രം, എപ്പോഴും രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഭക്തി നൽകുന്നു. ഇത് കാമാദി ദോഷങ്ങളെ നശിപ്പിച്ച് ജ്ഞാനം ഉണ്ടാക്കുന്നു, ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും മുനിമാരും ഇത് ആനന്ദത്തോടെ പാടുന്നു.
ദോഹ 121(क)-(ख)
समर बिजय रघुबीर के चरित जे सुनहिं सुजान।बिजय बिबेक बिभूति नित तिन्हहि देहिं भगवान।।121(क)।।
यह कलिकाल मलायतन मन करि देखु बिचार।श्रीरघुनाथ नाम तजि नाहिन आन अधार।।121(ख)।।
samara bijaya raghubīra ke carita je sunahiṁ sujāna |bijaya bibeka bibhūti nita tinhahi dehiṁ bhagavāna ||121(ka)||
yaha kalikāla malāyatana mana kari dekhu bicāra |śrīraghunātha nāma taji nāhina āna adhāra ||121(kha)||
രഘുപതിയുടെ യുദ്ധവിജയ ചരിത്രം കേൾക്കുന്ന ജ്ഞാനികൾക്ക്, ഭഗവാൻ എന്നും വിജയം, വിവേകം, ഐശ്വര്യം നൽകുന്നു. ഈ കലികാലം ദോഷങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലം. മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു നോക്കുക: ശ്രീ രഘുനാഥ നാമം ഒഴികെ മറ്റ് ആധാരമില്ല.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता: युद्धोत्तर यह तीर्थ-दर्शन/प्रणाम-खंड पढ़ने से 'कलि-मल' का क्षय, तीर्थ-स्मरण-फल, और गृहस्थ-धर्म में रहते हुए भी मन की शांति प्राप्त होती है; विशेषतः त्रिवेणी-स्नान, दान, और अवध-प्रणाम की भाव-प्रतिष्ठा से भव-रोग-शमन का पुण्य माना जाता है।
सामान्य जप-परंपरा में 'श्रीराम जय राम जय जय राम' या 'राम राम' नाम-संपुट लगाया जाता है; तीर्थ-प्रणाम प्रसंग में कुछ पाठ-परंपराएँ 'सीता राम' नाम-संपुट भी करती हैं (स्थानीय रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
