Sarga 54

Verse 1

कामधेनुं वसिष्ठोऽपि यदा न त्यज्यते मुनिः ।तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत ॥१॥

ഹേ രാമാ, മുനി വസിഷ്ഠൻ കാമധേനുവിനെ വിട്ടുകൊടുക്കാതിരുന്നപ്പോൾ, വിശ്വാമിത്രൻ ശബലയെ ബലമായി വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി.

Verse 2

नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना ।दुःखिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता ॥२॥

ഹേ രാമാ, മഹാത്മനായ രാജാവ് ശബലയെ കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ അവൾ ദുഃഖത്തിൽ വ്യാകുലയായി, ശോകത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉള്ളിൽ ആലോചിച്ചു.

Verse 3

परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना ।याहं राजभटैर्दीना ह्रियेय भृशदुःखिता ॥३॥

“മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചോ? ഞാൻ ദീനയായി, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി, രാജഭടന്മാർ എന്നെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു!”

Verse 4

किं मयाऽपकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।यन्मामनागसं भक्तामिष्टां त्यजति धार्मिकः ॥४॥

“ഭാവിതാത്മാവായ ആ മഹർഷിയോടു ഞാൻ എന്ത് അപകാരം ചെയ്തു, ധർമ്മാത്മാവായ അദ്ദേഹം എന്നെ—നിരപരാധിനിയായ, ഭക്തയായ, പ്രിയയായ എന്നെ—ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിന്?”

Verse 5

इति सा चिन्तयित्वा तु विनिश्श्वस्य पुनःपुनः ।निर्धूय तांस्तदा भृत्यान् शतशश्शत्रुसूदन ।जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मनः ॥५॥

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും നിശ്ശ്വസിച്ച്, ഹേ ശത്രുസൂദന, അവൾ നൂറുകണക്കിന് സേവകരെ കുലുക്കി അകറ്റി, കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ മഹാത്മാവായ (വസിഷ്ഠന്റെ) പാദമൂലത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞെത്തി.

Verse 6

शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत् ।वसिष्ठस्याग्रतस्स्थित्वा मेघदुन्दुभिराविणी ॥६॥

ആ ശബലാ കരഞ്ഞും നിലവിളിച്ചും വസിഷ്ഠന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു; അവളുടെ വാക്കുകൾ മേഘഗർജ്ജനവും ദുന്ദുഭിനാദവും പോലെ മുഴങ്ങി.

Verse 7

भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाऽहं ब्रह्मणस्सुत ।यस्माद्राजभृता मां हि नयन्ते त्वत्सकाशतः ॥७॥

‘ഭഗവൻ, ഹേ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രാ! നിങ്ങൾ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചോ? എന്തുകൊണ്ട് രാജഭൃത്യർ നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ നിന്നുതന്നെ എന്നെ കൊണ്ടുപോകുന്നു?’

Verse 8

एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत् ।शोकसन्तप्तहृदयां स्वसारमिव दुःखिताम् ॥८॥

ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തപ്പോൾ ബ്രഹ്മർഷി അവളോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു—ദുഃഖിതയായ സഹോദരിയെപ്പോലെ, ശോകം കൊണ്ട് ദഹിച്ച ഹൃദയത്തോടെ.

Verse 9

न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया ।एष त्वां नयते राजा बलोन्मत्तो महाबलः ॥९॥

‘ഹേ ശബലേ, ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; നീ എനിക്കൊന്നും അപകാരം ചെയ്തിട്ടില്ല. ശക്തിയുടെ മദത്തിൽ മത്തനായ ഈ മഹാബലവാൻ രാജാവാണ് നിന്നെ ബലമായി കൊണ്ടുപോകുന്നത്.’

Verse 10

न हि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषतः ।बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्याः पतिरेव च ॥१०॥

എനിക്ക് രാജാവിനോടു തുല്യമായ ബലം ഇല്ല—ഇന്ന് പ്രത്യേകിച്ചും. രാജാവ് ബലവാനാണ്; അവൻ ക്ഷത്രിയനും, ഭൂമിയുടെ അധിപതിയും തന്നെയാണ്.

Verse 11

इयमक्षौहिणी पूर्णा सवाजिरथसङ्कुला ।हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तरः ॥११॥

ഇവിടെ പൂർണ്ണമായ ഒരു അക്ഷൗഹിണി സൈന്യം ഉണ്ട്—കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞത്, ആനകളും പതാകകളും കവിഞ്ഞുകൂടിയത്; അതിനാൽ അവൻ കൂടുതൽ ബലവാനാണ്.

Verse 12

एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत् ।वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिममितप्रभम् ॥१२॥

വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, വചനത്തിൽ നിപുണയായ ആ കാമധേനു വിനയത്തോടെ അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള ബ്രഹ്മർഷിയോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 13

न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणो बलवत्तरः ।ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षत्रात्तु बलवत्तरम् ॥१३॥

ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ക്ഷത്രിയന്റെ ബലമാണ് വലുതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നില്ല; ബ്രാഹ്മണൻ അതിലും ശക്തൻ. ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ബ്രഹ്മബലം ദിവ്യമാണ്—ക്ഷാത്രബലത്തേക്കാൾ പോലും പ്രബലമാണ്.

Verse 14

अप्रमेयबलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तरः ।विश्वामित्रो महावीर्यस्तेज स्तव दुरासदम् ॥१४॥

നിങ്ങളുടെ ബലം അളക്കാനാവാത്തതാണ്; നിങ്ങളേക്കാൾ ശക്തൻ ആരുമില്ല. മഹാവീര്യനായ വിശ്വാമിത്രനും നിങ്ങളുടെ തേജസ്സിനടുത്തേക്ക് എത്താൻ കഴിയില്ല—നിങ്ങളുടെ ആത്മതേജസ് അപ്രാപ്യവും അജേയവുമാണ്.

Verse 15

नियुङ्क्ष्व मां महाभाग त्वद्ब्रह्मबलसम्भृताम् ।तस्य दर्पबलं यत्तन्नाशयामि दुरात्मनः ॥१५॥

ഹേ മഹാഭാഗാ! നിങ്ങളുടെ ബ്രഹ്മശക്തിയാൽ പോഷിതയായ എന്നെ നിയോഗിക്കൂ. ആ ദുഷ്ടന്റെ അഹങ്കാരബലം ഞാൻ നശിപ്പിക്കും.

Verse 16

इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठ स्सुमहायशाः ।सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम् ॥१६॥

ഹേ രാമാ! അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മഹായശസ്സുള്ള വസിഷ്ഠൻ അപ്പോൾ പറഞ്ഞു: “സൃഷ്ടിക്കൂ—ശത്രുബലം തകർക്കുന്ന ഒരു സൈന്യത്തെ ഉത്പാദിപ്പിക്കൂ.”

Verses 17-18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिस्साऽसृजत्तदा ॥१७॥तस्या हुम्भारवोत्सृष्टाः पप्लवाश्शतशो नृप ।नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यतः ॥१८॥

ഇത് മുൻ സംഭവത്തിന്റെ ആവർത്തനമായ പാഠമാണ്: വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട സുരഭി (ശബലാ) തന്റെ ‘ഹുംഭാ’ ഗർജ്ജനത്തിൽ നിന്ന് നൂറുകണക്കിന് പപ്ലവന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു; വിശ്വാമിത്രൻ നോക്കി നിൽക്കേ അവർ അവന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും നശിപ്പിച്ചു.

Verse 19

बलं भग्नं ततो दृष्ट्वा रथेनाक्रम्य कौशिकः ।स राजा परमक्रुद्धो रोषविस्फारितेक्षणः ।पप्लवान्नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि ॥१९॥

തന്റെ സൈന്യം തകർന്നത് കണ്ട കൗശികൻ (വിശ്വാമിത്രൻ) രഥം കയറി ആക്രമിച്ചു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, കോപത്തിൽ വീർപ്പിച്ച കണ്ണുകളോടെ ആ രാജാവ് പലവിധ ആയുധങ്ങളാൽ പപ്ലവന്മാരെയും നശിപ്പിച്ചു.

Verse 20

विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पप्लवाञ्छतशस्तदा ।भूय एवासृजत्कोपाच्छकान् यवनमिश्रितान् ॥२०॥

വിശ്വാമിത്രൻ നൂറുകണക്കിന് പപ്ലവന്മാരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, അവൾ (ശബലാ) വീണ്ടും കോപത്തോടെ യവനന്മാരോടു കലർന്ന ശകന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 21

तैरासीत् संवृता भूमि श्शकैर्यवनमिश्रितैः ।प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसन्निभैः ॥२१॥

ശകരാൽ, യവനന്മാരോടു കലർന്നവരാൽ, പ്രഭാവശാലികളായ മഹാവീര്യന്മാർ സ്വർണ്ണകിഞ്ചൽകംപോലെ ദീപ്തരായി, ഭൂമി മുഴുവൻ മൂടപ്പെട്ടു.

Verse 22

दीर्घासिपट्टिशधरैःमवर्णाम्बरावृतैः ।निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकैः ॥२२॥

ദീർഘഖഡ്ഗങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും ധരിച്ച്, സ്വർണ്ണവർണ്ണ വസ്ത്രം അണിഞ്ഞവർ, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെന്നപോലെ ആ സൈന്യത്തെ മുഴുവനും ദഹിപ്പിച്ചു.

Verse 23

ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह ।तैस्तैर्यवनकाम्भोजाः पप्लवाश्चाकुलीकृताः ॥२३॥

അപ്പോൾ മഹാതേജസ്സനായ വിശ്വാമിത്രൻ അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചു; ആ വിവിധ അസ്ത്രങ്ങളാൽ യവനരും കാംബോജരും പപ്ലവരും വ്യാകുലരായി ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായി.