Sarga 41
अंशुमान् · अश्वान्वेषणम्, दिशागजसंवादः, कपिलदाहवृत्तान्तः, गङ्गोपदेशः (Anshuman’s Search for the Horse and the Counsel to Bring Ganga)
बालकाण्ड
രാജാവ് സഗരൻ തന്റെ പുത്രന്മാർ ദീർഘകാലമായി കാണാതായതായി അറിഞ്ഞപ്പോൾ, വീര്യവും വിദ്യയും വംശമഹിമയും നിറഞ്ഞ പൗത്രനായ അംശുമാനെ വിളിച്ചു, യജ്ഞാശ്വം അപഹരിച്ച കള്ളനെയും കാണാതായ രാജകുമാരന്മാരെയും അന്വേഷിക്കാൻ നിയോഗിച്ചു. ധനുസ്സും ആയുധങ്ങളും ധരിച്ചു സജ്ജനരെ ആദരിക്കാനും, യജ്ഞത്തിലെ വിഘ്നങ്ങൾ നീക്കി യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കാനും അദ്ദേഹം ഉപദേശിച്ചു. അംശുമാൻ സഗരപുത്രന്മാർ ഖനിച്ച ഭൂഗർഭപാത പിന്തുടർന്ന് മുന്നേറി, ദിക്കുകളുടെ രക്ഷകരായ ദിശാഗജങ്ങളെ ദർശിച്ചു; അനേകം ജീവികൾ അവരെ ആരാധിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം അവരെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് വിനയത്തോടെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ‘നീ അശ്വസഹിതം മടങ്ങിവരും’ എന്ന് അവർ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് അംശുമാൻ സഗരന്റെ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ ഭസ്മമായി കിടക്കുന്നതു കണ്ടു വിലപിച്ചു; സമീപത്ത് യജ്ഞാശ്വം മേയുന്നതും കണ്ടു. പിതൃതർപ്പണത്തിനായി ജലം തേടിയെങ്കിലും ലഭിച്ചില്ല; അപ്പോൾ ഗരുഡൻ (സുപർണൻ/വൈനതേയൻ) ദർശനം നൽകി. കപിലമുനിയുടെ തേജസ്സാൽ അവർ ദഗ്ധരായതും, സാധാരണ ജലക്രിയ യുക്തമല്ലെന്നും, ഹിമവാന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രിയായ ഗംഗ മാത്രമേ ഭസ്മം പാവനമാക്കി സ്വർഗ്ഗഗതി നൽകുകയുള്ളൂ എന്നും ഗരുഡൻ അറിയിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അംശുമാൻ അശ്വം കൊണ്ടു വേഗത്തിൽ മടങ്ങി എല്ലാം സഗരനോട് അറിയിച്ചു; സഗരൻ കല്പോക്തവിധിപ്രകാരം യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കി, എന്നാൽ ഗംഗയെ ഭൂമിയിലേക്കിറക്കാനുള്ള മാർഗം അപ്പോൾ നിശ്ചയിക്കാനായില്ല. ദീർഘകാലം രാജ്യം ഭരിച്ചു അവസാനം സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു.
Shlokas
Verse 1
पुत्रांश्चिरगतान् ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन ।नप्तारमब्रवीद्राजा दीप्यमानं स्वतेजसा ॥१॥
ഹേ രഘുനന്ദന രാമാ! പുത്രന്മാർ ദീർഘകാലമായി അപ്രത്യക്ഷരായിരിക്കുന്നു എന്നു അറിഞ്ഞ രാജാവ് സഗരൻ, സ്വതേജസ്സാൽ ദീപ്തനായ തന്റെ പൗത്രൻ അംശുമാനോടു പറഞ്ഞു.
Verse 2
शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा ।पितृ़णां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहितः ॥२॥
നീ ശൂരനും വിദ്യാനിപുണനും ആകുന്നു; തേജസ്സിൽ നീ പൂർവ്വികന്മാർക്ക് തുല്യൻ. പിതൃകളുടെ ഗതി അന്വേഷിക്കു; കുതിരയെ അപഹരിച്ചവന്റെ പാതയും കണ്ടെത്തുക.
Verse 3
अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च ।तेषां त्वं प्रतिघातार्थं सास्त्रं गृह्णीष्व कार्मुकम् ॥३॥
പാതാളത്തിന്റെ ഗർഭത്തിൽ മഹാബലവും മഹാവീര്യവും ഉള്ള സത്ത്വങ്ങൾ വസിക്കുന്നു. അവരെ പ്രതിഘാതിച്ച് നശിപ്പിക്കുവാൻ നീ ശസ്ത്രങ്ങൾ ധരിക്ക; പ്രത്യേകിച്ച് നിന്റെ കാർമുകധനുസ്സു കൈക്കൊൾക.
Verse 4
अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि ।सिद्धार्थस्सन्निवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः ॥४॥
പൂജ്യരായവരെ വീണ്ടും വീണ്ടും വന്ദിച്ചു നമസ്കരിക്ക; യജ്ഞത്തിന് വിഘ്നം വരുത്തുന്നവരെ പോലും സംഹരിക്ക; പിന്നെ എന്റെ യജ്ഞം പാരഗമാക്കി, സിദ്ധാർത്ഥനായി മടങ്ങിവരിക.
Verse 5
एवमुक्तोंऽशुमान्सम्यक् सगरेण महात्मना ।धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः ॥५॥
മഹാത്മാവായ സഗരൻ ഇങ്ങനെ സമ്യകമായി ഉപദേശിച്ചതോടെ, ലഘുവിക്രമനായ അംശുമാൻ ധനുസ്സും ഖഡ്ഗവും കൈക്കൊണ്ട് ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 6
स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभिः ।प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाऽभिचोदितः ॥६॥
രാജാവിന്റെ ആജ്ഞയാൽ പ്രേരിതനായി, നരശ്രേഷ്ഠനായ അംശുമാൻ മഹാത്മാക്കളായ പിതൃവർഗം കുഴിച്ചെടുത്ത പാതാളമാർഗം പിന്തുടർന്ന് മുന്നേറി.
Verse 7
दैत्यदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः ।पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत ॥७॥
മഹാതേജസ്വിയായ അംശുമാൻ ദൈത്യർ, ദാനവർ, രാക്ഷസർ, പിശാചുകൾ, പക്ഷികൾ, നാഗങ്ങൾ എന്നിവരാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്ന ദിശാഗജത്തെ—ദിക്കിന്റെ രക്ഷക ഗജത്തെ—കണ്ടു.
Verse 8
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् ।पितृ़न् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च ॥८॥
അവൻ ആ ആനയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് അതിന്റെ സുഖക്ഷേമം ചോദിച്ചു; പിന്നെ പിതൃവ്യന്മാരെയും യാഗാശ്വം അപഹരിച്ചവനെയും കുറിച്ചും അന്വേഷിച്ചു.
Verse 9
दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्याहांशुमतो वचः ।आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वश्शीघ्रमेष्यसि ॥९॥
ആ ദിക്കിന്റെ ദിഗ്ഗജൻ അനുശുമാനന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു: “ഓ അസമഞ്ജസപുത്രനായ അനുശുമാനേ! നീ കൃതാർത്ഥനായി; അശ്വത്തോടുകൂടെ നീ शीഘ്രം മടങ്ങിവരും.”
Verse 10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान् ।यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥१०॥
അവനോടു പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട അംശുമാൻ, ദിക്കുകളെ കാക്കുന്ന എല്ലാ ദിഗ്ഗജങ്ങളോടും ക്രമമായി, യഥാന്യായമായി ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
Verse 11
तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः ।पूजितस्सहयश्चैव गन्ताऽसीत्यभिचोदितः ॥११॥
അർത്ഥജ്ഞരും വാക്ചാതുര്യവുമുള്ള ആ ദിക്കുപാലകർ എല്ലാവരും അംശുമാനെ പൂജിച്ചു; യശസ്സോടുകൂടി പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു പറഞ്ഞു—“നീ കുതിരയോടുകൂടി മടങ്ങിവരും.”
Verse 12
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः ।भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः ॥१२॥
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ലഘുവിക്രമനായ അംശുമാൻ, സഗരപുത്രന്മാരായ തന്റെ പിതൃവ്യർ ഭസ്മകൂമ്പാരങ്ങളായി മാറിയിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്കു പോയി.
Verse 13
स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा ।चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदुःखितः ॥१३॥
അപ്പോൾ അസമഞ്ജസന്റെ പുത്രനായ അംശുമാൻ ദുഃഖവശനായി; അവരുടെ വധം മൂലം അത്യന്തം വ്യാകുലനായി, പരമാർത്തനായി കരുണമായി നിലവിളിച്ചു.
Verse 14
यज्ञीयं च हयं तत्र चरन्तमविदूरतः ।ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः ॥१४॥
ദുഃഖശോകങ്ങളാൽ ആകുലനായ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ അംശുമാൻ അവിടെ അധികദൂരമല്ലാതെ മേയുന്ന യജ്ഞീയ അശ്വത്തെ കണ്ടു.
Verse 15
स तेषां राजपुत्राणां कर्तुकामो जलक्रियाम् ।सलिलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ॥१५॥
ആ രാജപുത്രന്മാർക്കായി ജലക്രിയ നടത്തുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച മഹാതേജസ്വിയായ അംശുമാൻ ജലം തേടി; എന്നാൽ അവിടെ ഒരു ജലാശയവും കണ്ടില്ല.
Verse 16
विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत्खगाधिपम् ।पितृ़णां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम् ॥१६॥
പിന്നെ തന്റെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി വ്യാപിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ഹേ രാമ, അവൻ ഖഗാധിപനായ സുപർണനെ കണ്ടു—പിതൃഗണങ്ങളുടെ മാതുലനും കാറ്റുപോലെ വേഗവാനുമായവനെ.
Verse 17
स चैवमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबल : ।मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मतः ॥१७॥
അപ്പോൾ മഹാബലവാനായ വൈനതേയൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ശോകിക്കരുത്, ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്ര; ഈ നാശം ലോകഹിതാർത്ഥം ലോകസമ്മതമായി നിശ്ചിതമായതാണ്.”
Verse 18
कपिलेनाप्रमेयेन दग्धा हीमे महाबलाः ।सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम् ॥१८॥
“അപ്രമേയശക്തിയുള്ള കപിലൻ ഈ മഹാബലവാന്മാരെ ദഹിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ, ഹേ പ്രാജ്ഞ, ഇവർക്കു ലൗകികമായ ജലം അർപ്പിക്കുന്നത് നിനക്കു യുക്തമല്ല.”
Verse 19
गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ ।तस्यां कुरु महाबाहो पितृ़णां तु जलक्रियाम् ॥१९॥
ഗംഗ ഹിമവാന്റെ ജ്യേഷ്ഠ പുത്രിയാണ്, പുരുഷർഷഭ മഹാബാഹോ; അവളുടെ ജലത്താൽ പിതൃകൾക്കായുള്ള ജലക്രിയ നിർവഹിക്കു.
Verse 20
भस्मराशीकृतानेतान् प्लावयेल्लोकपावनी ।तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया ॥२०॥षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं च नेष्यति ।
ലോകപാവിനിയായ ഗംഗ ഭസ്മരാശിയായ ഇവരിൽ ഒഴുകി അവരെ പ്ളാവയിക്കും. ലോകകാന്തയായ ഗംഗയുടെ ജലത്തിൽ ഈ ഭസ്മം നനഞ്ഞാൽ, അവൾ ആ അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാരെ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കും.
Verse 21
गच्छ चाश्वं महाभाग तं गृह्य पुरुषर्षभ ॥२१॥यज्ञं पैतामहं वीर संवर्तयितुमर्हसि ।
ഇപ്പോൾ പോകുക, മഹാഭാഗ പുരുഷർഷഭ; ആ കുതിരയെ പിടിച്ചു കൊണ്ടുവരിക. വീരാ, പിതാമഹന്റെ യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കുന്നത് നിനക്കു യുക്തമാണ്.
Verse 22
सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान् ॥२२॥त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महायशाः ।
സുപർണന്റെ വചനം കേട്ടിട്ട്, അതിവീര്യവാനും മഹായശസ്സുമായ അംശുമാൻ വേഗത്തിൽ കുതിരയെ എടുത്തുകൊണ്ട് മടങ്ങിവന്നു.
Verse 23
ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन ॥२३॥न्यवेदयद्यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा ।
പിന്നെ, ഹേ രഘുനന്ദനാ, ദീക്ഷിതനായിരുന്ന രാജാവിനെ സമീപിച്ച് അംശുമാൻ സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാവൃത്തമായി അറിയിച്ചു; സുപർണന്റെ വചനങ്ങളും അതുപോലെ വിശ്വസ്തമായി അറിയിച്ചു.
Verse 24
तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यमंशुमतो नृपः ॥२४॥यज्ञं निवर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि ।
അംശുമാന്റെ ഭയാനകമായ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും രാജാവ് കല്പനിയമങ്ങൾക്കും വിധിപ്രകാരംക്കും അനുസരിച്ച് യാഗം സമാപ്തിയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു.
Verse 25
स्वपुरं चागमच्छ्रीमानिष्टयज्ञोमहीपतिः ॥२५॥गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत ।
യാഗം പൂർത്തിയാക്കി ശ്രീമാനായ ഭൂപതി തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി; എന്നാൽ ഗംഗയുടെ അവതരണം സംബന്ധിച്ച് രാജാവിന് ഒരു ഉറച്ച നിശ്ചയത്തിലും എത്താനായില്ല.
Verse 26
अकृत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् ।त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः ॥२६॥
മഹാനായ രാജാവ് ദീർഘകാലം നിശ്ചയം കൈവരിക്കാതെ, മുപ്പതിനായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ചു ഒടുവിൽ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിച്ചു.
Inside Sarga 41
Voices in this sarga
- King Sagara
- Disagaja(s) (guardian elephants of the quarters)
- Garuḍa (Suparṇa/Vainateya)
Frequently Asked Questions
Anśumān faces a duty conflict between immediate ritual response (offering ordinary water libations to the dead) and adherence to a higher ritual propriety: Garuḍa instructs that common water rites are inadequate for those burned by Kapila, redirecting Anśumān toward the prescribed sanctifying agency—Gaṅgā—while still requiring him to retrieve the horse to complete the yajña.
The chapter teaches graded dharma: actions must match context and spiritual potency. Respectful conduct toward cosmic guardians, fidelity to inherited obligations (completing the sacrifice), and recognition that certain purifications require exceptional means (Gaṅgā’s descent) together present an ethical framework where intention is guided by scriptural fitness (yathāvidhi) and cosmic order.
Key landmarks include the subterranean realm reached via the dug path, the cosmological diśāgajas as guardians of space, and Gaṅgā—identified as Himavat’s eldest daughter—whose waters function as a pan-Indic cultural symbol of purification and ancestral uplift (pitr̥-tarpaṇa efficacy).
Ask anything about Sarga 41 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
