Sarga 99

Verse 1

निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा ।जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन् ॥१॥

സൈന്യം പാളയമിറങ്ങിയ ശേഷം, ഉത്സുകനായ ഭരതൻ അപ്പോൾ സഹോദരനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു; ശത്രുഘ്നനെ കൂടെ നയിച്ചുകൊണ്ടു പോയി.

Verse 2

ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृ़र्मे शीघ्रमानय ।इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः ॥२॥

ഗുരുജനങ്ങളോടു അത്യന്തം വാത്സല്യമുള്ള ഭരതൻ ഋഷി വസിഷ്ഠനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു— “എന്റെ മാതാക്കളെ വേഗം കൊണ്ടുവരിക”; ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു അവൻ ഉടൻ തന്നെ മുന്നോട്ട് ത്വരിതമായി പോയി.

Verse 3

सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत ।रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥३॥

സുമന്ത്രനും ശത്രുഘ്നനെ അധികദൂരം വിട്ടില്ലാതെ പിന്തുടർന്നു; രാമദർശനത്തിനുള്ള ആകാംക്ഷയിൽ നിന്നുയർന്ന അതേ ത്വര ഭരതനിലേതുപോലെ അവനിലും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 4

गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम् ।भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥४॥

മുന്നോട്ട് നടന്നുകൊണ്ടിരുന്ന ശ്രീമാൻ ഭരതൻ, തപസ്സികളുടെ ആലയത്തെപ്പോലെ നിലകൊണ്ട സഹോദരന്റെ പർണ്ണകുടിയും ആ ഊടജവും കണ്ടു.

Verse 5

शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा ।काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च ॥५॥

അപ്പോൾ ആ കുടിലിന്റെ മുന്നിൽ ഭരതൻ ഒടിഞ്ഞ മരക്കഷണങ്ങളും ശേഖരിച്ച പൂക്കളും കണ്ടു.

Verse 6

स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः ।कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित् ॥६॥

രാമനും ലക്ഷ്മണനും ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയ വഴിയുടെ അടയാളമായി, മരങ്ങളിൽ ഇവിടെ അവിടെ കുശപ്പുല്ലും തൊലിപ്പട്ടകളും കൊണ്ട് ചെയ്ത ചിഹ്നങ്ങൾ ഭരതൻ കണ്ടു.

Verse 7

ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान् ।मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात् ॥७॥

ആ വനത്തിൽ അവൻ മാൻകളുടെയും മഹിഷങ്ങളുടെയും ഉണങ്ങിയ ചാണകത്തിൽ നിന്നുണ്ടാക്കിയ വലിയ കൂമ്പാരങ്ങൾ കണ്ടു; ശീതത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷയ്ക്കായി അവ സംഭരിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു.

Verse 8

गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा ।शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥८॥

മുന്നോട്ട് നടക്കുന്നതിനിടയിൽ മഹാബാഹുവും തേജസ്വിയുമായ ഭരതൻ സന്തോഷത്തോടെ ശത്രുഘ്നനോടും ചുറ്റുമൊക്കെയും കൂടിയിരുന്ന മന്ത്രിമാരോടും സംസാരിച്ചു.

Verse 9

मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ।नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥९॥

ഭരദ്വാജ മുനി പറഞ്ഞ ദേശത്ത് നാം എത്തിയതായി എനിക്ക് തോന്നുന്നു; ഇവിടെ നിന്ന് മന്ദാകിനി നദി അധികം ദൂരമല്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.

Verse 10

उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् ।अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता ॥१०॥

ലക്ഷ്മണൻ ഈ വൽക്കലവസ്ത്രങ്ങൾ ഉയരത്തിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു; അസമയത്തിൽ പോകുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ വഴി തിരിച്ചറിയാൻ അടയാളമായി ഇങ്ങനെ പാതയെ അദ്ദേഹം രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 11

इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥११॥

ഇത് പർവ്വതത്തിന്റെ വശത്തുള്ള ആ പാതയാണ്; മഹാദന്തങ്ങളുള്ള വേഗശാലികളായ കുഞ്ജരങ്ങൾ ഇവിടെ ചുറ്റി നടക്കുകയും, തമ്മിൽ തമ്മിൽ പാഞ്ഞുചെന്ന് ഗർജ്ജനസദൃശമായി കാഹളം മുഴക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 12

यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने ।तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः ॥१२॥

വനത്തിലെ തപസ്വികൾ നിത്യവും നിലനിർത്തുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആ പവിത്രാഗ്നിയിൽ നിന്ന്, കറുത്ത പാതപോലെ നീളുന്ന ദട്ടമായ പുക അവിടെ ഉയരുന്നതു കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 13

अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् ।आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥१३॥

ഇവിടെ ഞാൻ ആനന്ദഭരിതമായ ഹൃദയത്തോടെ രാഘവനെ ദർശിക്കും—പുരുഷവ്യാഘ്രൻ, ആര്യൻ, ഗുരുജനങ്ങളെ ആദരിക്കുന്നവൻ; തന്റെ ഭാവത്തിൽ തന്നെ മഹർഷിയെപ്പോലെ ദീപ്തനായവൻ.

Verse 14

अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः ।मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥१४॥

പിന്നീട് അല്പസമയം ചിത്കൂടത്തിലേക്ക് മുന്നേറി ആ രാഘവൻ മന്ദാകിനി നദിയിലേക്കെത്തി, തന്റെ ജനങ്ങളോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 15

जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः ।जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥१५॥

ലോകത്തിലെ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ ജനേന്ദ്രൻ, നിർജനവനത്തിൽ എത്തി, നിർവസ്ത്രമായ ഭൂമിയിൽ വീരാസനത്തിൽ ലീനനായി ഇരിക്കുന്നു. എന്റെ ജന്മത്തെയും എന്റെ ജീവിത്തിനെയും ധിക്കാരം!

Verse 16

मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः ।सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः ॥१६॥

എന്റെ കാരണത്താൽ മഹാദ്യുതിയുള്ള ലോകനാഥൻ ദുരിതത്തിൽപ്പെട്ടു; എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് രാഘവൻ വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു.

Verse 17

इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन् ।रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ॥१७॥

ജനങ്ങളുടെ നിന്ദയിൽ ദഹിച്ച ഞാൻ, ഇന്ന് പ്രസാദം അപേക്ഷിച്ച് രാമന്റെയും—സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും—പാദങ്ങളിൽ വീണു ക്ഷമ യാചിക്കും.

Verses 18-23

एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥१८॥सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥१९॥शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ॥२०॥अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ॥२१॥महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥२२॥गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः ।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव ॥२३॥

ഇങ്ങനെ വനത്തിൽ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ദശരഥപുത്രൻ ഭരതൻ, മഹത്തായ പുണ്യവും മനോഹരവുമായ ഒരു പർണശാല കണ്ടു.

Verse 24

प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् ।ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥२४॥

അവിടെ രാമന്റെ വാസസ്ഥാനത്ത് ഭരതൻ പുണ്യവും വിശാലവും പ്രാഗുദകദിക്കിലേക്കു ചരിഞ്ഞതുമായ വേദി കണ്ടു; അതിലെ പാവകം ദീപ്തിയായി ജ്വലിച്ചു.

Verse 25

निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् ।उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ॥२५॥

ഒരു നിമിഷം ചുറ്റും നോക്കിയ ശേഷം ഭരതൻ തന്റെ ഗുരുസമാനമായ പൂജ്യ അഗ്രജൻ രാമനെ കുടിലിൽ ആസീനനായി കണ്ടു; ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ചവനായി.

Verses 26-28

तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् ।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ॥२६॥सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम् ॥२७॥उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥२८॥

അദ്ദേഹം രാമനെ കണ്ടു, കൃഷ്ണമൃഗത്തിന്റെ തോല് ധരിച്ച് വല്ക്കലവസ്ത്രം പുതിയവനായി, ചുറ്റും അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവനായി ഇരിക്കുന്നതായി. സിംഹത്തിന്റെ തോളുകളോടുകൂടിയവനും മഹാബാഹുവും താമരപ്പൂവിനോളം വെളുത്ത കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ രാമൻ, സാഗരം വരെ വ്യാപിച്ച ഭൂമിയുടെ ഭരണാധികാരിയും ധർമ്മാചരണത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവനുമായിരുന്നു. ദർഭാപുല്ലുകൾ വിരിച്ച മണ്ണിൽ സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടെ ഇരിക്കുന്ന മഹാബാഹുവായ ആ യോദ്ധാവ് ശാശ്വതനായ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ തോന്നി.

Verse 29

तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः ।अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः ॥२९॥

അവനെ കണ്ടയുടൻ ശ്രീമാൻ ഭരതൻ ദുഃഖശോകങ്ങളിൽ മുങ്ങി; ധർമ്മാത്മാവായ കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതൻ രാമന്റെ അടുക്കൽ ഓടിച്ചെന്നു.

Verse 30

दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा ।अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥३०॥

രാമനെ കണ്ടയുടൻ തന്നെ ആർത്തനായ ഭരതൻ വിലപിച്ചു; കണ്ണീരാൽ മങ്ങിയ വാക്കുകളോടെ, ധൈര്യം പിടിച്ചിട്ടും സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാനാകാതെ അവൻ സംസാരിച്ചു.

Verse 31

य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् ।वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥३१॥

രാജസഭയിൽ മന്ത്രിമാരും പ്രജകളും സേവിക്കേണ്ടവനായ എന്റെ അഗ്രജൻ—അവൻ തന്നെയാണ് ഇന്ന് ഇവിടെ, വന്യ മൃഗങ്ങൾ മാത്രം സേവിക്കുന്നതുപോലെ, വനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നത്.

Verse 32

वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः ।मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥३२॥

ഒരുകാലത്ത് അനവധി വസ്ത്രങ്ങൾക്ക് പരിചിതനായ മഹാത്മാവായ രാമൻ, ഇവിടെ ധർമ്മം ആചരിച്ചുകൊണ്ട് മൃഗചർമ്മം ധരിച്ചു വസിക്കുന്നു.

Verse 33

अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा ।सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम् ॥३३॥

ഒരിക്കൽ പലവിധ വർണശോഭയുള്ള സുമനസ്സുകൾ ധരിച്ചിരുന്ന ആ രാഘവൻ, ഇപ്പോൾ ഈ ജടാഭാരത്തെ എങ്ങനെ വഹിക്കുന്നു?

Verse 34

यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः ।शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ॥३४॥

യഥാവിധി നിർദേശിച്ച യജ്ഞങ്ങളാൽ ധർമ്മപുണ്യസഞ്ചയം അവനു ലഭ്യമായിരുന്നുവെങ്കിലും, ഇപ്പോൾ അവൻ ശരീരക്ലേശത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ധർമ്മത്തെ തേടുന്നു.

Verse 35

चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् ।मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥३५॥

മഹാമൂല്യമുള്ള ചന്ദനലേപം കൊണ്ടു ശുശ്രൂഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ആ മഹാന്റെ ദേഹം, ഇപ്പോൾ പൊടിയും മലിനതയും കൊണ്ടെങ്ങനെ ശുശ്രൂഷിക്കപ്പെടുന്നു?

Verse 36

मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः ।धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥३६॥

എന്റെ കാരണത്താൽ സുഖത്തിന് യോഗ്യനായ രാമൻ ഈ ദുഃഖത്തിലേക്ക് വീണു. എന്റെ ജീവിതം ധിക്കാരം—ക്രൂരവും ലോകനിന്ദിതവും!

Verse 37

इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः ।पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥३७॥

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചു ദീനനായി ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി—വിയർപ്പാൽ നനഞ്ഞ താമരമുഖത്തോടെ—രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ എത്തുംമുമ്പേ ഭരതൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് വീണുപോയി.

Verse 38

दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः ।उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ॥३८॥

ദുഃഖത്താൽ ദഹിച്ച മഹാബലനായ രാജപുത്രൻ ഭരതൻ കരുണയായി ഒരിക്കൽ മാത്രം “ആര്യാ!” എന്നു വിളിച്ചു; പിന്നെ ഒന്നും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 39

बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् ।आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा ॥३९॥

യശസ്വിയായ രാമനെ കണ്ടപ്പോൾ, കണ്ണുനീരാൽ തൊണ്ട മുട്ടിയ ഭരതൻ “ആര്യാ!” എന്നു മാത്രമേ നിലവിളിക്കാനായുള്ളൂ; പിന്നെ സംസാരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 40

शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् ।तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत् ॥४०॥

ശത്രുഘ്നനും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദിച്ചു; രാമൻ ആ ഇരുവരെയും ആലിംഗനം ചെയ്ത് സ്വയം കണ്ണീർ ചൊരിഞ്ഞു.

Verse 41

ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये ।दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥४१॥

അതിനുശേഷം വനത്തിൽ രാജകുമാരന്മാർ സുമന്ത്രനെയും ഗുഹനെയും കണ്ടുമുട്ടി—ആകാശത്തിൽ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ശുക്രനും ബൃഹസ്പതിയുടെയും സമീപത്തേക്ക് അടുത്തുവരുന്നതുപോലെ.

Verse 42

तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये ।वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ॥४२॥

മഹാ വനത്തിൽ അവിടെ ഒന്നിച്ചുകൂടിയ ആ രാജകുമാരന്മാരെ—ആനക്കൂട്ടത്തിന്റെ നായകരെപ്പോലെ ദീപ്തരായി—കണ്ടപ്പോൾ, വനവാസികളും ആനന്ദം വിട്ടുവെച്ച് കണ്ണുനീർ മാത്രമേ ചൊരിയാനായുള്ളു.