വസു–മോഹിനി സംവാദത്തിൽ വസു നാരായണന്റെ സമ്പൂർണ്ണ പൂജാക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു. നാല് കവാടങ്ങളുള്ള ചതുരാവരണത്തിനുള്ളിൽ അഷ്ടദള പദ്മമണ്ഡലം വരച്ച്, ആചമനം, വാക്ക്-നിയമം മുതലായ ശുദ്ധിക്ക് ശേഷം സാധകൻ മന്ത്രധ്യാനത്തിലൂടെ അന്തഃശുദ്ധി ചെയ്യുന്നു—ഹൃദയത്തിൽ ക്ഷ/ര വർണഭാവന, ശിരസ്സിലെ ചന്ദ്രമണ്ഡലത്തിൽ ഏകാരം ന്യാസം; തുടർന്ന് അമൃതസ്നാനസദൃശ ശോധനയാൽ ‘ദിവ്യദേഹം’ പ്രാപ്തി പറയുന്നു. പിന്നെ അഷ്ടാക്ഷരി ന്യാസം, വൈഷ്ണവ പഞ്ചാംഗ സഹായങ്ങൾ, കരശുദ്ധി, വാസുദേവ–സങ്കർഷണ–പ്രദ്യുമ്ന–അനിരുദ്ധ എന്ന ചതുര്വ്യൂഹ ധ്യാനം ദേഹവ്യാപിയായി നടത്തുന്നു. ദിക്കുരക്ഷയ്ക്കായി ചുറ്റും വിഷ്ണുനാമങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച് സൂര്യ–ചന്ദ്ര–അഗ്നി മണ്ഡലങ്ങൾ ആവാഹനം ചെയ്യുന്നു. പദ്മകർണികയിൽ ദേവതയെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് അഷ്ടാക്ഷരി, ദ്വാദശാക്ഷരി മന്ത്രങ്ങളാൽ പൂജിക്കുകയും മത്സ്യ, നരസിംഹ, വാമന അവതാരങ്ങളെ ആവാഹനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. പാദ്യം, അർഘ്യം, മധുപർകം, ആചമനീയം, സ്നാനം, വസ്ത്രം, ഗന്ധം, ഉപവീതം, ദീപം, ധൂപം, നൈവേദ്യം തുടങ്ങിയ ഉപചാരങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു; ദളങ്ങളിൽ വ്യൂഹ/അവതാര ന്യാസം, ശംഖ-ചക്ര-ഗദാ-ശാർങ്ഗ, ഖഡ്ഗം, തൂണീരം, ഗരുഡൻ മുതലായ പരിവാരസ്ഥാപനം, ദിക്പാലരും ലോകാധാരങ്ങളും ആവാഹനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. അവസാനം ജപസംഖ്യ (8/28/108), മുദ്രാപ്രയോഗം, കൂടാതെ ഇത്തരമൊരു പൂജ കാണുന്നതുമാത്രം അക്ഷയ വിഷ്ണുവിലേക്കുള്ള ഗതിയാകുന്നു; ഹരിപൂജാവിധി അറിയാത്തത് പരമപദപ്രാപ്തിയെ തടയും എന്ന ഫലശ്രുതി।
Verse 1
वसुरुवाच । देवान् ऋषीन्पितॄंश्चान्यान्संतर्प्याचम्य वाग्यतः । हस्तमात्रं चतुष्कोणं चतुर्द्वारं सुशोभनम् ॥ १ ॥
വസു പറഞ്ഞു—ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും പിതൃകളെയും മറ്റു എല്ലാവരെയും വിധിപൂർവ്വം തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, ആചമനം ചെയ്ത് വാക്ക് സംയമിച്ച്, കൈമാത്രം അളവുള്ള മനോഹരമായ ചതുരാകൃതിയിലുള്ള മണ്ഡലം നാലു ശോഭനദ്വാരങ്ങളോടെ ഒരുക്കണം।
Verse 2
पुरं विलिख्य विधिजेतीरे तस्य महोदधेः । मध्ये तत्र लिखेत्पद्मष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ २ ॥
ആ മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്ത് വിധിപൂർവ്വം പവിത്ര ‘പുരം’ (ആവരണം) വരച്ച്, അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ കർണികയോടുകൂടിയ എട്ടിതളുള്ള പദ്മം വരയ്ക്കണം।
Verse 3
एवं मंडलमालिख्य पूजयेत्तत्र मोहिनि । अष्टाक्षरविधानेन नारायणमजं विभुम् ॥ ३ ॥
ഹേ മോഹിനീ! ഇങ്ങനെ മണ്ഡലം വരച്ച്, അവിടെ അഷ്ടാക്ഷര മന്ത്രവിധാനപ്രകാരം അജനും വിഭുവുമായ നാരായണനെ പൂജിക്കണം।
Verse 4
अथ ते संप्रवक्ष्यामि कायशोधनमुत्तमम् । क्षकारं हृदये चिंत्यं रक्तं रेफसमन्वितम् ॥ ४ ॥
ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിനക്കു ദേഹശുദ്ധിയുടെ ഉത്തമ മാർഗം പറയുന്നു—ഹൃദയത്തിൽ ചുവന്ന വർണ്ണമായി, റേഫ (ര) യുക്തമായ ‘ക്ഷ’ അക്ഷരം ധ്യാനിക്കണം।
Verse 5
ज्वलंतं त्रिशिखं चैव दहंतं पापसंचयम् । चंद्रमंडलमध्यस्थमेकारं मूर्ध्नि चिंतयेत् ॥ ५ ॥
ചന്ദ്രമണ്ഡലത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ‘ഏ’ (ഏകാരം) അക്ഷരം ശിരോഭാഗത്ത് ധ്യാനിക്കണം—അത് ജ്വലിച്ച്, ത്രിശിഖയോടെ പ്രകാശിച്ച്, സഞ്ചിത പാപസമൂഹത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 6
शुक्लवर्णं प्रवर्षंतममृतं प्लावयन्महीम् । एवं निर्द्धूतपापस्तु दिव्यदेहस्ततो भवेत् ॥ ६ ॥
ശ്വേതവർണ്ണ അമൃതധാര വർഷിച്ച് ഭൂമിയെ പ്ലാവിതമാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പാപങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി കഴുകിപ്പോയാൽ ഭക്തൻ പിന്നെ ദിവ്യദേഹം പ്രാപിക്കുന്നു॥
Verse 7
अष्टाक्षरं ततो मंत्रं न्यसेद्देहात्मनेर्बुधः । वामपादं समारभ्य क्रमशश्चैव विन्यसेत् ॥ ७ ॥
അതിനുശേഷം ബുദ്ധിമാനായ সাধകൻ തന്റെ ദേഹത്തിൽ അഷ്ടാക്ഷര മന്ത്രത്തിന്റെ ന്യാസം ചെയ്യണം. ഇടത് പാദത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ക്രമമായി വിധിപൂർവ്വം വിന്യസിക്കണം॥
Verse 8
पंचांगं वैष्णवं चैव चतुर्व्यूहं तथैव च । करशुद्धिं प्रकुर्वीत मूलमंत्रेण साधकः ॥ ८ ॥
സാധകൻ വൈഷ്ണവ പഞ്ചാംഗവും ചതുര്വ്യൂഹ ധ്യാനവും ചെയ്യണം. അതുപോലെ മൂലമന്ത്രംകൊണ്ട് കരശുദ്ധി, അഥവാ കൈകളുടെ ശുദ്ധി നിർവഹിക്കണം॥
Verse 9
एकैकं चैव वर्णं तु अंगुलीषु पृथक् पृथक् । ॐकारं पृथिवी शुक्लं वामपादे तु विन्यसेत् ॥ ९ ॥
ഓരോ വർണ്ണവും വേർതിരിച്ച് വിരലുകളിൽ വിന്യസിക്കണം. തുടർന്ന് ശ്വേതരൂപമായി ധ്യാനിക്കപ്പെടുന്ന പൃഥിവീതത്ത്വത്തോടുകൂടി ഓംകാരത്തെ ഇടത് പാദത്തിൽ ന്യാസം ചെയ്യണം॥
Verse 10
नकारस्तु भावः श्यामो दक्षिणे तु व्यवस्थितः । मोकारं कालमेवाहुर्वामकट्यां निधापयेत् ॥ १० ॥
‘ന’കാരം ഭാവതത്ത്വമാണെന്നും ശ്യാമവർണ്ണമാണെന്നും പറയുന്നു; അതിനെ വലത് ഭാഗത്ത് വിന്യസിക്കണം. ‘മ’കാരം കാലം തന്നെയെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അതിനെ ഇടത് കടിയിൽ ന്യാസം ചെയ്യണം॥
Verse 11
नाकारं पूर्वबीजं तु दक्षिणस्यां व्यवस्थितम् । राकारस्तेज इत्याहुर्नाभिदेशे व्यवस्थितः ॥ ११ ॥
പൂർവ്വബീജമായ ‘ന’ അക്ഷരം വലതുവശത്ത് സ്ഥാപിക്കണം. ‘ര’ അക്ഷരം തേജോമയമെന്നു പറയുന്നു; അതിനെ നാഭിപ്രദേശത്ത് ന്യസിക്കണം.
Verse 12
वायव्योऽयं यकारस्तु वामस्कंधे समाश्रितः । णाकारः सर्वदा ज्ञेयो दक्षिणांसे व्यवस्थितः ॥ १२ ॥
വായു-തത്ത്വബന്ധിയായ ‘യ’ അക്ഷരം ഇടത് തോളിൽ ആശ്രയിപ്പിക്കണം. ‘ണ’ അക്ഷരം എപ്പോഴും വലത് തോളിൽ സ്ഥിതമാണെന്ന് അറിയണം.
Verse 13
यकारोऽयं शिरस्थश्च यत्र लोका व्यवस्थिताः । ॐकारं हृदये न्यस्य विकारं वा शिरस्यथ ॥ १३ ॥
ഈ ‘യ’ അക്ഷരം ശിരസ്സിൽ ന്യസിക്കണം; കാരണം അവിടെയാണ് ലോകങ്ങൾ ക്രമമായി നിലകൊള്ളുന്നത്. ‘ഓം’കാരത്തെ ഹൃദയത്തിൽ ന്യസിച്ച്, തുടർന്ന് ‘വി’ അക്ഷരം ശിരസ്സിൽ സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 14
ष्णकारं वै शिखायां तु वेकारं कवचे न्यसेत् । नकारं नेत्रयोस्तु स्यान्मकारं चास्त्रमीरितम् ॥ १४ ॥
‘ഷ്ണ’ അക്ഷരം ശിഖയിൽ ന്യസിച്ച്, ‘വേ’ അക്ഷരം കവചത്തിൽ ന്യസിക്കണം. ‘ന’ അക്ഷരം കണ്ണുകളിൽ ഇരിക്കട്ടെ; ‘മ’ അക്ഷരം അസ്ത്രമന്ത്രമെന്നു പ്രഖ്യാപിതം.
Verse 15
ललाटे वासुदेवस्तु शुक्लवर्णः समास्थितः । रक्तः संकर्षणश्चैव मुखे वह्न्यकसन्निभः ॥ १५ ॥
ലലാട്ടത്തിൽ ശ്വേതവർണ്ണനായ വാസുദേവൻ സ്ഥാപിതനായി വസിക്കുന്നു. മുഖത്തിൽ രക്തവർണ്ണനായ സംകർഷണനും അഗ്നി-സൂര്യസമപ്രഭയായി വിരാജിക്കുന്നു.
Verse 16
प्रद्युम्नो हृदये पीतोऽनिरुद्धो मेहने स्थितः । सर्वांगे सर्वशक्तिश्च चतुर्व्यूहार्चितो हरिः ॥ १६ ॥
പ്രദ്യുമ്നനെ സ്വർണ്ണവർണ്ണനായി ഹൃദയത്തിൽ ധ്യാനിക്കണം; അനിരുദ്ധൻ ജനനേന്ദ്രിയത്തിൽ സ്ഥിതനാണ്. സർവ്വദേഹത്തിലും വ്യാപിക്കുന്ന സർവ്വശക്തിയോടെ ഹരി ചതുര്വ്യൂഹരൂപത്തിൽ ആരാധ്യൻ.
Verse 17
ममाग्रेऽवस्थितो विष्णुः पृष्ठतश्चापि केशवः । गोविंदो दक्षिणे पार्श्वे वामे तु मधुसूदनः ॥ १७ ॥
എന്റെ മുന്നിൽ വിഷ്ണു നിലകൊള്ളുന്നു; പിന്നിൽ കേശവൻ. വലതുവശത്ത് ഗോവിന്ദൻ, ഇടതുവശത്ത് മധുസൂദനൻ.
Verse 18
उपरिष्टात्तु वैंकुठो वाराहः पृथिवीतले । अवांतरदिशो यास्तु तासु सर्वासु माधवः ॥ १८ ॥
മുകളിൽ വൈകുണ്ഠം; ഭൂമിതലത്തിൽ വരാഹരൂപനായ പ്രഭു. ഇടക്കാല ദിക്കുകളെല്ലാം, ഓരോ ദിക്കിലും, മാധവൻ സന്നിഹിതൻ.
Verse 19
गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा । नरसिंहकृता गुप्तिर्वासुदेवमयो ह्यहम् ॥ १९ ॥
നടക്കുകയോ നിൽക്കുകയോ, ജാഗരിക്കുകയോ ഉറങ്ങുകയോ ചെയ്താലും—നരസിംഹൻ ചെയ്ത സംരക്ഷണം ഉണ്ട്; കാരണം ഞാൻ വാസുദേവമയൻ തന്നെയാണ്.
Verse 20
एवं विष्णुमयो भूत्वा ततः कर्म समारभेत् । यथा देहे तथा देवे सर्वतत्वानि योजयेत् ॥ २० ॥
ഇങ്ങനെ വിഷ്ണുമയനായി പിന്നെ കർമ്മം ആരംഭിക്കണം. ദേഹത്തിൽ എങ്ങനെ തത്ത്വങ്ങളെ യോജിപ്പിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ദേവതയിലും സർവ്വതത്ത്വങ്ങളെ യഥാവിധി ബന്ധിപ്പിക്കണം.
Verse 21
फकारांतं समुद्दिष्टं सर्वविघ्नहरं शुभम् । तत्रार्कचंद्रवह्नीयनां मंडलानि विचिंतयेत् ॥ २१ ॥
‘ഫ’കാരാന്ത അക്ഷരം ശുഭവും സർവ്വവിഘ്നഹരവും എന്നു പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിൽ സൂര്യ-ചന്ദ്ര-അഗ്നി മണ്ഡലങ്ങളെ ധ്യാനിക്കണം.
Verse 22
पद्ममध्ये न्यसेद्विष्णुं भुवनस्यांतरस्य तु । ततो विचिंत्य हृदये प्रणवं ज्योतिरुत्तमम् ॥ २२ ॥
പദ്മത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ, ഭുവനത്തിന്റെ അന്തരാകാശത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ ന്യസിക്കണം. തുടർന്ന് ഹൃദയത്തിൽ പ്രണവം ‘ഓം’ എന്ന പരമജ്യോതിയെ ധ്യാനിക്കണം.
Verse 23
कर्णिकायां समासीनं ज्योतीरूपं सनातनम् । अष्टाक्षरं ततो मंत्रं न्यसेच्चैव यथाक्रमम् ॥ २३ ॥
പദ്മത്തിന്റെ കർണികയിൽ ജ്യോതിരൂപനായ സനാതനൻ ആസീനനാണ്. തുടർന്ന് അഷ്ടാക്ഷര മന്ത്രത്തിന്റെ ന്യാസം യഥാക്രമം ചെയ്യണം.
Verse 24
तेन व्यस्तसमस्तेन पूजनं परमं स्मृतम् । द्वादशाक्षरमंत्रेण यजेद्देवं सनातनम् ॥ २४ ॥
ആ രീതിയിൽ—വിശദമായോ സംക്ഷിപ്തമായോ—പൂജ പരമമെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. ദ്വാദശാക്ഷര മന്ത്രത്തോടെ സനാതന ദേവനെ യജിക്കണം.
Verse 25
ततोऽवधार्य हृदये कर्णिकायां बहिर्न्यसेत् । चतुर्भुजं महासत्वं सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ २५ ॥
പിന്നീട് ഹൃദയത്തിൽ ദൃഢമായി നിശ്ചയിച്ച്, ഹൃദയപദ്മത്തിന്റെ കർണികയിൽ പുറത്തായി പ്രഭുവിനെ ന്യസിക്കണം—ചതുര്ഭുജനായ മഹാസത്ത്വൻ, കോടി സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ പ്രഭയുള്ളവൻ.
Verse 26
चिंतयित्वा महायोगं ततश्चावाहयेत्क्रमात् । मीनरूपावहश्चैव नरसिंहश्च वामनः ॥ २६ ॥
പരമ മഹായോഗമായി അവനെ ധ്യാനിച്ച്, പിന്നെ ക്രമമായി അവനെ ആവാഹിക്കണം—മീനരൂപധാരി, നരസിംഹനും വാമനനും ആയി।
Verse 27
आयांतु देवा वरदा मम नारायणाग्रतः । सुमेरुः पादपीठं ते पद्मकल्पितमासनम् ॥ २७ ॥
വരദായക ദേവന്മാർ എന്റെ നാരായണന്റെ സന്നിധിയിൽ വരട്ടെ. സുമേരു നിന്റെ പാദപീഠമാകട്ടെ; പദ്മം കല്പിച്ച ആസനം നിന്റെ ആസനമാകട്ടെ।
Verse 28
सर्वतत्वहितार्थाय तिष्ठ त्वं मधुसूदन । पाद्यं ते पादयोर्देव पद्मनाभ सनातन ॥ २८ ॥
സകല തത്ത്വങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനും പരമ ലക്ഷ്യത്തിനുമായി, ഹേ മധുസൂദന, ഇവിടെ നിലകൊള്ളുക. ഹേ ദേവാ, സനാതന പദ്മനാഭാ—ഇത് നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ പാദ്യം അർപ്പിക്കുന്നു।
Verse 29
विष्णो कमलपत्राक्ष गृहाण मधुसूदन । मधुपर्कं महादेव ब्रह्माद्यैः कल्पितं मया ॥ २९ ॥
ഹേ വിഷ്ണോ, കമലപത്രാക്ഷ മധുസൂദന, ഹേ മഹാദേവാ—ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ നിശ്ചയിച്ച വിധിപ്രകാരം ഞാൻ ഒരുക്കിയ മധുപർകം ദയവായി സ്വീകരിക്കണമേ।
Verse 30
निवेदितं च भक्त्यार्घं गृहाण पुरुषोत्तम । मंदाकिन्यास्ततो वारि सर्वपापहरं शिवम् ॥ ३० ॥
ഹേ പുരുഷോത്തമാ, ഭക്തിയോടെ സമർപ്പിച്ച ഈ അർഘ്യം സ്വീകരിക്കണമേ. തുടർന്ന് മന്ദാകിനിയുടെ ജലം സ്വീകരിക്കണമേ—അത് മംഗളകരവും സർവ്വപാപഹരവും ആകുന്നു।
Verse 31
गृहाणाचमनीयं त्वं मया भक्त्या निवेदितम् । त्वमापः पृथिवी चैव ज्योतिस्त्वं वायुरेव च ॥ ३१ ॥
ഭക്തിയോടെ ഞാൻ നിവേദിച്ച ഈ ആചമനീയ ജലം സ്വീകരിക്കണമേ. നീ തന്നെയാണ് ജലവും ഭൂമിയും; നീ തന്നെയാണ് ജ്യോതി (അഗ്നി)യും നീ തന്നെയാണ് വായുവും.
Verse 32
लोकसंधृतिमात्रेण वारिणा स्नापयाम्यहम् । देवतंतुसमायुक्ते यज्ञवर्णसमन्विते ॥ ३२ ॥
ലോകധാരണത്തിന് ആവശ്യമായത്ര ജലമാത്രം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ സ്നാനവിധി നടത്തുന്നത്. ഇത് ദേവതാതന്തുക്കളാൽ സംയുക്തവും യജ്ഞത്തിന്റെ പവിത്ര വർണങ്ങളാൽ സമന്വിതവും ആകുന്നു.
Verse 33
स्वर्णवर्णप्रभे देव वाससी प्रतिगृह्यताम् । शरीरं च न जानामि चेष्टां च तव केशव ॥ ३३ ॥
സ്വർണവർണപ്രഭയിൽ ദീപ്തനായ ദേവാ, ഈ വസ്ത്രങ്ങൾ സ്വീകരിക്കണമേ. കേശവാ, നിന്റെ ദിവ്യശരീരവും നിന്റെ ലീലാമയ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഗതിയും ഞാൻ അറിയുന്നില്ല.
Verse 34
मया निवेदितं गंधं प्रतिगृह्य विलिप्यताम् । ऋग्यजुःसाममंत्रेण त्रिवृतं पद्मयोनिना ॥ ३४ ॥
ഞാൻ നിവേദിച്ച ഈ സുഗന്ധലേപം സ്വീകരിച്ച് ലേപിക്കണമേ. പദ്മയോനി (ബ്രഹ്മാവ്) ഋഗ്-യജുഃ-സാമ മന്ത്രങ്ങളാൽ ഇതിനെ മൂന്നു പ്രാവശ്യം അഭിമന്ത്രിച്ചിട്ടുണ്ട്.
Verse 35
सावित्रीग्रंथिसंयुक्तमुपवीतं तवार्प्यते । दिव्यरत्नसमायुक्ता वह्निभानुसमप्रभाः ॥ ३५ ॥
സാവിത്രീ-ഗ്രന്ഥിയോടെ സംയുക്തമായ ഈ ഉപവീതം ഞാൻ നിനക്കർപ്പിക്കുന്നു. ഇത് ദിവ്യരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയും സമപ്രഭയോടെ ദീപ്തവുമാണ്.
Verse 36
गात्राणि शोभयिष्यंति अलंकारास्तु माधव । सूर्याचंद्रसोमर्ज्योतिर्विद्युदग्न्योस्तथैव च ॥ ३६ ॥
ഹേ മാധവാ! അലങ്കാരങ്ങൾ അവയവങ്ങളെ ശോഭിപ്പിക്കും; അതുപോലെ സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, സോമൻ, മിന്നൽ, അഗ്നി എന്നിവയുടെ ജ്യോതിയും പ്രകാശിക്കും।
Verse 37
त्वमेव ज्योतिषां देव दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । वनस्पतिरसो दिव्यो गंधाढ्यः सुरभिश्च ते ॥ ३७ ॥
ഹേ ദേവാ! ജ്യോതികളിൽ പരമജ്യോതി നീയേ; ഈ ദീപം കൃപയോടെ സ്വീകരിക്കണമേ. ഇത് വൃക്ഷസസ്യങ്ങളുടെ ദിവ്യസാരം (എണ്ണ) നിറഞ്ഞതും, സുഗന്ധസമൃദ്ധവും, നിനക്കായി സുരഭിയുമാണ്।
Verse 38
मया निवेदितो भक्त्या धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समान्विताम् ॥ ३८ ॥
ഞാൻ ഭക്തിയോടെ സമർപ്പിച്ച ഈ ധൂപം കൃപയോടെ സ്വീകരിക്കണമേ. കൂടാതെ ഷഡ്രസങ്ങളാൽ സമന്വിതമായ ഈ രുചികരമായ ചതുര്വിധ അന്നവും സ്വീകരിക്കണമേ.
Verse 39
मया निवेदितं भक्त्या नैवेद्यं तव केशव । पूर्वे दले वासुदेवं याम्ये संकीर्षणं न्यसेत् ॥ ३९ ॥
ഹേ കേശവാ! ഭക്തിയോടെ ഞാൻ നിനക്കായി നൈവേദ്യം സമർപ്പിച്ചു. കിഴക്കൻ ഭാഗത്ത് വാസുദേവനെയും, തെക്കൻ ഭാഗത്ത് സങ്കർഷണനെയും സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 40
प्रद्युम्नं पश्चिमे कुर्यादनिरुद्धं तथोत्तरे । वाराहं च तथाग्रेये नरसिंहं च नैर्ऋते ॥ ४० ॥
പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പ്രദ്യുമ്നനെയും, വടക്ക് ഭാഗത്ത് അനിരുദ്ധനെയും സ്ഥാപിക്കണം. കൂടാതെ വടക്കുകിഴക്കിൽ വരാഹനെയും, തെക്കുപടിഞ്ഞാറിൽ നരസിംഹനെയും സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 41
वायव्यां माधवं चैव तथैशाने त्रिविक्रमम् । तथाष्टाक्षरदेवस्य गरुडं परितो न्यसेत् ॥ ४१ ॥
വായവ്യ ദിക്കിൽ മാധവനെ ന്യാസിച്ച്, ഈശാന ദിക്കിൽ ത്രിവിക്രമനെ ന്യാസിക്കണം. അതുപോലെ അഷ്ടാക്ഷരീ മന്ത്രദേവനെ ചുറ്റും ഗരുഡനെ വിന്യസിക്കണം.
Verse 42
वामपार्श्वे तथा चक्रं शंखं दक्षिणतो न्यसेत् । तथा महागदां चैव न्यसेद्देवस्य दक्षिणे ॥ ४२ ॥
ഇടത് പാർശ്വത്തിൽ ചക്രം ന്യാസിച്ച്, വലത് പാർശ്വത്തിൽ ശംഖം വിന്യസിക്കണം. അതുപോലെ ദേവന്റെ വലതുഭാഗത്ത് മഹാഗദയും സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 43
ततः शार्ङ्गधनुर्विद्वान्न्यसेद्देवस्य वामतः । दक्षिणे चेषुधी दिव्ये खङ्गं वामे च विन्यसत् ॥ ४३ ॥
അതിനുശേഷം പണ്ഡിതനായ ഉപാസകൻ ദേവന്റെ ഇടതുഭാഗത്ത് ശാർങ്ഗധനുസ്സിനെ ന്യാസിക്കണം. വലതുഭാഗത്ത് ദിവ്യ ഇഷുധിയും, ഇടതിൽ ഖഡ്ഗവും വിന്യസിക്കണം.
Verse 44
श्रियं दक्षिणतः स्थाप्य पुष्टिमुत्तरतो न्यसेत् । वनमालां च पुरतस्ततः श्रीवत्सकौस्तुभौ ॥ ४४ ॥
ശ്രീയെ (ലക്ഷ്മിയെ) വലതുഭാഗത്ത് സ്ഥാപിച്ച്, പുഷ്ടിയെ ഉത്തരഭാഗത്ത് ന്യാസിക്കണം. മുൻവശത്ത് വനമാല അണിയിച്ച്, തുടർന്ന് ശ്രീവത്സചിഹ്നവും കൗസ്തുഭമണിയും വിന്യസിക്കണം.
Verse 45
विन्यसेद्धृदयादीनि पूर्वादिषु चतुर्ष्वपि । ततोऽस्त्रं देवदेवस्य कोणे चैव तु विन्यसेत् ॥ ४५ ॥
ഹൃദയാദി അങ്കന്യാസങ്ങൾ കിഴക്ക് മുതലായ നാലു ദിക്കുകളിലും വിന്യസിക്കണം. തുടർന്ന് ദേവദേവന്റെ അസ്ത്രമന്ത്രം കോണദിക്കിലും (ഇടത്തരം ദിശ) വിന്യസിക്കണം.
Verse 46
इंद्रमग्निं यमं चैव निर्ऋतिं वरुणं तथा । वायुं धनदमीशानमनंतं ब्रह्मणा सह ॥ ४६ ॥
ഇന്ദ്രൻ, അഗ്നി, യമൻ, നിരൃതി, വരുണൻ, വായു, ധനദൻ (കുബേരൻ), ഈശാനൻ, അനന്തൻ—ബ്രഹ്മാവിനോടുകൂടെ—(ഇവിടെ ആവാഹനം/സ്മരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു)।
Verse 47
पूजयेत्तान्स्वकैर्मंत्रैरधश्चोर्ध्वं तथैव च । एवं संपूज्य देवेशं मंडलस्थं जनार्दनम् ॥ ४७ ॥
സ്വസ്വ മന്ത്രങ്ങളാൽ, താഴെയും മുകളിലും—അതുപോലെ—അവരെ പൂജിക്കണം. ഇങ്ങനെ മണ്ഡലസ്ഥനായ ദേവേശൻ ജനാർദനനെ വിധിപൂർവ്വം സമ്പൂജിച്ചാൽ (കർമ്മം സിദ്ധമാകും)।
Verse 48
लभेदभिमतान्कामान्नरो नास्त्यत्र संशयः । अनेनैव विधानेन मंडलस्थं जनार्दनम् ॥ ४८ ॥
ഈ വിധാനത്തിലൂടെ മനുഷ്യൻ അഭിഷ്ടമായ ഫലങ്ങൾ നേടും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഇതേ വിധാനപ്രകാരം മണ്ഡലസ്ഥനായ ജനാർദനൻ (വിഷ്ണു)നെ പൂജിക്കണം.
Verse 49
पूजितं यस्तु पश्येत्स प्रविशेद्विष्णुमव्ययम् । सकृदप्यर्चितो येन विधिनानेन केशवः ॥ ४९ ॥
ആർ (പ്രഭുവിനെ) പൂജിക്കപ്പെടുന്നത് കാണുന്നുവോ, അവൻ അവ്യയനായ വിഷ്ണുവിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. കാരണം ഈ വിധിപ്രകാരം കേശവനെ ഒരിക്കൽപോലും അർച്ചിച്ചാൽ (അതുതന്നെ മഹാഫലദായകം).
Verse 50
जन्ममृत्युजरास्तीर्त्वा विष्णोः पदमवाप्नुयात् । यः स्मरेत्सततं भक्त्या नारायणमतंद्रितः ॥ ५० ॥
ഭക്തിയോടെ, അശ്രദ്ധയില്ലാതെ, നിരന്തരം നാരായണനെ സ്മരിക്കുന്നവൻ—ജനനം, മരണം, ജര എന്നിവ കടന്ന് വിഷ്ണുപദം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 51
अन्वहं तस्य वासाय श्वेतद्वीपः प्रकीर्तितः । ॐकारादिसमायुक्तं नमस्कारं तदीयकम् ॥ ५१ ॥
അവന്റെ നിത്യവാസസ്ഥാനമായി ശ്വേതദ്വീപം പ്രസിദ്ധമാണ്. അവനോടുള്ള നമസ്കാരം ‘ഓം’കാരാദി പവിത്രോച്ചാരണങ്ങളോടെ ഭക്തിയോടെ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നതുതന്നെ.
Verse 52
सनाम सर्वतत्त्वानां मंत्र इत्यभिधीयते । अनेनैव विधानेन गंधपुष्पं निवेदयेत् ॥ ५२ ॥
സകല തത്ത്വങ്ങളുടെയും നാമങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഉച്ചാരണമേ ‘മന്ത്രം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതേവിധം ഗന്ധവും പുഷ്പവും നിവേദിക്കണം.
Verse 53
एकैकस्य प्रकुर्वीत यथोद्दिष्टं क्रमेण तु । मुद्रास्ततो निबध्नीयाद्यथोक्तिक्रमवेदितम् ॥ ५३ ॥
ഓരോ കര്മ്മവും ശാസ്ത്രോക്ത ക്രമത്തില് ഒന്നൊന്നായി നിര്വഹിക്കണം. പിന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ക്രമം കൃത്യമായി അറിഞ്ഞ് മുദ്രകള് ബന്ധിക്കണം.
Verse 54
जपं चैव प्रकुवर्ति मूलमंत्रेण तत्ववित् । अष्टाविंशतिमष्टौ वा शतमष्टोत्तरं तथा ॥ ५४ ॥
തത്ത്വജ്ഞന് മൂലമന്ത്രം കൊണ്ടു ജപം തീർച്ചയായും ചെയ്യണം—ഇരുപത്തിയെട്ട് പ്രാവശ്യം, അല്ലെങ്കിൽ എട്ട് പ്രാവശ്യം, അല്ലെങ്കിൽ നൂറ്റെട്ട് പ്രാവശ്യം.
Verse 55
काम्येषु च यथोक्तं स्याद्यथाशक्ति समाहितः । पद्मं शंखं च श्रीवत्सं गदां गरुडमेव च ॥ ५५ ॥
കാമ്യകര്മ്മങ്ങളിലും ശാസ്ത്രോക്തവിധിപ്രകാരം, യഥാശക്തി മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി നടത്തണം—പദ്മം, ശംഖം, ശ്രീവത്സം, ഗദ, ഗരുഡനെയും (ധ്യാനം/ചിഹ്നനം) ചെയ്യണം.
Verse 56
चक्रं खङ्गं च शार्ङ्गं च अष्टौ मुद्राः प्रकीर्तिताः । गच्छ गच्छ परं स्थानं पुराणपुरुषोत्तम ॥ ५६ ॥
ചക്രം, ഖഡ്ഗം, ശാർങ്ഗധനുസ്സ്—ഇവ അഷ്ട പവിത്ര മുദ്രകളിൽ പ്രസിദ്ധം. ഹേ ആദി പുരുഷോത്തമാ, പോകുക പോകുക പരമധാമത്തിലേക്ക്।
Verse 57
यन्न ब्रह्मादयो देवा विंदंति परमं पदम् । अर्चनं ये न जानंति हरेर्मंत्रैर्यथोदितम् ॥ ५७ ॥
ഹരിയുടെ മന്ത്രങ്ങളോടുകൂടെ ശാസ്ത്രോക്തവിധിയിൽ അർച്ചനം അറിയാത്തവർ—ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരായാലും പരമപദം പ്രാപിക്കുകയില്ല।
Verse 58
ते त्वत्र मूलमंत्रेण पूजयंत्यच्युतं शुभे ॥ ५८ ॥
എന്നാൽ ഇവിടെ, ഹേ ശുഭേ, അവർ മൂലമന്ത്രംകൊണ്ട് അച്യുതനെ (വിഷ്ണുവിനെ) പൂജിക്കുന്നു।
Verse 59
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ വസു–മോഹിനീ സംവാദത്തിലെ ‘പുരുഷോത്തമമാഹാത്മ്യം’ എന്ന അമ്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
It functions as the cosmological and liturgical ‘body’ of the rite: Viṣṇu is installed in the pericarp (core), while petals and directions receive vyūhas/avatāras and protective placements, integrating inner meditation with outer sacred space.
Nyāsa sacralizes the practitioner’s body by mapping mantra-syllables onto bodily loci and tattva/element associations, enabling identification with Viṣṇu (viṣṇu-mayatā) before commencing external worship.
It asserts that proper worship and constant remembrance of Nārāyaṇa carry one beyond birth, death, and old age to Viṣṇu’s abode; remarkably, even seeing the worship performed is said to lead toward imperishable Viṣṇu.