Śuka’s Yoga-ascent, the Echo of ‘Bhoḥ’, and the Vaikuṇṭha Vision

Verse 1

सूत उवाच । एतच्छ्रृत्वा तु वचनं नारदो भगवानृषिः । पुनः पप्रच्छ तं विप्र शुकाभिपतनं मुनिम् ॥ १ ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ആ വചനം കേട്ട ശേഷം ഭഗവാൻ ഋഷി നാരദൻ വീണ്ടും ശുകഭാവം പ്രാപിച്ച ആ ബ്രാഹ്മണ മുനിയെ ചോദ്യം ചെയ്തു।

Verse 2

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं त्वयाऽतिकरुणात्मना । यच्छ्रृत्वा मानसं मेऽद्य शांतिमग्र्यामुपागतम् ॥ २ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ! അത്യന്തം കരുണാസ്വഭാവനായ നിങ്ങൾ എല്ലാം വിശദമാക്കി. അത് കേട്ടപ്പോൾ ഇന്ന് എന്റെ മനസ് പരമശാന്തി പ്രാപിച്ചു।

Verse 3

पुनश्च मोक्षशास्त्रं मे त्वमादिश महामुने । नहि सम्पूर्णतामेति तृष्णा कृष्णगुणार्णवे ॥ ३ ॥

വീണ്ടും, ഹേ മഹാമുനേ! എനിക്ക് മോക്ഷശാസ്ത്രം ഉപദേശിക്കണമേ; ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഗുണസമുദ്രത്തിൽ എന്റെ തൃഷ്ണയ്ക്ക് നിറവ് വരുന്നതില്ല।

Verse 4

ये तु संसारनिर्मुक्ता मोक्ष शास्त्रपरायणाः । कुत्र ते निवसंतीह संशयो मे महानयम् ॥ ४ ॥

സംസാരത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തരായി മോക്ഷശാസ്ത്രത്തിൽ പരായണരായവർ ഇവിടെ എവിടെയാണ് വസിക്കുന്നത്? ഇതാണ് എന്റെ മഹാസംശയം।

Verse 5

तं छिन्धि सुमहाभागत्वत्तो नान्यो विदांवरः । सनं. उ । धारयामास चात्मानं यथाशास्त्रं महामुनिः ॥ ५ ॥

ഹേ സുമഹാഭാഗ! ആ സംശയം മുറിച്ചുകളയണമേ; നിങ്ങളൊഴികെ ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ മറ്റാരുമില്ല. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു മഹാമുനി ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം സ്വയം സ്ഥിരപ്പെടുത്തി।

Verse 6

पादात्प्रभृति गात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित् । ततः स प्राङ्मुखो विद्वानादित्येन विरोचिते ॥ ६ ॥

പാദങ്ങളിൽ നിന്നാരംഭിച്ച് അവയവങ്ങളിലേക്കു ക്രമമായി, ക്രമയോഗം അറിയുന്ന সাধകൻ തന്റെ ചേതനയെ വിന്യസിക്കണം. തുടർന്ന് ആ പണ്ഡിതൻ കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് ആദിത്യപ്രഭയിൽ ഈ ധ്യാനം നടത്തണം.

Verse 7

पाणिपादं समाधाय विनीतवदुपाविशत् । न तत्र पक्षिसंघातो न शब्दो न च दर्शनम् ॥ ७ ॥

കൈകാലുകൾ ഒതുക്കി അവൻ വിനീതനായി ഇരുന്നു. അവിടെ പക്ഷികളുടെ കൂട്ടമില്ല, ശബ്ദമില്ല, കാണുവാൻ ഒന്നുമില്ലായിരുന്നു.

Verse 8

यत्र वैयासकिर्द्धाम्नि योक्तुं समुपचक्रमे । स ददर्श तदात्मानं सर्वसंगविनिःसृतः ॥ ८ ॥

വൈയാസകി തന്റെ അന്തർധാമത്തിൽ യോഗത്തിൽ ലയിക്കാൻ ആരംഭിച്ചിടത്ത്, അവൻ തന്റെ തന്നെ ആത്മസ്വരൂപം ദർശിച്ചു—എല്ലാ ബന്ധങ്ങളിലെയും ആസക്തികളിലെയും പൂർണ്ണ വിമുക്തനായി.

Verse 9

प्रजहास ततो हासं शुकः सम्प्रेक्ष्य भास्करम् । स पुनर्योगमास्थाय मोक्षमार्गोपलब्धये ॥ ९ ॥

അപ്പോൾ ശുകൻ ഭാസ്കരനെ നോക്കി ഉച്ചത്തിൽ ചിരിച്ചു. പിന്നെ മോക്ഷമാർഗ്ഗം ലഭിക്കുവാൻ വീണ്ടും യോഗത്തെ ആശ്രയിച്ച് সাধനയിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 10

महायोगीश्वरो भूत्वा सोऽत्यक्रामद्विहायसम् । अंतरीक्षचरः श्रीमान्व्यासपुत्रः सुनिश्चितः ॥ १० ॥

മഹായോഗീശ്വരനായി അവൻ വിശാലാകാശം അതിക്രമിച്ചു. അന്തരീക്ഷത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ശ്രീമാൻ വ്യാസപുത്രൻ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ മുന്നേറി.

Verse 11

तमुंद्यंतं द्विजश्रेष्टं वैनतेयसमद्युतिम् । ददृशुः सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम् ॥ ११ ॥

സകലഭൂതങ്ങളും ഉദയമാകുന്ന ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ടു—വൈനതേയൻ (ഗരുഡൻ) പോലെ ദീപ്തിമാൻ, മനസ്സിന്റെയും കാറ്റിന്റെയും വേഗംപോലെ അതിവേഗൻ।

Verse 12

यथाशक्ति यथान्यायं पूजयांचक्रिरे तथा । पुष्प वर्षैश्च दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकसः ॥ १२ ॥

അപ്പോൾ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച്, ധർമ്മവിധിപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു; ദിവ്യലോകവാസികൾ അദ്ദേഹത്തിന്മേൽ ദിവ്യ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു।

Verse 13

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गंधर्वाप्सरसां गणाः । ऋषयश्चैव संसिद्धाः कोऽयं सिद्धिमुपागतः ॥ १३ ॥

അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ഗന്ധർവ-അപ്സരാഗണങ്ങൾ എല്ലാം വിസ്മയിച്ചു; സിദ്ധ ഋഷികളും—“ഇവൻ ആരാണ്, ഇത്തരമൊരു സിദ്ധി പ്രാപിച്ചവൻ?” എന്നു ചിന്തിച്ചു।

Verse 14

ततोऽसौ स्वाह्रयं तेभ्यः कथयामास नारद । उवाच च महातेजास्तानृषीन्संप्रहर्षितः ॥ १४ ॥

അപ്പോൾ നാരദൻ അവർക്കു തന്റെ അനുഭവവൃത്താന്തം പറഞ്ഞു; മഹാതേജസ്വിയായ ആ മുനി അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ ആ ഋഷിമാരോട് സംസാരിച്ചു।

Verse 15

पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै । तस्मै प्रतिवचोदेयं भवद्भिस्तु समाहितैः ॥ १५ ॥

എന്റെ പിതാവ് ‘ഹേ ശുക!’ എന്ന് വിളിച്ചുകൊണ്ട് എന്നെ പിന്തുടർന്ന് വന്നാൽ, നിങ്ങൾ സമാഹിതചിത്തരായി അദ്ദേഹത്തിന് യുക്തമായ മറുപടി നൽകണം।

Verse 16

बाढमुक्तस्ततस्तैस्तु लोकान्हित्वा चतुर्विधान् । तमो ह्यष्टविधं त्यक्त्वा जहौ पञ्चविधं रजः ॥ १६ ॥

ആ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നു പൂർണ്ണമായി വിമുക്തനായി അവൻ ചതുര്വിധ ലോകങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ചു; അഷ്ടവിധ തമസ് (അന്ധകാരം) ത്യജിച്ച് പിന്നെ പഞ്ചവിധ രജസ് (ഉദ്വേഗം)യും വിട്ടുകളഞ്ഞു।

Verse 17

ततः सत्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत् । ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिंगपूजिते ॥ १७ ॥

പിന്നീട് ആ ധീമാൻ സത്ത്വവും ത്യജിച്ചു; അതു അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി. തുടർന്ന് ലിംഗപൂജയാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന നിത്യ നിർഗുണ പദത്തിൽ അവൻ സ്ഥാപിതനായി।

Verse 18

ततः स श्रृङ्गेऽप्रतिमे हिमवन्मेरुसन्निभे । संश्लिष्टे श्वेतपीते च रुक्मरूप्यमये शुभे ॥ १८ ॥

പിന്നീട് അവൻ ഹിമവാനും മേറുവും പോലെയുള്ള അതുല്യ ശിഖരത്തിലെത്തി—ശുഭമായും ഘനമായി ചേർന്നതുമായ, ശ്വേത-പീത വർണ്ണമുള്ള, സ്വർണ്ണ-രൂപ്യമയമായതുപോലെ।

Verse 19

शतयोजनविस्तारे तिर्यागूर्द्ध्च नारद । सोऽविशंकेन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः ॥ १९ ॥

ഹേ നാരദാ, നൂറ് യോജന വ്യാപ്തിയിൽ—അടിവശത്തേക്കും മേലോട്ടും—ആ ശുകൻ സംശയമില്ലാത്ത മനസ്സോടെ അതുപോലെ ചാടി (പറന്നു) പോയി।

Verse 20

ते श्रृङ्गेऽत्यंतसंश्लिष्टे सहसैव द्विधाकृते । अदृश्येतां द्विजश्रेष्ट तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २० ॥

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, അത്യന്തം ചേർന്നു കെട്ടിയിരുന്ന ആ രണ്ടു ശൃംഗങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് രണ്ടായി പിളർന്നപ്പോൾ, അവ കാഴ്ചയിൽ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമായി; അതു വാസ്തവത്തിൽ അത്ഭുതമായി തോന്നി।

Verse 21

ततः पर्वतश्रृंगाभ्यां सहसैव विनिःसृतः । न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः ॥ २१ ॥

അപ്പോൾ അവൻ സഹസാ രണ്ടു പർവ്വതശിഖരങ്ങൾക്കിടയിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ആ ശ്രേഷ്ഠ പർവ്വതത്തിനും അവന്റെ മുന്നേറുന്ന ഗതി തടയാനോ പ്രതിഘാതിക്കാനോ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 22

ततो मंदाकिनीं दिव्या मुपरिष्टादभिव्रजन् । शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननम् ॥ २२ ॥

പിന്നീട് ദിവ്യമായ മന്ദാകിനിയുടെ മുകളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച ധർമ്മാത്മാവായ ശുകൻ പുഷ്പിത വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഒരു കാനനോപവനം കണ്ടു.

Verse 23

तस्यां क्रीडासु निरताः स्नांति चैवाप्सरोगणाः । निराकारं तु साकाराददृशुस्तं विवाससः ॥ २३ ॥

അവിടെ കളികളിൽ ലീനമായ അപ്സരാഗണങ്ങൾ സ്നാനവും ചെയ്തു; അവർ ദേഹധാരികളായി, വസ്ത്രരഹിതരായിരുന്നിട്ടും, ആ നിരാകാര പരതത്ത്വത്തെ ദർശിച്ചു.

Verse 24

तं प्रक्रमंतमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः । उत्तमां गतिमास्थाय पृष्टतोऽनुससार ह ॥ २४ ॥

അവൻ പുറപ്പെട്ടുവെന്ന് അറിഞ്ഞ പിതാവ് സ്നേഹത്തോടെ നിറഞ്ഞു; ഉത്തമമായ ഗതി സ്വീകരിച്ച് അവന്റെ പിന്നാലെ പിന്തുടർന്നു.

Verse 25

शुकस्तु मारुतादूर्द्ध्वं गतिं कृत्वां तरिक्षगाम् । दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा ॥ २५ ॥

എന്നാൽ ശുകൻ കാറ്റിനും മുകളിലേക്ക് ഉയർന്ന്, അന്തരീക്ഷത്തിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച്, തന്റെ അത്ഭുതപ്രഭാവം പ്രകടിപ്പിച്ചു; അപ്പോൾ അവൻ സർവ്വഭൂതസ്വരൂപനായി.

Verse 26

अथ योगगतिं व्यासः समास्थाय महातपाः । निमेषांतरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ ॥ २६ ॥

അപ്പോൾ മഹാതപസ്വിയായ വ്യാസൻ യോഗഗതിയെ ആശ്രയിച്ച്, ഒരു നിമിഷമാത്രത്തിൽ ശുകൻ ഇറങ്ങിയിടത്തേക്ക് എത്തിച്ചേർന്നു।

Verse 27

स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं गतं शुकम् । शशंसुर्मुनयः सिद्धा गतिं तस्मै सुतस्य ताम् ॥ २७ ॥

അവൻ കണ്ടു—ശുകൻ പാതയെ രണ്ടായി വിഭജിച്ചുപോലെ പർവ്വതശിഖരത്തിലേക്ക് ഗമിച്ചു. സിദ്ധമുനിമാർ അവന്റെ പുത്രൻ പ്രാപിച്ച അതേ ഗതിയെ അവനോട് പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse 28

ततः शुकेतिशब्देन दीर्घेण क्रंदितं तदाः । स्वयं पित्रा स्वरेणोञ्चैस्त्रींल्लोकाननुनाद्य वै ॥ २८ ॥

പിന്നീട് ‘ശുകേതി!’ എന്ന ദീർഘ വിളിയോടെ പിതാവ് തന്നേ ഉച്ചസ്വരത്തിൽ ആഹ്വാനം ചെയ്തു; അതിനാൽ ത്രിലോകവും മുഴങ്ങിപ്പോയി।

Verse 29

शुकः सर्वगतिर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः । प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोः शब्देनानुनादयन् ॥ २९ ॥

ശുകൻ സർവ്വഗതിയായി, സർവ്വാത്മാവായി, സർവ്വദിക്കുമുഖനായി മറുപടി പറഞ്ഞു; ധർമ്മാത്മാവ് ‘ഭോഃ’ എന്ന ശബ്ദം മുഴക്കി അനുനാദിപ്പിച്ചു।

Verse 30

तत एकाक्षरं नादं भोरित्येवमुदीरयन् । प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुञ्चैः स्थावरजंगमम् ॥ ३० ॥

അപ്പോൾ ‘ഭോ’ എന്ന ഏകാക്ഷര നാദം ഉച്ചരിച്ച്, അവൻ ഉച്ചസ്വരത്തിൽ സ്ഥാവരജംഗമങ്ങളടങ്ങിയ സർവ്വജഗത്തെയും പ്രത്യാഹരിച്ചു പോലെ ആക്കി।

Verse 31

ततः प्रभृति वाऽद्यापि शब्दानुञ्चारितान्पृथक् । गिरिगह्वरपृष्टेषु व्याजहार शुकं प्रति ॥ ३१ ॥

അന്നുമുതൽ ഇന്നുവരെയും, വ്യക്തമായി വേർതിരിച്ച് ഉച്ചരിച്ച ആ ശബ്ദങ്ങൾ പർവ്വതഗുഹകളുടെയും താഴ്വരകളുടെയും പാറമേച്ചിലുകളിൽ പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു; ശുകനോടു സംസാരിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 32

अंतर्हितप्रभावं तं दर्शयित्वा शुकस्तदा । गुणान्संत्यज्य सत्त्वादीन्पदमध्यगमत्परम् ॥ ३२ ॥

അപ്പോൾ ശുകൻ ആ അന്തർഹിത ദിവ്യപ്രഭാവം വെളിപ്പെടുത്തി, സത്ത്വാദി ഗുണങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് പരമപദം പ്രാപിച്ചു।

Verse 33

महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः । सोऽनुनीतो भगवता व्यासो रुद्रेण नारद ॥ ३३ ॥

ഹേ നാരദാ, അമിതതേജസ്സുള്ള പുത്രന്റെ മഹിമ കണ്ട വ്യാസനെ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ ആശ്വസിപ്പിച്ച് അനുനയിപ്പിച്ചു।

Verse 34

किमु त्वं ताम्यसि मुने पुत्रं प्रति समाकुलः । पश्यसि विप्र नायांतं ब्रह्यभूतं निजांतिरे ॥ ३४ ॥

ഹേ മുനേ, പുത്രനെക്കുറിച്ച് വ്യാകുലനായി നീ എന്തിന് ദുഃഖിക്കുന്നു? ഹേ വിപ്ര, അവൻ ബ്രഹ്മഭൂതനായി നിന്റെ അടുത്തുതന്നെ നിലകൊള്ളുന്നതു നീ കാണുന്നില്ലേ?

Verse 35

इत्येवमनुनीतोऽसौ व्यासः पुनरुप्राव्रजत् । श्वाश्रमं स शुको ब्रह्मभूतो लोकांश्चचार ह ॥ ३५ ॥

ഇങ്ങനെ ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെട്ടും അനുനയിക്കപ്പെട്ടും വ്യാസൻ വീണ്ടും തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു; ശുകൻ ബ്രഹ്മഭൂതനായി ലോകങ്ങളിലുടനീളം സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിച്ചു।

Verse 36

तत कालांतरे ब्रह्मन्व्यासः सत्यवतीसुतः । नरनारायणौ द्रष्टुं ययौ बदरिकाश्रमम् ॥ ३६ ॥

പിന്നീട് കുറെ കാലം കഴിഞ്ഞ്, ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, സത്യവതീപുത്രനായ വ്യാസൻ നര-നാരായണന്മാരുടെ ദർശനത്തിനായി ബദരികാശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി।

Verse 37

तत्र दृष्ट्वा तु तौ देवौ तप्यमानो महत्तपः । स्वयं च तत्र तपसि स्थितः शुकमनुस्मरन् ॥ ३७ ॥

അവിടെ ആ രണ്ടു ദേവന്മാരെ ദർശിച്ച ശേഷം അദ്ദേഹം മഹത്തായ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു; താനും ആ തപസ്സിൽ സ്ഥിരനായി ശുകനെ ആവർത്തിച്ച് അനുസ്മരിച്ചു।

Verse 38

यावत्तत्र स्थितो व्यासः शुकः परमयोगवित् । श्वेतद्वीपं गतस्तात यत्र त्वमगमः पुरा ॥ ३८ ॥

വ്യാസൻ അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നത്രയും കാലം, പരമയോഗവിദനായ ശുകൻ, ഹേ പ്രിയനേ, നീ മുമ്പ് പോയ ശ്വേതദ്വീപിലേക്കു പോയി।

Verse 39

तत्र दृष्टप्रभावस्तु श्रीमान्नारायणः प्रभुः । दृष्टः श्रुतिविमृग्यो हि देवदेवो जनार्दनः ॥ ३९ ॥

അവിടെ പ്രത്യക്ഷമായി അനുഭവിക്കാവുന്ന മഹിമയുള്ള ശ്രീമാൻ പ്രഭു നാരായണൻ ദർശിതനായി; കാരണം ദേവദേവനായ ജനാർദനനെയാണ് ശ്രുതികൾ അന്വേഷിക്കുന്നത്, എങ്കിലും അവൻ ഭക്തനു ദൃശ്യമാകുന്നു।

Verse 40

स्तुतश्च शुकदेवेन प्रसन्नः प्राह नारद । श्रीभगवानुवाच । त्वया दृष्टोऽस्मि योगीन्द्र सर्वदेवरहःस्थितः ॥ ४० ॥

ശുകദേവന്റെ സ്തുതിയാൽ പ്രസന്നനായി അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു, ഹേ നാരദാ. ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഹേ യോഗീന്ദ്രാ, നീ എന്നെ ദർശിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞാൻ സർവ്വദേവന്മാരുടെ ഗൂഢ സാന്നിധ്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനാണ്।

Verse 41

सनत्कुमारादिष्टेन सिद्धो योगेन वाडव । त्वं सदागतिमार्गस्थो लोकान्पश्य यथेच्छया ॥ ४१ ॥

ഹേ വാഡവാ! സനത്കുമാരൻ ഉപദേശിച്ച യോഗംകൊണ്ട് സിദ്ധനായ നീ സദാഗതിമാർഗത്തിൽ സ്ഥിരനാകുന്നു; അതിനാൽ നിന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ലോകങ്ങളെ ദർശിക്കൂ.

Verse 42

इत्युक्तो वासुदेवेन तं नत्वारणिसंभवः । वैकुंठं प्रययौ विप्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥

വാസുദേവൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ അരണിസംഭവൻ അവനെ നമസ്കരിച്ചു; ഹേ വിപ്രാ, സർവ്വലോകങ്ങളും വന്ദിക്കുന്ന വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 43

वैमानिकैः सुरैर्जुष्टं विरजापरिचेष्टितम् । यं भांतमनुभांत्येते लोकाः सर्वेऽपि नारद ॥ ४३ ॥

ഹേ നാരദാ! ആ പരമധാമം വൈമാനിക ദേവന്മാർ സേവിക്കുന്നതും രജോഗുണചേഷ്ടകളാൽ സ്പർശിക്കപ്പെടാത്തതുമാണ്; അത് പ്രകാശിക്കുമ്പോൾ ഈ സർവ്വലോകങ്ങളും അതിനെ അനുഗമിച്ച് പ്രകാശിക്കുന്നു.

Verse 44

यत्र विदुमसोपानाः स्वर्णरत्नविचित्रिताः । वाप्य उत्पलंसंछन्नाः सुरस्त्रीक्रीडनाकुलाः ॥ ४४ ॥

അവിടെ വിദുമമണിയാൽ നിർമ്മിതമായ പടികൾ സ്വർണ്ണവും രത്നങ്ങളുംകൊണ്ട് വിചിത്രമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കുളങ്ങൾ ഉത്പലപദ്മങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട് ദേവസ്ത്രീകളുടെ ക്രീഡകളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 45

दिव्यैर्हंसकुलैर्घुष्टाः स्वच्छांबुनिभृताः सदा । तत्र द्वाःस्थैश्चतुर्हस्तेनार्नाभरणभूषितैः ॥ ४५ ॥

അവ ദിവ്യഹംസകുലങ്ങളുടെ കലരവാൽ മുഴങ്ങുകയും സദാ സുതാര്യജലത്തോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവിടെ കവാടത്തിൽ നാലുകൈകളുള്ള ദ്വാരപാലകർ നാനാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച് നില്ക്കുന്നു.

Verse 46

विष्वक्सेनानुगैः सिद्धैः कुमुदाद्यैरवा रितः । प्रविश्याभ्यांतरं तत्र देवदेवं चतुर्भुजम् ॥ ४६ ॥

വിഷ്വക്സേനന്റെ അനുചര സിദ്ധന്മാർ—കുമുദാദികൾ—ഒന്നും തടയാതെ; അവൻ അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ച് അവിടെ ദേവദേവനായ ചതുര്ഭുജ ഭഗവാനെ ദർശിച്ചു।

Verse 47

शांतं प्रसन्नवदनं पीतकौशेयवाससम् । शंखचक्रगदापद्मैर्मूर्तिमद्भिरुपासितम् ॥ ४७ ॥

അവൻ ശാന്തനും പ്രസന്നമുഖനുമായ, പീത കൗശേയ വസ്ത്രധാരിയായ; ശംഖം-ചക്രം-ഗദ-പദ്മം ധരിച്ച് സാകാരമൂർത്തിയായി ഉപാസിക്കപ്പെടുന്ന ഭഗവാനെ ദർശിച്ചു।

Verse 48

वक्षस्थलस्थया लक्ष्म्या कौस्तुभेन विराजितम् । कटीसूत्रब्रह्मसूत्रकटकांगदभूषितम् ॥ ४८ ॥

അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ അധിവസിക്കുന്ന ലക്ഷ്മീദേവിയും കൗസ്തുഭമണിയും അവനെ ദീപ്തമാക്കി; കട്ടിസൂത്രം, യജ്ഞോപവീതം, വളകൾ, അങ്കദങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതൻ।

Verse 49

भ्राजत्किरीटवलयं मणिनूपुरशोभितम् । ददर्श सिद्धनि करैः सेव्यमानमहर्निशम् ॥ ४९ ॥

തിളങ്ങുന്ന കിരീടവും കുണ്ഡലങ്ങളും ധരിച്ച്, മണിനൂപുരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ആ ഭഗവാനെ അവൻ ദർശിച്ചു; സിദ്ധസമൂഹം പകലും രാത്രിയും നിരന്തരം സേവിച്ചു।

Verse 50

तं दृष्ट्वा भक्तिभावेन तुष्टाव मधुसूदनम् । शुक उवाच । नमस्ते वासुदेवाय सर्वलोकैकसाक्षिणे ॥ ५० ॥

അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ഭക്തിഭാവത്തോടെ മധുസൂദനനെ സ്തുതിച്ചു. ശുകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വാസുദേവാ, സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ഏക സാക്ഷി, നമസ്കാരം।

Verse 51

जगद्बीजस्वरूपाय पूर्णाय निभृतात्मने । हरये वासुकिस्थाय श्वेतद्वीपनिवासिने ॥ ५१ ॥

ജഗത്തിന്റെ ബീജസ്വരൂപനും പരിപൂർണ്ണനും അന്തർശാന്തസ്വഭാവനും ആയ; വാസുകിയുടെ മേൽ ശയിക്കുന്ന, ശ്വേതദ്വീപനിവാസിയായ ശ്രീഹരിക്ക് നമസ്കാരം।

Verse 52

हंसाय मत्स्यरूपाय वाराहतनुधारिणे । नृसिंहाय ध्रुवेज्याय सांख्ययोगेश्वराय च ॥ ५२ ॥

ഹംസാവതാരനും മത്സ്യരൂപനും വരാഹതനു ധരിച്ചവനും; നൃസിംഹനും ധ്രുവൻ ആരാധിച്ച ദേവനും; സാംഖ്യയോഗേശ്വരനും ആയ प्रभുവിന് നമസ്കാരം।

Verse 53

चतुःसनाय कूर्माय पृथवे स्वसुरवात्मने । नाभेयाय जगद्धात्रे विधात्रेंऽतकारय च ॥ ५३ ॥

ചതുഃസനന്മാർ (നാല് കുമാരന്മാർ), കൂർമാവതാരം, പൃഥു; ദേവതാസാരമായ ആത്മാവ്; നാഭേയ; ജഗദ്ധാതാവ്, വിധാതാവ്, അന്തകാരകൻ ആയ प्रभുവിന് നമസ്കാരം।

Verse 54

भार्गवेंद्राय रामाय राघवाय पराय च । कृष्णाय वेदकर्त्रे च बुद्धकल्किस्वरूपिणे ॥ ५४ ॥

ഭാർഗവേന്ദ്രൻ പരശുരാമൻ, രാമൻ, രാഘവൻ, പരമപ്രഭു—എല്ലാവർക്കും നമസ്കാരം. വേദകർത്താവായ ശ്രീകൃഷ്ണനും ബുദ്ധ-കല്കി സ്വരൂപനും ആയ प्रभുവിനും നമസ്കാരം।

Verse 55

चतुर्व्युहाय वेद्याय ध्येयाय परमात्मने । नरनारायणाख्याय शिषिविष्टाय विष्णवे ॥ ५५ ॥

ചതുര്വ്യൂഹ തത്ത്വത്തിലൂടെ ജ്ഞേയനും വേദ്യനും ധ്യേയനും ആയ പരമാത്മാവിന്; നര-നാരായണൻ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി, ശിഷ്യന്റെ അന്തരത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ വിഷ്ണുവിന് നമസ്കാരം।

Verse 56

ऋतधाम्ने विधाम्ने च सुपर्णाय स्वरोचिषे । ऋभवे सुव्रताख्याय सुधाम्ने चाजिताय च ॥ ५६ ॥

ഋതം എന്ന സത്യധാമനായ വിധാതാവിന്; സുപർണ്ണനെപ്പോലെ പവിത്രപക്ഷങ്ങളോടെ സ്വതേജസ്സാൽ ദീപ്തനായ പ്രഭുവിന്; സുവ്രതങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധനായ മഹോന്നതന്; സുദാധാമസ്വരൂപ അമൃതാനന്ദമയന്; ജയിക്കപ്പെടാത്ത അജിതന് നമസ്കാരം।

Verse 57

विश्वरूपाय विश्वाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे । यज्ञाय यज्ञभोक्ते च स्थविष्ठायाणवेऽर्थिने ॥ ५७ ॥

വിശ്വരൂപനും സ്വയം വിശ്വവും ആയ, സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-പ്രളയകാരകനായ പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം; യജ്ഞസ്വരൂപനും യജ്ഞഭോക്താവും ആയവന് നമസ്കാരം; അതിവിശാലനായി തന്നെയും അതിസൂക്ഷ്മനായി തന്നെയും, സർവ്വാർത്ഥങ്ങളുടെ ആധാരവും അർത്ഥസ്വരൂപവും ആയവന് നമസ്കാരം।

Verse 58

आदित्यसोमनेत्राय सहओजोबलाय च । ईज्याय साक्षिणेऽजायबहुशीर्षांघ्रिबाहवे ॥ ५८ ॥

സൂര്യനും ചന്ദ്രനും നേത്രങ്ങളായവന്, സാഹസ-ഓജസ്-ബലസമ്പന്നനായി നിലകൊള്ളുന്നവന് നമസ്കാരം; പൂജ്യനായ സാക്ഷിക്ക് നമസ്കാരം; അജന്മനും അനേകം ശിരസ്സുകളും പാദങ്ങളും ഭുജങ്ങളും ഉള്ള പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം।

Verse 59

श्रीशाय श्रीनिवासाय भक्तवश्याय शार्ङ्गिणे । अष्टप्रकृत्यधीशाय ब्रह्मणेऽनंतसक्तये ॥ ५९ ॥

ശ്രീയുടെ അധിപനായ ശ്രീശനു, ശ്രീനിവാസനു, ഭക്തവശ്യനായവനും ശാർങ്ഗധനുസ്സു ധരിച്ചവനും ആയ പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം; അഷ്ടപ്രകൃതിയുടെ അധീശ്വരന് നമസ്കാരം; അനന്തശക്തിയുള്ള ബ്രഹ്മസ്വരൂപന് നമസ്കാരം।

Verse 60

बृहदारण्यवेद्याय हृषीकेशाय वेधसे । पुंडरीकनिभाक्षाय क्षेत्रज्ञाय विभासिने ॥ ६० ॥

ബൃഹദാരണ്യകത്തിലൂടെ അറിയപ്പെടുന്നവന്, ഹൃഷീകേശൻ—ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിപൻ, വേധസ്—സ്രഷ്ടാവ് എന്ന പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം; പുണ്ഡരീകസമാന നേത്രങ്ങളുള്ളവന് നമസ്കാരം; ക്ഷേത്രജ്ഞനായ അന്തര്യാമി ആത്മാവിന് നമസ്കാരം; സർവ്വത്ര പ്രകാശിക്കുന്ന വിഭാസിനിക്ക് നമസ്കാരം।

Verse 61

गोविंदाय जगत्कर्त्रे जगन्नाथाय योगिने । सत्याय सत्यसंधाय वैकुंठायाच्युताय च ॥ ६१ ॥

ജഗത്തിൻ കർത്താവായ ഗോവിന്ദനു, ജഗന്നാഥനായ പരമയോഗിക്കു, സത്യസ്വരൂപനും സദാ സത്യസങ്കൽപനും ആയവനു, വൈകുണ്ഠനും അച്യുതപ്രഭുവിനും നമസ്കാരം।

Verse 62

अधोक्षजाय धर्माय वामनाय त्रिधातवे । घृतार्चिषे विष्णवे तेऽनंताय कपिलायय च ॥ ६२ ॥

അധോക്ഷജനും ധർമ്മസ്വരൂപനും ആയവനു, വാമനനും ത്രിധാതുക്കളുടെ അധിപതിക്കും; ഘൃതസമ ദീപ്തിയുള്ള വിഷ്ണുവിനും; അനന്തനും കപിലനും ആയവനു നമസ്കാരം।

Verse 63

विरिंचये त्रिककुदे ऋग्यजुःसामरूपिणे । एकश्रृंगाय च शुचिश्रवसे शास्त्रयोनये ॥ ६३ ॥

വിരിഞ്ച (ബ്രഹ്മ)സ്വരൂപനും, ത്രികകുദനും, ഋഗ്-യജുസ്-സാമരൂപനും ആയവനു; ഏകശൃംഗനും ശുദ്ധകീർത്തിയുള്ളവനും ശാസ്ത്രയോനിയും ആയ പ്രഭുവിനു നമസ്കാരം।

Verse 64

वृषाकपय ऋद्धाय प्रभवे विश्वकर्मणे । भूर्भुवुःस्वःस्वरूपाय दैत्यघ्ने निर्गुणाय च ॥ ६४ ॥

വൃഷാകപി എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനും സമൃദ്ധിസ്വരൂപനും ആയ പ്രഭുവിനു, വിശ്വകർമ്മാവിനു; ഭൂഃ-ഭുവഃ-സ്വഃ എന്ന ത്രിലോകസ്വരൂപനു; ദൈത്യഘ്നനും നിർഗുണനും ആയവനു നമസ്കാരം।

Verse 65

निरंजनाय नित्याय ह्यव्ययायाक्षराय च । नमस्ते पाहि मामीश शरणागतवत्सल ॥ ६५ ॥

നിരഞ്ജനനും നിത്യനും അവ്യയനും അക്ഷരനും ആയവനേ, നമസ്കാരം। ഹേ ഈശാ, എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ; ശരണാഗതവത്സലനേ, ഞാൻ നിന്റെ ശരണത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു।

Verse 66

इति स्तुतः स भगवाञ्च्छंखचक्रगदाधरः । आरणेयमुवाचेदं भृशं प्रणतवत्सलः ॥ ६६ ॥

ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട ശംഖചക്രഗദാധരനായ ഭഗവാൻ, ശരണാഗതരോടു അത്യന്തം വാത്സല്യമുള്ളവനായി, ആരണേയനോട് ഈ വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 67

श्रीभगवानुवाच । व्यासपुत्र महाभाग प्रीतोऽस्मि तव सुव्रत । विद्यामाप्नुहि भक्तिं च ज्ञानी त्वं मम रूपधृक् ॥ ६७ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വ്യാസപുത്ര മഹാഭാഗ, ഹേ സുവ്രത! ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്. വിദ്യയും ഭക്തിയും പ്രാപിക്ക; നീ ജ്ഞാനി, എന്റെ തന്നെ രൂപധാരിയാണ്.

Verse 68

यद्रूपं मम दृष्टं प्राक् श्वेतद्वीपे त्वया द्विज । सोऽहमेवावतारार्थं स्थितो विश्वंभरात्मकः ॥ ६८ ॥

ഹേ ദ്വിജ! ശ്വേതദ്വീപത്തിൽ നീ മുമ്പ് കണ്ട എന്റെ രൂപം തന്നെയാണ് ഞാൻ; അവതാരാർത്ഥമായി ഞാൻ ഇവിടെ വിശ്വംഭരസ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 69

सिद्धोऽसि त्वं महाभाग मोक्षधर्मानुनुचिंतया । वरलोकान्यथा वायुर्यथा रवं सविता तथा ॥ ६९ ॥

ഹേ മഹാഭാഗ! മോക്ഷധർമ്മത്തെ നിരന്തരം അനുചിന്തിച്ചതിനാൽ നീ സിദ്ധനായി. കാറ്റ് ഉന്നത ലോകങ്ങളിലേക്കെത്തുന്നതുപോലെയും, സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങൾ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നതുപോലെയും, നീയും ഉത്തമ ലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 70

नित्यमुक्तस्वरूपस्त्वं पूज्यमानः सुरैर्नरैः । भक्तिर्हि दुर्लभा लोके मयि सर्वपरायणे ॥ ७० ॥

നീ നിത്യമുക്തസ്വരൂപൻ; ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും നിന്നെ പൂജിക്കുന്നു. സർവപരായണനായ എന്നിലേക്കുള്ള ഭക്തി ഈ ലോകത്തിൽ സത്യമായും ദുർലഭമാണ്.

Verse 71

तां लब्ध्वा नापरं किंचिल्लब्धव्यमवशिष्यते । आकल्पांतः तपः संस्थौ नरनारायणावृषी ॥ ७१ ॥

ആ പരമതത്ത്വം ലഭിച്ചാൽ പിന്നെ മറ്റൊന്നും നേടേണ്ടതായി ശേഷിക്കില്ല. തപസ്സിൽ സ്ഥിരരായ നര-നാരായണ ഋഷിമാർ കല്പാന്തം വരെ ആ നിലയിൽ തന്നെ വസിക്കുന്നു।

Verse 72

तयोर्निदेशतो व्यासो जनक स्तव सुव्रतः । कर्ता भागवतं शास्त्रं तदधीष्व भुवं व्रज ॥ ७२ ॥

അവരുടെ നിർദേശപ്രകാരം, സുവ്രതനായ ജനകാ, നിന്റെ സ്തവം രചിച്ച വ്യാസൻ ഭാഗവത ശാസ്ത്രത്തിന്റെ കർത്താവായി. നീ അത് അധ്യയനം ചെയ്ത് പിന്നെ ഭൂമിയിൽ പുറപ്പെടുക।

Verse 73

स तप्यति तपस्त्वद्य पर्वते गंधमादने । त्वद्वियोगेन खिन्नात्मा तं प्रसादय मत्प्रियम् ॥ ७३ ॥

അവൻ ഇന്നും ഗന്ധമാദന പർവതത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. നിന്റെ വിരഹം കൊണ്ട് അവന്റെ ഹൃദയം വിഷണ്ണമാണ്; അതിനാൽ എന്റെ പ്രിയനായ അവനോട് പ്രസാദിക്കൂ।

Verse 74

एवमुक्तः शुको विप्र नमस्कृत्य चतुर्भुजम् । यथागतं निवृत्तोऽसौ पितुरंतिकमागमत् ॥ ७४ ॥

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഹേ വിപ്രാ, ശുകൻ ചതുര്ഭുജനായ ഭഗവാനെ നമസ്കരിച്ചു; വന്ന വഴിയേ തന്നെ മടങ്ങി പിതാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ എത്തി।

Verse 75

अथ तं स्वंतिके दृष्ट्वा पाराशर्य्यः प्रतापवान् । पुत्रं प्राप्य प्रहृष्टात्मा तपसो निववर्त ह ॥ ७५ ॥

അപ്പോൾ പ്രതാപശാലിയായ പാരാശര്യൻ അവനെ സമീപത്ത് കണ്ടു; പുത്രനെ ലഭിച്ചതിൽ ഹൃദയം ആനന്ദിച്ച് തപസ്സിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു।

Verse 76

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । आरणेयसमायुक्तः स्वाश्रमं समुपागमत् ॥ ७६ ॥

നാരായണനെയും നരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നരനെയും നമസ്കരിച്ചു, ആരണേയനോടുകൂടെ അദ്ദേഹം തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.

Verse 77

नारायणनियोगात्तु त्वन्मुखेन मुनीश्वर । चकार संहितां दिव्यां नानाख्यानसमन्विताम् ॥ ७७ ॥

ഹേ മുനീശ്വരാ! നാരായണന്റെ നിയോഗപ്രകാരം, നിങ്ങളുടെ മുഖത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം അനേകാഖ്യാനങ്ങളാൽ സമന്വിതമായ ദിവ്യസംഹിത രചിച്ചു.

Verse 78

वेदतुल्यां भागवतीं हरिभक्तिविवर्द्धिनीम् । निवृत्तिनिरतं पुत्रं शुकमध्यापयञ्च ताम् ॥ ७८ ॥

വേദതുല്യവും ഹരിഭക്തി വർധിപ്പിക്കുന്നതുമായ ആ ഭാഗവതീ ശാസ്ത്രം, വൈരാഗ്യനിഷ്ഠനായ തന്റെ പുത്രൻ ശുകനെയും അദ്ദേഹം അധ്യാപിപ്പിച്ചു.

Verse 79

आत्मारामोऽपि भगवान्पाराशर्यात्मजः शुकः । अधीतवान्संहितां वै नित्यं विष्णुजनप्रियाम् ॥ ७९ ॥

ആത്മാരാമനായിരുന്നിട്ടും, പരാശര്യന്റെ (വ്യാസന്റെ) പുത്രനായ ഭഗവാൻ ശുകൻ, വിഷ്ണുഭക്തർക്കു പ്രിയമായ ആ സംഹിതയെ നിത്യം അധ്യയനം ചെയ്തു.

Verse 80

एवमेते समाख्याता मोक्षधर्मास्तवानध । पठतां श्रृण्वतां चापि हरिभक्तिविवर्द्धनाः ॥ ८० ॥

ഹേ അനഘാ! ഇങ്ങനെ മോക്ഷധർമ്മങ്ങൾ നിനക്കു വിവരിക്കപ്പെട്ടു; ഇവ പാരായണം ചെയ്യുന്നവർക്കും ശ്രവിക്കുന്നവർക്കും ഹരിഭക്തി വർധിക്കുന്നു.