Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
ഈ അധ്യായത്തിൽ സനന്ദനൻ നാരദനോട് ധാതുക്കളിലും പദനിർമ്മിതിയിലും അധിഷ്ഠിതമായ നിരുക്തം എന്ന വേദാംഗവിദ്യ ഉപദേശിക്കുന്നു. അധിക അക്ഷരങ്ങൾ, വർണ്ണവിപര്യാസം, വികാരം, ലോപം തുടങ്ങിയതായി തോന്നുന്ന ‘ദോഷങ്ങൾ’ അംഗീകൃത വ്യാകരണക്രിയകളിലൂടെ എങ്ങനെ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് ഹംസം/സിംഹം പോലുള്ള ഉദാഹരണങ്ങളാൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു. സംയോഗം, പ്ലുതസ്വരങ്ങൾ, നാസിക്യം/അനുസ്വാരം, ഛന്ദസ്സിന്റെ സാക്ഷ്യം എന്നിവയുള്ള പാഠപരമ്പരയും, ബാഹുലക (പ്രചലിത പ്രയോഗം) കൂടാതെ വാജസനേയി ശാഖയിലെ പ്രത്യേക രൂപങ്ങളും പ്രമാണമായി അംഗീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പരസ്മൈപദ-ആത്മനേപദ വിഭജനം, ഗണങ്ങളുടെ പട്ടിക, ഉദാത്ത-അനുദാത്ത-സ്വരിത സ്വരനിയമങ്ങൾ, ധാതുസൂചികൾ, ഇത്, കിറ്റ്, ണി, ടോങ് തുടങ്ങിയ ചിഹ്നങ്ങളുടെ സാങ്കേതിക വിവരണം വരുന്നു. അവസാനം പ്രകൃതി-പ്രത്യയ, ആദേശ, ലോപ, ആഗമ എന്നിവയുടെ വിശകലനവും ശുദ്ധപാഠവും ആശ്രയിച്ചാണ് രൂപനിർണ്ണയവും നിഘണ്ടു/പദകോശ നിർണ്ണയവും നടക്കുന്നത്; വിഷയത്തിന് പ്രായോഗികമായി അനന്തതയുണ്ടെന്നും പറയുന്നു.
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥
സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ നിന്നോട് ‘നിരുക്തം’ വിശദീകരിക്കും; അത് വേദത്തിന്റെ ശ്രോത്രാംഗമായി ഉത്തമമായ വേദാംഗമാണ്. അത് അഞ്ചുവിധമെന്ന് പ്രസിദ്ധം—വൈദികസ്വഭാവമുള്ളതും ധാതുവും രൂപവും ആധാരമാക്കിയതുമാണ്.
Verse 2
क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥ २ ॥
ചിലിടങ്ങളിൽ അന്യാക്ഷരങ്ങളുടെ പ്രവേശനം കാണാം; ചിലിടങ്ങളിൽ വർണ്ണങ്ങളുടെ സ്ഥാനമാറ്റം. എവിടെയോ അക്ഷരവികാരം, മറ്റെവിടെയോ—എന്നു കരുതുന്നതുപോലെ—അക്ഷരലോപവും ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു.
Verse 3
तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥
അതുപോലെ, ഹേ നാരദ, എവിടെ അക്ഷരങ്ങളിൽ വികാരവും ലോപവും ഉണ്ടാകുന്നു, കൂടാതെ ധാതുവിന്റെ യോഗം മൂലം അതിശയിതമായ സംധി-സദൃശമായ ചേർച്ച ഉണ്ടാകുന്നു—അതിനെ ‘സംയോഗം’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 4
सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः ॥ ४ ॥
വർണ്ണാഗമം മൂലം ‘ഹംസ’ എന്ന പദം സിദ്ധമാകുന്നു; വർണ്ണവിപര്യാസം മൂലം ‘സിംഹ’. വർണ്ണവികൃതിയിൽ നിന്ന് ‘ഗൂഢാത്മാ’, വർണ്ണലോപത്തിന്റെ അംശത്തിൽ നിന്ന് ‘പൃഷോദര’—ഇങ്ങനെ പദങ്ങൾ ഈ വ്യാകരണപ്രക്രിയകളാൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 5
भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू ॥ ५ ॥
ഭ്രമരാദികളുടെ നാദങ്ങളിൽ ധ്യാനരൂപമായ সাধനയാണ് അഞ്ചാമത്തെ യോഗം എന്നു അറിയണം. ഇവിടെ, ഹേ പുനർവസു, വേദീയ ഛന്ദസ്സുകളിൽ ഇതു വ്യാപകമായി പ്രസ്താവിച്ചതാണെന്ന് പറയുന്നു.
Verse 6
नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ ॥ ६ ॥
‘നഭസ്വത്’യും ‘വൃഷണ’യും പരസ്മൈപദ വർഗ്ഗത്തിലെ ധാതുരൂപപ്രയോഗങ്ങളായും ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ‘പര’യും ‘വ്യവഹിത’ (ഇടയിൽ ഇടവേളയുള്ള) രൂപങ്ങളും ‘ഗതി’ എന്ന സാങ്കേതിക സംജ്ഞയാൽ തന്നെ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു—ഇതുതന്നെ ഉപദേശം.
Verse 7
विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥ ७ ॥
വിഭക്തികളുടെ വിപര്യാസം ദോഷമാണ്; ഉദാഹരണമായി തെറ്റായ പ്രയോഗം “ദധനാ ജുഹോതി” (“തൈരോടെ ഹോമം ചെയ്യുന്നു”). അതുപോലെ “അഭ്യുത്സാദയാമകേതുഃ”, “ധ്വനയീത്” തുടങ്ങിയ വികൃതരൂപങ്ങളും “ഗൃഭായേ” മുതലായ പ്രയോഗങ്ങളും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।
Verse 8
सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ ८ ॥
സുപ് (നാമവിഭക്തി), തിങ് (ക്രിയാപ്രത്യയം), ഉപഗ്രഹം (ഉപസർഗം), ലിംഗംയും നര/കർത്താവും, കൂടാതെ കാലം, ഹ-ലു-ചൂ അക്ഷരങ്ങൾ, സ്വരം, കർത്തൃ, യഡ്—ഇവയിൽ ശാസ്ത്രകൃത്ത് വ്യത്യയം ഉദ്ദേശിച്ചാൽ, അത് ബാഹുല്യമായ പ്രയോഗം കൊണ്ടും സിദ്ധമാകുന്നു।
Verse 9
रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः ॥ ९ ॥
“രാത്രീ”, “വിംബീ”, “കദ്രൂ”, കൂടാതെ “ആവിഷ്ടു”—ഇവ വാജസനേയർ (ശുക്ല യജുര്വേദ പരമ്പര) ഉപയോഗിക്കുന്ന നാമ/പദങ്ങളാണ്।
Verse 10
कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि ॥ १० ॥
“കർണേഭിഃ”, “യശോ-ഭാഗ്യ” മുതലായവ കൊണ്ട് ആരംഭിക്കുന്നതും മറ്റു ചതുരക്ഷര (നാലക്ഷര) മന്ത്രങ്ങളും; “ദേവാസഃ” മുതലായവ; കൂടാതെ “സർവദേവതാതിത്വാവത്” (സകല ദേവതകളെയും അതിക്രമിച്ച നിലയോടെ യുക്തൻ) എന്ന പ്രയോഗവും—ഇവയും ഇവിടെ ബോധ്യമാണ്।
Verse 11
उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा ॥ ११ ॥
അന്തര-ബാഹ്യമായ ഇരുവിധ നാശകാരി ശക്തികളും, പ്രളയാദി ആപത്തുകളും, എല്ലാ പീഡകളും—ഞങ്ങളെ സ്പർശിക്കാതിരിക്കട്ടെ. രോഗങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്ക് ഹാനി വരുത്തരുത്; നമ്മുടെ മുഖം/വാക്കും അതുപോലെ സംരക്ഷിക്കപ്പെടട്ടെ।
Verse 12
सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥ १२ ॥
സഗർഭ്യ, സ്ഥാപദീ, ഋത്വ്യോർ, ശ്രേഷ്ഠ ത്രിപഞ്ചക, ഹിരണ്യയയും ‘നര’യും—ഇവയൊക്കെയും പരമ വ്യോമത്തിൽ നിത്യപ്രതിഷ്ഠിതം; ഭക്തിയോടെ ജപ-ധ്യാനയോഗ്യം।
Verse 13
उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः ॥ १३ ॥
പൃഥ്വിയെ വേദിഭൂമിയായി കരുതി, സ്വന്തം ഭക്തിമയ പരിശ്രമത്തോടെ—ജലവധുവിനെപ്പോലെ—അവനെ ആരാധിക്കണം. സ്നാനം ചെയ്ത് മുന്നോട്ട് പോയി, ശുദ്ധിയിൽ സ്ഥിരമായി വിധി അനുഷ്ഠിക്കണം.
Verse 14
गोनांचापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणांतित्यवीवृधत् ॥ १४ ॥
ഉച്ചാരണത്തിൽ വികൃതി വന്നാലും—അസംഗതമായ തിരിവുകൾ, വിഴുങ്ങിയ അക്ഷരങ്ങൾ മുതലായ ദോഷങ്ങളാൽ—അഭിപ്രേതമായ അർത്ഥം തിരിച്ചറിയണം; കാരണം അന്തർലീനമായ ഛന്ദസ്സും ഭാവവും കുറയുന്നില്ല।
Verse 15
मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च ॥ १५ ॥
‘മിത്രയുഃ’, ‘ദുരസ്വാ’, ‘ഹാത്വാ’, ‘സുധിതം’ എന്നീ രൂപങ്ങളും ഗ്രഹിക്കണം; അതുപോലെ ‘ദധർത്തി’, ‘ആദ്യാഃ’, ‘സ്വവദ്ഭിഃ’, ‘സസൂവേ’, ‘ധിഷ്വ’ മുതലായവയുടെ ശുദ്ധ പ്രയോഗവും അറിയണം।
Verse 16
प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति ॥ १६ ॥
അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പുറപ്പെട്ടു—ഹരിയിലേക്കു ദൃഷ്ടി നട്ടുകൊണ്ട്—സുസജ്ജരായ ഭക്തർ ഹൃദയപൂർവ്വം പ്രാർത്ഥിച്ചു. അതുകൊണ്ട് അവൻ ‘രഥീതര’ എന്നും ‘നസതാ’ മുതലായ നാമങ്ങളാലും, ‘അമ്നർഭുവരഥ’ രൂപത്തിലും സ്തുത്യനാകുന്നു।
Verse 17
ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः ॥ १७ ॥
‘ബ്രൂഹി’ മുതലായ രൂപങ്ങളിലും, തുടർന്ന് വരുന്ന ‘ഔ’ പദത്തിലും, ‘ശ്രാവയേത്’ മുതലായ പ്രയോഗങ്ങളിലും സ്വരം പ്ലുതമായി (ദീർഘമായി നീട്ടി) ഉച്ചരിക്കണം. ‘ദാശ്വാംശ്വ’, ‘സ്വതവാൻ’, ‘യാ-പൗത്രി-’ എന്നീ സമാസങ്ങളിൽ ‘ത്വം’ പ്രയോഗം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ‘നൃഭിഷ്ടുതഃ’ എന്നിടത്തിലും നിശ്ചിത ധ്വനി-വിധാനം സ്മൃതമാണ്॥१७॥
Verse 18
अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥
ഋതു-പ്രവാഹം, അഥവാ കാലത്തിന്റെ ഗതി കണ്ടിട്ടും ജ്ഞാനികൾ സ്വസംയമം ധരിച്ചു ഇരിക്കുന്നു; കാരണം പ്രവൃത്തിയും അപ്രവൃത്തിയും മൂലം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചതുര്വിധ അതിബാഹുല്യം (അതി-വ്യാപ്തി) മനസ്സിനെ അസ്ഥിരമാക്കുന്നു॥१८॥
Verse 19
विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनस्स्मृताः ॥ १९ ॥
വിഭാഷ (വൈകല്പിക രൂപങ്ങൾ)യും അന്യഥാ-പ്രയോഗ സാധ്യതയും ഉള്ളതിനാൽ എല്ലാ വൈദിക പ്രയോഗങ്ങളും സിദ്ധം (പ്രാമാണ്യം) ആകുന്നു. ‘ഭൂ’ മുതലായ ധാതുക്കൾ പരസ്മൈപദി (കർതൃപ്രയോഗ) ആണെന്ന് അറിയണം—എന്ന് പരമ്പര പറയുന്നു॥१९॥
Verse 20
एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने ॥ २० ॥
ഹേ മുനേ! ‘ഏധ്’ മുതലായ ആത്മനേപദി ധാതുക്കളുടെ വിഭാഗം ഉദാത്തചിഹ്നിതമായി മുപ്പത്താറ് എണ്ണം; ‘അതാ’ മുതലായ പരസ്മൈപദി ധാതുക്കൾ മുപ്പത്തെട്ട് എന്നും പറയപ്പെടുന്നു॥२०॥
Verse 21
लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥
‘ലോകൃ-’ കൊണ്ട് ആരംഭിക്കുന്ന ആത്മനേപദി രൂപങ്ങൾ നാല്പത്തിരണ്ട് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ ഉദാത്തവും മറ്റു സ്വരഭേദങ്ങളും സംബന്ധിച്ച് ‘ഫക്ക-’ മുതലായവ അമ്പത് ആയി പരികീർത്തിതമാണ്॥२१॥
Verse 22
वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः ॥ २२ ॥
“വർച്-” മുതലായ ഗണത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഇരുപത്തൊന്ന് പദങ്ങൾ അനുദാത്ത (താഴ്ന്ന സ്വരം) എന്നു നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. “ഗുപ്-” മുതലായ ഗണത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് നാല്പത്തിരണ്ട് പദങ്ങൾ ഉദാത്ത (ഉയർന്ന സ്വരം) എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു॥२२॥
Verse 23
धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥ २३ ॥
ശാബ്ദികർ പ്രസ്താവിക്കുന്നത്: “ധിണ്യ-” മുതലായവയിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന പത്ത് ധാതുക്കൾ അനുദാത്ത (താഴ്ന്ന സ്വരം) ആയി അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ “അണ-” മുതലായവയിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന ഇരുപത്തേഴു ധാതുക്കൾ ഉദാത്ത (ഉയർന്ന സ്വരം) ആയി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു॥২৩॥
Verse 24
अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना ॥ २४ ॥
“അമാ-” മുതലായ ശ്രേണി ശാബ്ദികർ നിർദ്ദേശിച്ചതാണ്—എണ്ണത്തിൽ മുപ്പത്തിരണ്ട്. ധ്വനിശാസ്ത്രത്തിലെ പാരിഭാഷിക പദങ്ങളാൽ ഇത് നിരൂപിതം; ഇതിന്റെ പരിമാണം എഴുപത്തിരണ്ട്, ‘മ’ അക്ഷരത്തോടെ ആരംഭിച്ച്, ഉദാത്ത (ഉയർന്ന സ്വരം) ബന്ധനത്തോട് ചേർന്നിരിക്കുന്നു॥২৪॥
Verse 25
स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः ॥ २५ ॥
സ്വരിത ചിഹ്നിത ധാതുക്കളിൽ ‘ഇദ്ധാവു’ എന്നത് ഒന്ന് മാത്രമേ പ്രഖ്യാതമായുള്ളൂ. എന്നാൽ അനുദാത്ത ചിഹ്നിത ധാതുക്കളിൽ ‘ക്ഷുധ്’ മുതലായവയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് അമ്പത്തിരണ്ട് ധാതുക്കൾ ഉദാഹരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു॥২৫॥
Verse 26
घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः ॥ २६ ॥
‘ഘുഷിർ’ മുതലായ ഗണത്തിൽ നിന്ന് ഉദാത്ത (ഉയർന്ന സ്വരം) ഉള്ള എൺപത്തിയെട്ട് ധാതുക്കൾ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. ‘ദ്യുത്’ മുതലായ ഗണത്തിൽ നിന്ന് അനുദാത്ത (താഴ്ന്ന സ്വരം) ഉള്ള ഇരുപത്തിരണ്ട് ധാതുക്കൾ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു॥২৬॥
Verse 27
षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥ २७ ॥
ഘടം മുതലായ അളവുകളിൽ ‘എനുദാത്തേത’ (താഴ്ന്ന സ്വരമുള്ളവ) പതിമൂന്ന് എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ‘ജ്വലദുദാത്തേത’ (ദീപ്ത ഉയർന്ന സ്വരമുള്ളവ)യും അമ്പത്തിരണ്ടായി നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു॥२७॥
Verse 28
स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात् ॥ २८ ॥
സ്വരിതത്തിൽ ശബ്ദം ‘ദ്രാജൃ-സംപ്രോക്ത’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ ആശ്രയം ‘സ്തനഹേ-ഭ്രാജൃതസ്രയഃ’ മുതലായ ക്രമത്തിൽ എന്നു പറയുന്നു. അനുദാത്തത്തിൽ ‘ഏത’ (താഴ്മയുടെ ലക്ഷണം) വ്യാഖ്യാനിച്ചു; അതിനാൽ ശേഷിക്കുന്ന വ്യത്യസ്ത സ്വരം ‘ഉദാത്ത’ എന്നു ഗ്രഹിക്കണം॥२८॥
Verse 29
सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत् ॥ २९ ॥
നിയമസമൂഹത്തിൽ ‘സഹ’ അനുദാത്തസ്വരയുക്തമെന്നു ഗണിക്കുന്നു; ‘രമ’ ഏകരൂപമായിട്ടും ആത്മനേപദിയെന്നു നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ‘സദസ്രയ’ ഉദാത്തചിഹ്നിതം; ‘കുച’യിൽ നിന്ന് ‘വേദാഃ/വേദാ’യും ഉദാത്തമായി ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു॥२९॥
Verse 30
स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः ॥ ३० ॥
സ്വരിതചിഹ്നിത സംഘത്തിൽ ‘ധിക്…’ മുതലായി മുപ്പത്തഞ്ച് എന്നു പറയുന്നു. അതിന് ശേഷം വീണ്ടും സ്വരിതത്തിൽ ‘ച്ചിഞ്, ഭൃഞ്…’ മുതലായി നാല് ഉണ്ട്; ഇവയും സ്വരിതത്തോടെയേ പാരായണം ചെയ്യണം॥३०॥
Verse 31
धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः ॥ ३१ ॥
‘ധേട്’ മുതലായ ധാതുക്കളിൽ പരസ്മൈപദികൾ നാൽപ്പത്താറ് എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘സ്മിങ്’ മുതലായവയിൽ പതിനെട്ട് ധാതുക്കൾ ആത്മനേപദികളായി കരുതപ്പെടുന്നു॥३१॥
Verse 32
ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः ॥ ३२ ॥
അതിനുശേഷം ‘പൂങ്’ മുതലായ മൂന്ന് ഗണങ്ങൾ അനുദാത്ത-ചിഹ്നിതങ്ങളായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഹൃ’ മുതലായവ പരസ്മൈപദി; ‘ഗു’ മുതലായ മൂന്ന് ഗണങ്ങൾ ആത്മനേപദി എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 33
रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा ॥ ३३ ॥
‘രഭ്’ മുതലായവയും ‘അബ്ദ’ ഗണവും അനുദാത്ത-ചിഹ്നിതങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ‘ക്ഷ്വിദ്’ മുതലായവ ‘ണി’ ഇറ്റ് ഉള്ളതും ഉദാത്തവുമായതിനാൽ—ഈ മതപ്രകാരം—‘സ്കംഭ്’ മുതലായ പതിനഞ്ച് ധാതുക്കൾ പരസ്മൈപദി ആകുന്നു.
Verse 34
कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ३४ ॥
‘കിറ്റ്’ ചിഹ്നിത ധാതുക്കളും ഉദാത്ത-യുക്ത ധാതുക്കളും ഉഭയപദി (ഇരുപദങ്ങളിലും പ്രയോഗ്യ) എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ സ്വരിത-യുക്തവും ‘പച്’ മുതലായ വർഗധാതുക്കളും പരസ്മൈപദി എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
Verse 35
स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः ॥ ३५ ॥
സ്വര, ഇറ്റ്, സ്വരിത—ഈ മൂന്നും വ്യാകരണപരമ്പരയിൽ പരിഭാഷാ-രൂപ സംജ്ഞകളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഭ്വാദി മുതൽ ആരംഭിച്ച് ധാതുക്കളുടെ എണ്ണം ആറായിരത്തിലധികം അല്പം എന്നു മതം.
Verse 36
परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः ॥ ३६ ॥
‘വദ്’ മുതലായ ധാതുക്കളും ‘ഹൻ’ മുതലായവയും പരസ്മൈപദി എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ‘ദ്വിഷ്’ മുതലായവയിൽ സ്വരിത-ചിഹ്നിത ധാതുക്കൾ പരമ്പരപ്രകാരം നാല് എന്നു കണക്കാക്കുന്നു.
Verse 37
चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश ॥ ३७ ॥
ഇവിടെ ‘ചക്ഷിങ്’ എന്ന ഏക ധാതു ആത്മനേപദിയായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ഇരാ’ മുതലായ ധാതുക്കൾ അനുദാത്ത-ചിഹ്നിതങ്ങൾ; ആകെ പതിമൂന്ന്.
Verse 38
आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः ॥ ३८ ॥
ഹേ മുനേ, ശാബ്ദികർ ‘ഷൂങ്’യും ‘ശീങ്’യും എന്ന രണ്ടു ധാതുക്കളെ ആത്മനേപദികളായി പറഞ്ഞു. ‘ഷു’ മുതലായി തുടങ്ങുന്ന ഏഴ് ധാതുക്കൾ പരസ്മൈപദികളായും പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 39
स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा ॥ ३९ ॥
ഹേ മുനീശ്വരാ, ‘സ്വരിത–ഏദ്–ഉർ–ണുഞ്’ എന്നൊരു ധാതു മാത്രമേ പ്രസിദ്ധമായുള്ളൂ. അതുപോലെ ‘ഘു’ മുതലായി തുടങ്ങുന്ന മൂന്ന് രൂപങ്ങളും ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; അവയും പരസ്മൈപദികളാണ്.
Verse 40
ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः ॥ ४० ॥
ഹേ നാരദാ, ശാബ്ദികരുടെ സ്മൃതിയിൽ ‘ഷ്ടുഞേക’ പ്രസിദ്ധമാണ്; അത് ‘സമാ’ അഥവാ ഒരു വർഷത്തിന്റെ അളവിനോട് തുല്യമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 41
अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः ॥ ४१ ॥
‘രാ’ മുതലായവയിൽ ആരംഭിക്കുന്ന പതിനെട്ട് ധാതുക്കൾ പരസ്മൈപദികളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ നാരദാ, ‘ഇങ്’ ധാതു മാത്രം ശുദ്ധമായി ആത്മനേപദിയെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.
Verse 42
विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा ॥ ४२ ॥
ഇവയിൽ ‘വിദാദ’ മുതലായ നാല് രൂപങ്ങൾ പരസ്മൈപദമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു; ‘ഞിഷ്വപ്ശയ’ എന്നു ഉപദേശിച്ച രൂപവും പരസ്മൈപദികമെന്നുതന്നെ ഗ്രഹിക്കണം।
Verse 43
परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥ ४३ ॥
ഹേ മുനേ, ഞാൻ പറഞ്ഞ ‘സ്യം’ മുതലായ ധാതുക്കൾ തീർച്ചയായും പരസ്മൈപദം; എന്നാൽ ‘സ്മരണം’ അർത്ഥത്തിൽ ‘ദീധീങ്’യും ‘വേങ്’യും എന്ന രണ്ടു ധാതുക്കൾ ആത്മനേപദമാണ്।
Verse 44
प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥
‘പ്രഥാ-’ മുതലായവയും ‘സ്രയ’യും ഉദാത്തേത് എന്നു പ്രസിദ്ധം; ഹേ മുനിസത്തമ, ‘ചർക്കരീതം’യും ‘ഹ്നുങ്’യും അനുദാത്തേത് എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।
Verse 45
त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ४५ ॥
അദാദി ഗണത്തിൽ എഴുപത്തിമൂന്ന് ധാതുക്കൾ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ദാ-’ മുതലായ ധാതുക്കൾ വേദപരമ്പരയിൽ പ്രസിദ്ധവും പരസ്മൈപദമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നതുമാണ്।
Verse 46
स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥ ४६ ॥
സ്വരിതേത് വിഷയത്തിൽ ‘ഭൃഞ്’ ധാതു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ഉദാത്തേത് വിഷയത്തിൽ ‘ഇദ്ധാക്’ ധാതു പ്രഖ്യാതം. ‘മാങ്’യും ‘ഹാങ്’യും എന്ന രണ്ടു ധാതുക്കൾ അനുദാത്തേത്; ‘ദാൻ’ വർഗധാതുക്കളിൽ സ്വരിതേത് നിയമം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।
Verse 47
वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः ॥ ४७ ॥
‘വാണിതിര’ മുതലായവയും അതേ ആശ്രയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവയും ‘സ്വരിതേത’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ ‘ഘൃമുഖ’ മുതലായ പന്ത്രണ്ടു ധാതുക്കൾ പരസ്മൈപദികളെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു॥४७॥
Verse 48
द्वाविँशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पंचविंशतिः ॥ ४८ ॥
ഇവിടെ ഹ്വാദിക ഗണത്തിൽ ഇരുപത്തിരണ്ട് ധാതുക്കൾ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ദിവാദി മുതലായ ഇരുപത്തഞ്ച് ധാതുക്കൾ പരസ്മൈപദികളെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു॥४८॥
Verse 49
आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः ॥ ४९ ॥
ഓ നാരദാ! ഷൂങ്, ദൂങ് എന്ന രണ്ടു ധാതുക്കൾ ആത്മനേപദികളാണ്. അതുപോലെ ‘ഓ’ ധാതുവും ‘പൂങ്’ മുതലായ ഏഴ് ധാതുക്കളും ആത്മനേപദികളെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു॥४९॥
Verse 50
आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५० ॥
ഓ വിപ്രാ! ‘ദീങ്’ മുതലായ ധാതുക്കൾ ഇവിടെ ആത്മനേപദികളായി കീര്ത്തിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘സ്യതി’ മുതലായവ വ്യാകരണപരമ്പരപ്രകാരം പരസ്മൈപദികളെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു॥५०॥
Verse 51
जन्यादयः पंचदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पंच कीर्तिताः ॥ ५१ ॥
ഓ മുനേ! ‘ജനി’ മുതലായ പതിനഞ്ച് ധാതുക്കൾ ആത്മനേപദികളാണ്. ‘മൃഷ്’ മുതലായ അഞ്ചു ധാതുക്കൾ ‘സ്വരിതേത’ (സ്വരിത-ചിഹ്നിത) എന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു॥५१॥
Verse 52
एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके ॥ ५२ ॥
‘പദ’ മുതലായ ആദ്യ പതിനൊന്ന് രൂപങ്ങൾ ആത്മനേപദീയങ്ങളായി കരുതപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ‘രാധ്’ ധാതു കർമക (സകർമക)മായി ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു; സ്വാദി-ചുരാദി ഗണങ്ങളിൽ വൃദ്ധി-പ്രയോഗത്തിൽ ഈ നിയമം ബാധകമാണ്.
Verse 53
उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनोऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः ॥ ५३ ॥
ഉദാത്തേതയും തുദാദിയും മുതലായി പതിമൂന്ന് (ഗണങ്ങൾ) പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ രധാദി മുതൽ ആരംഭിക്കുന്ന എട്ട് (ഗണങ്ങൾ) പരസ്മൈപദീയങ്ങളായും കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 54
समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः ॥ ५४ ॥
സമാദി മുതൽ ആരംഭിച്ച് ഉദാത്തേത-ലക്ഷണമുള്ളവയും ചേർത്ത് നാല്പത്താറ് (ഗണങ്ങൾ) പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. ദിവാദി മുതൽ ധാതുക്കൾ നാലുനൂറ്റി നാല്പത് എന്നാണു മതം.
Verse 55
स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने ॥ ५५ ॥
‘സ്വാദ്’ മുതലായ ധാതുക്കൾ സ്വരിതസ്വരമുള്ളവയും ṭoṅ-ഇത്-ലക്ഷണമുള്ളവയും ആയി കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ മുനേ, ‘ദുനോതി’ ധാതു ഏഴാം ഗണത്തിൽ പെട്ടതും പരസ്മൈപദീയവുമാണ്.
Verse 56
अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश ॥ ५६ ॥
ഇവിടെ ‘അഷ്ടി’യും ‘ഘാവ’യും എന്ന രണ്ട് ധാതുക്കൾ അനുദാത്തേത-ലക്ഷണമുള്ളവയായി കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രസംഗത്തിൽ ‘തിക’ മുതലായ പരസ്മൈപദ ധാതുക്കൾ പതിനാലെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 57
द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम ॥ ५७ ॥
ഹേ വിപ്രശ്രേഷ്ഠാ! സ്വാദി-ഗണത്തിൽ മുപ്പത്തിരണ്ട് ധാതുക്കൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! തുദാദി മുതൽ ആരംഭിച്ച് ആറു ഗണങ്ങൾ ‘സ്വരിത’ സ്വരത്തോടെ പ്രഖ്യാപിതമാണ്।
Verse 58
ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पंचाधिकं शतम् ॥ ५८ ॥
‘ഋഷ്യുദാത്ത’ മുതൽ ആരംഭിച്ച് ‘ജുഷീ’ ഉപസർഗ്ഗമുള്ളവരെ ‘ആത്മനേപദ-രൂപങ്ങളുടെ സമുദ്രം’ എന്ന വർഗ്ഗം വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ‘വ്രശ്ച’ മുതൽ തുടങ്ങുന്ന ഉദാത്ത-സ്വരധാതുക്കൾ നൂറ്റിഅഞ്ച് എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 59
गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५९ ॥
ഹേ മുനീശ്വരാ! ഇവിടെ ‘ഗൂർ’ എന്ന ഒരേയൊരു ധാതു ഉദാത്ത-സ്വരമുള്ളതായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കൂടാതെ ‘ണു’ മുതൽ തുടങ്ങുന്ന നാല് (രൂപ/പ്രത്യയ) പരസ്മൈപദമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു।
Verse 60
कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः ॥ ६० ॥
‘കുങ്’ ധാതു ആഖ്യാതരൂപത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ അനുദാത്ത-സ്വരത്തോടെ ഉപയോഗിക്കുന്നു; ‘കുട്’ മുതലായ ധാതുക്കൾ ‘പൂർത്തി’ (പ്രയോഗസിദ്ധി) പ്രാപിച്ചതായി കണക്കാക്കുന്നു. ‘പൃങ്’ ‘മൃങ്’ ആത്മനേപദത്തിൽ, ‘രിപു’ അർത്ഥത്തിൽ പരസ്മൈപദത്തിൽ ആറു പ്രയോഗങ്ങൾ പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 61
आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने ॥ ६१ ॥
ആത്മനേപദത്തിൽ വരുന്ന ധാതുക്കൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കൂടാതെ ‘ദൃങ്’ ‘ധൃങ്’ എന്ന രണ്ടു ധാതുക്കളും ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹേ മുനേ! ‘പ്രച്ഛ’ മുതൽ ആരംഭിക്കുന്ന പതിനാറ് ധാതുക്കൾ പരസ്മൈപദമാണെന്ന് ബോധിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 62
स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः ॥ ६२ ॥
സ്വരിത-സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് പിന്നെ ആറു രൂപങ്ങൾ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ഹേ മുനേ; ‘മിലമുഖാ’ മുതലായ ഗണവും പ്രസ്താവിതം. ‘കൃതീ’ മുതലായ രൂപങ്ങൾ പരസ്മൈപദ (കർതൃവാച്യ) പ്രയോഗാശ്രിതമെന്നു ഗ്രഹിക്കണം.
Verse 63
सप्त पंचाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनंदा परस्मैभाषितः कृती ॥ ६३ ॥
തുദാദി-ഗണത്തിൽ ധാതുക്കൾ നൂറ്റി അമ്പത്തേഴെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ‘സ്വർ’ മുതലായവയും ‘രുധ്’, ‘നന്ദ്’ മുതലായവയും പരസ്മൈപദത്തിൽ തന്നെ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നതായി, കൃത്-പ്രത്യയങ്ങളാൽ കൃദന്തങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതായി വിവരണം ചെയ്യുന്നു.
Verse 64
ञिइंधीतोऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पंचविंशतिः ॥ ६४ ॥
‘ഞി’, ‘ഇന്ധീ’, ‘തോ’ എന്ന മൂന്ന് ധാതുക്കൾ അനുദാത്ത-സ്വരമുള്ളവയെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഉദാത്ത-സ്വരമുള്ള ധാതുക്കൾ ഇരുപത്തഞ്ച്; ‘ശിഷ്’, ‘പിഷ്’, ‘രുധ്’ മുതലായവയിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു.
Verse 65
स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः ॥ ६५ ॥
സ്വരിത-സ്വരമുള്ള ‘തൻ’ ധാതുവിൽ നിന്ന് ഏഴ് ധാതുരൂപങ്ങൾ പരികീർത്തിതമാണ്. ആത്മനേപദ-പ്രയോഗത്തിൽ ‘മനു’യും ‘വൻ’യും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ‘കൃഞ്’ എന്നും ഈ പ്രസംഗത്തിൽ ഉദാഹരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 66
ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा ॥ ६६ ॥
അതിനുശേഷം, ഹേ വിപ്ര, ശാബ്ദികർ (വ്യാകരണാചാര്യർ) ധാതുക്കളുടെ പത്ത് വർഗങ്ങളും കീർത്തിച്ചു—‘ക്യ’ മുതലായവയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്—ഉഭയപദത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഏഴ് തരങ്ങളും; കൂടാതെ സൂത്രാധാരിതമായ ‘സ്തംഭ്’ മുതലായ കൂട്ടങ്ങളും.
Verse 67
परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः ॥ ६७ ॥
ഹേ മുനീശ്വരാ! ആ നാലും പരസ്മൈപദികളായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ‘കുധാ’ മുതലായ ഇരുപത്തിരണ്ട് ധാതുക്കൾ ഉദാത്തസ്വരയുക്തങ്ങളെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
Verse 68
वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च ॥ ६८ ॥
‘വൃങ്’ ധാതു ആത്മനേപദിയാണ്; ‘ർശ്രഥ’ മുതലായവ ഇരുപത്തൊന്ന്. തുടർന്ന് പരസ്മൈപദി ധാതുക്കൾ; സ്വരിത-ചിഹ്നിത ധാതുവിൽ ‘ഇത്’ ചിഹ്നം മാത്രം ഗ്രാഹ്യം.
Verse 69
क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम् ॥ ६९ ॥
ക്ര്യാദി വർഗങ്ങളിൽ പണ്ഡിതർ അമ്പത് ധാതുക്കൾ പ്രസ്താവിച്ചു. ചുരാദി വർഗത്തിൽ ധാതുക്കൾ ‘ഞ്യന്ത’ (പ്രേരക/വ്യുത്പന്ന) രൂപങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; എണ്ണം നൂറ്റിമുപ്പത്താറ്.
Verse 70
चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः ॥ ७० ॥
ഹേ മുനേ! ‘ചിത്യ’ മുതലായ പതിനെട്ട് (രൂപങ്ങൾ) ആത്മനേപദികളായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ‘ചർച്ചാ’ മുതലായവ ‘ആധൃഷീയ’ വിഭാഗമോ, അല്ലെങ്കിൽ ‘പ്യന്ത’യോ എന്ന് കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 71
अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे ॥ ७१ ॥
‘ദ’ അക്ഷരത്തിൽ അവസാനിക്കാത്ത ധാതുക്കൾ നാല്പത്തെട്ട്. കൂടാതെ ‘പദ്’ മുതലായവയിൽ തുടങ്ങുന്ന പത്ത് ധാതുക്കൾ ആത്മനേപദത്തിലാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.
Verse 72
सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम् ॥ ७२ ॥
ഇവിടെ പണ്ഡിതന്മാർ ‘സൂത്ര’ മുതലായ എട്ട് ‘ഞ്യന്ത’ രൂപങ്ങൾ ഉപദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്. ധാത്വർത്ഥം (ക്രിയാർത്ഥം) വരുമ്പോൾ ചേഷ്ടവത് മതപ്രകാരം പ്രാതിപദികത്തിൽ നിന്നുമും വ്യാപകപ്രയോഗം അംഗീകരിക്കുന്നു.
Verse 73
तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः ॥ ७३ ॥
‘അത് അത് ചെയ്യുന്നു’ ‘അത് അത് അറിയിക്കുന്നു’—ഇങ്ങനെ ഹേതുമതി (പ്രേരണാർത്ഥം) ഉണ്ടായാലും ധാതുവിന്റെ നിർവചനം നിശ്ചയിക്കുന്നു. ധാത്വർത്ഥത്തിൽ കർത്തൃ‑കരണപ്രധാനവും ‘ചിത്ര’ മുതലായ വൈവിധ്യമുള്ള ധാതുക്കളും ഉണ്ട്.
Verse 74
अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम् ॥ ७४ ॥
അനുദാത്ത, ഇച്ഛ, ശബ്ദം മുതലായവയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ബുദ്ധന്മാർ ‘സംഗ്രാമ’ത്തിന്റെ എട്ട് ഭേദങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. അതുപോലെ ‘സ്തോമ’ മുതലായ പതിനാറു വർഗ്ഗങ്ങളും—ഇത് ആ സാങ്കേതിക സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം.
Verse 75
तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः ॥ ७५ ॥
അതുപോലെ വ്യാപകപ്രയോഗം മൂലം മറ്റു പദങ്ങൾ ‘സൗത്ര’, ‘ലൗകിക’, ‘വൈദിക’ എന്നിങ്ങനെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അവയെല്ലാം തത്തത് ഗണങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടവ; പല പദങ്ങളും ബഹ്വർത്ഥവാചകവുമാണ്.
Verse 76
सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च ॥ ७६ ॥
സനാദി പ്രത്യയാന്ത ധാതുക്കളും, ‘നാമധാതു’ എന്നു പറയപ്പെടുന്ന ധാതുക്കളും ഇങ്ങനെ തന്നെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ നാരദ, ഇങ്ങനെ ഇവിടെ ധാതുക്കളുടെ അനന്തവ്യാപ്തി സൂചിപ്പിച്ചു; ഇത് സംക്ഷേപം, വിശദീകരണം അതത് സ്ഥാനങ്ങളിൽ ഉണ്ട്.
Verse 77
ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः ॥ ७७ ॥
ഊ-, ദൃ-, ദന്ത് മുതലായവയോടും, ‘യൗതി’ പോലുള്ള രൂപങ്ങളിലുമാണ്; രുക്ഷ്ണു, ശൂങ്, സ്നുനുക്ഷു മുതലായ ധാതുക്കളിലും ചിഡ്, ഈങ്, ശ്രീ-ചിഹ്നങ്ങളോടും; വൃങ്, വൃഞ് എന്നിവയോടും—ഏകാച് അല്ലാത്തിടത്ത്—അജന്ത (പരസ്മൈപദ) പ്രത്യയങ്ങളിൽ ലോപം സംഭവിച്ചതായി സ്മരിക്കണം.
Verse 78
शक्लपचूमुचार्रच्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः ॥ ७८ ॥
ഇപ്പോൾ ധാതുക്കൾ—ശക്, ക്ലപ്, പച്, ഊ, മുച്, ആർ, രച്, വച്, വിച്, സിച്, പ്രച്ഛ്, ഇത്യ, അജ്, നിജ്, ഇർ, ഭജ; കൂടാതെ ഭഞ്ജ്, ഭുജ്, ഭ്രസ്ജ്, മത്, ജി, യജ്, യുജ്, രുജ്, രഞ്ജ്, വിജ്, സ്വഞ്ജ്, സഞ്ജ്, സൃജ്।
Verse 79
अदक्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिस्स्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती ॥ ७९ ॥
ഇപ്പോൾ (കൂടുതൽ) ധാതു/രൂപങ്ങൾ—അദക്ഷുദ്, ഖിദ്, ഛിദ്, തുദി, നുദ; കൂടാതെ പദ്യ, ഭിദ്, വിദ്യതി, വിനദ്; ശദ്/സദീ, സ്വിദ്യതി, സ്കന്ദി, ഹദീ; കൂടെ ക്രുധ്, ക്ഷുധി, ബുധ്യതീ।
Verse 80
बंधिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती ॥ ८० ॥
മനുഷ്യൻ ബധിരനാകുന്നു; രക്തം (യുധിരുധീര) ക്ഷുബ്ധമാകുന്നു; മനസ്സ് വ്യഥിതമായി അശാന്തമാകുന്നു. ആധി-വ്യാധിയും ശോകാദികളും ശക്തമാകുന്നു; സാധന-സിദ്ധിയും തടസ്സപ്പെടുന്നു. കോപം, പ്രഹാരം, കഠിന നിരാകരണം, മറഞ്ഞ കലക്കം, ദാഹവേദന, ഒടുവിൽ തൃപ്തിയിൽ നിന്നുള്ള ദർപ്പം—ഇങ്ങനെ അന്തർവികാരം വർധിക്കുന്നു.
Verse 81
लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः ॥ ८१ ॥
ഇനി ധാതുക്കൾ—ലിബ്, ലുവ്, വപൂ, ശപ്, സ്വപ്, ഊ, സൃപ്, ഇ, ഭര, ഭഗ, ഗം, നം, യം, രഭി; കൂടാതെ ക്രുശി, ദംശി, ദിശീ, ദൃശ്, മൃശ്, ശ്രീ, രുശ്, ലിശ്, വിശ്, സ്പൃശ്, കൃഷി।
Verse 82
त्विष्तुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा ॥ ८२ ॥
(ധാതുക്കൾ:) ത്വിഷ്, തുഷ്, ദുഷ്, പുഷ്യ, പിഷ്, വിഷ്, ശിഷ്, ശുഷ്, ശ്ലിഷ്, യത്; കൂടാതെ ഘസ്. അതുപോലെ വസ്, ദഹ്, ദിഹ്, ദുഹ്, നഹ്, മി, ഹ്രു, ഹ്ലി, ഹ്വഹ്—ഇവയും ധാതുക്കൾ.
Verse 83
अनुदात्ता हलंतेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः ॥ ८३ ॥
ഹലന്ത ധാതുക്കളിൽ അനുദാത്ത സ്വരമാണ് നിയമം. ധാതുക്കളുടെ എണ്ണം ഇരുനൂറിൽ അല്പം അധികമെന്നു പറയുന്നു. ‘ച’ മുതലായവ നിപാതങ്ങൾ; ‘പ്ര’ മുതലായവ ‘ഗവയ’ വർഗം—ദിക്ക്, ദേശം, കാലം സൂചിപ്പിക്കുന്നവ.
Verse 84
शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिंगा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च ॥ ८४ ॥
ഹേ ദ്വിജ, ശബ്ദങ്ങൾ അനേകാർത്ഥങ്ങളായും എല്ലാ ലിംഗങ്ങൾക്കും പ്രയോഗ്യങ്ങളായും ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഗണപാഠം, സൂത്രപാഠം, ധാതുപാഠവും പ്രസ്താവിതം.
Verse 85
पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद ॥ ८५ ॥
ഇവിടെ അനുനാസിക ധ്വനികളോടുകൂടിയ ശരിയായ പാഠ-പരായണവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. ഹേ നാരദ, ശബ്ദങ്ങൾ വൈദികപരമ്പരയിലും സിദ്ധം; ലൗകികപ്രയോഗത്തിലും സിദ്ധം.
Verse 86
शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम् ॥ ८६ ॥
അതുകൊണ്ട് ശബ്ദപരായണവും സൂക്ഷ്മപഠനവും ശബ്ദസംഗ്രഹം (കോശരചന) ചെയ്യുന്നതിനുള്ള കാരണം ആകുന്നു. ഇതാണ് ലഘുമാർഗം; ഇതിലൂടെ ശബ്ദങ്ങളുടെ ശുദ്ധവും സാധുവുമായ രൂപം വ്യക്തമായി നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 87
प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम् ॥ ८७ ॥
ഇത് പ്രകൃതി, പ്രത്യയ, ആദേശ, ലോപ, ആഗമം മുതലായ ഉപായങ്ങളാൽ സിദ്ധമാകുന്നു।
Verse 88
इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किंचिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानंत्यात्कोऽपिशक्तो न नारद ॥ ८८ ॥
ഹേ ദേവതേ! ഇങ്ങനെ ഇത് അല്പമായി നിരുക്തമായി വിശദീകരിച്ചു; എന്നാൽ ഇതിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ വ്യാപ്തി അനന്തമായതിനാൽ, നാരദനും പൂർണ്ണമായി പറയാൻ കഴിയില്ല।
Frequently Asked Questions
They function as pedagogical examples for Nirukta/Vyākaraṇa: haṃsa illustrates formation by addition of a letter, while siṃha illustrates transposition, demonstrating how apparent surface variation can be explained through standard operations without losing semantic intent.
Bāhulaka indicates that certain reversals/interchanges or irregular-looking formations are accepted because they are attested in widespread usage—especially in Vedic transmission—so grammatical authority recognizes them as valid within the śāstra framework.
It lays out technical distinctions among udātta, anudātta, and svarita, gives root-group enumerations under each accent, and ties accent to voice behavior and markers, reflecting a Dhātupāṭha-like taxonomy used for correct recitation and interpretation.
Meaning and correctness are determined through systematic analysis—prakṛti and pratyaya plus operations like ādeśa, lopa, and āgama—supported by recitational discipline (svara, pluta, nasalization) and validated attestations in Vedic and laukika usage.