Adhyaya 76
Adhyāya 76: Kuṇḍina-praveśaḥ, Bhīmena satkāraḥ, Ṛtuparṇa-kṣamā, Aśvahṛdaya-pratyarpanam (Nala’s Reception and Reconciliation)
Upa-parva: Nala–Damayantī Upākhyāna (Embedded Narrative within Āraṇyaka Parva)
Bṛhadaśva narrates Nala’s arrival after the night has passed: Nala, adorned and accompanied by Damayantī, meets Bhīma (the ruler of Vidarbha) in the morning and offers respectful salutations; Damayantī follows with reverence toward her father. Bhīma receives Nala with paternal warmth, honors him appropriately, and reassures Damayantī’s steadfast presence beside her husband. News of Nala’s return produces civic jubilation: the city is decorated with banners and flags, roads are cleaned and strewn with flowers, and shrines are honored. King Ṛtuparṇa hears that “Bāhuka” was Nala in disguise and rejoices; when brought, Nala and Ṛtuparṇa mutually seek forgiveness, with Ṛtuparṇa explicitly requesting pardon for any offense committed during Nala’s incognito residence. Nala denies wrongdoing on Ṛtuparṇa’s part, reaffirms friendship and kinship ties, praises Ṛtuparṇa’s hospitality, and proposes to return the equine science (aśvahṛdaya) previously obtained. Nala then transmits the knowledge to Ṛtuparṇa by proper procedure; Ṛtuparṇa departs for his city with another charioteer, and Nala remains in Kuṇḍina for a short period.
Shlokas
Verse 1
न > 'मांस' शब्दका अर्थ 'संस्कृत-शब्दार्थ-कौस्तुभ' में फलका गूदा किया गया है। षट्सप्ततितमो< ध्याय: दमयन्ती और बाहुककी बातचीत
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—പുണ്യശ്ലോകനും മഹാബുദ്ധിമാനുമായ രാജാവ് നലന്റെ എല്ലാ മാറ്റങ്ങളും കണ്ട കേശിനി വന്ന്, എല്ലാം ദമയന്തിയോട് അറിയിച്ചു.
Verse 2
दमयन्ती ततो भूय: प्रेषयामास केशिनीम् । मानु: सकाशं दु:खार्ता नलदर्शनकाड्क्षया,अब दमयन्ती नलके दर्शनकी अभिलाषासे दुःखातुर हो गयी। उसने केशिनीको पुनः अपनी माँके पास भेजा
നലനെ കാണാനുള്ള ആകാംക്ഷയിൽ ദുഃഖാർതയായ ദമയന്തി കേശിനിയെ വീണ്ടും തന്റെ മാതാവിന്റെ അടുക്കലേക്ക് അയച്ചു.
Verse 3
परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशड्कया । रूपे मे संशयस्त्वेक: स्वयमिच्छामि वेदितुम्
“അമ്മേ! ബാഹുകൻ തന്നെയോ നലൻ എന്ന സംശയത്തിൽ ഞാൻ അവനെ പലവട്ടം പരീക്ഷിച്ചു; എല്ലാം ലക്ഷണങ്ങളും ഒത്തുചേരുന്നു. എന്നാൽ ഒരു സംശയം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു—അവന്റെ നലരൂപം. അത് ഞാൻ തന്നെ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 4
स वा प्रवेश्यतां मातर्मा वानुज्ञातुमहसि । विदितं वाथवा ज्ञातं॑ पितुर्मे संविधीयताम्
“അമ്മേ! ബാഹുകനെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിപ്പിക്കുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ എനിക്ക് ബാഹുകന്റെ അടുക്കലേക്ക് പോകാൻ അനുമതി നൽകുകയോ ചെയ്യുക. നിങ്ങൾക്ക് യുക്തമെന്നു തോന്നുന്നതുപോലെ—എന്റെ പിതാവിനെ അറിയിച്ചോ അറിയിക്കാതെയോ—ഇത് ക്രമീകരിക്കണം.”
Verse 5
एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत् । दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात् स पार्थिव:
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വൈദർഭരാജ്ഞി രാജാവ് ഭീമനോട് തന്റെ പുത്രിയുടെ അഭിപ്രായം അറിയിച്ചു. കന്യയുടെ ഇച്ഛ മനസ്സിലാക്കിയ ആ പാർഥിവൻ സമ്മതം നൽകി.
Verse 6
सा वै पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ । नलं॑ प्रवेशयामास यत्र तस्या: प्रतिश्रय:
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും അനുമതി ലഭിച്ച ദമയന്തി, താൻ പാർക്കുന്ന രാജമന്ദിരത്തിനകത്തേക്ക് നലനെ പ്രവേശിപ്പിച്ചു.
Verse 7
तां सम दृष्टवैव सहसा दमयन्तीं नलो नृपः । आविष्ट: शोकदु:खाभ्यां बभूवाश्रुपरिप्लुत:
ദമയന്തിയെ പെട്ടെന്നു മുന്നിൽ കണ്ട രാജാവ് നലൻ ശോകദുഃഖങ്ങളിൽ ആകുലനായി; കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു.
Verse 8
त॑ तु दृष्टवा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा । तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी,उस समय नलको उस अवस्थामें देखकर सुन्दरी दमयन्ती भी तीव्र शोकसे व्याकुल हो गयी
അപ്പോൾ നലനെ അങ്ങനെ കണ്ട സുന്ദരവർണ്ണിനിയായ ദമയന്തിയും അതിതീവ്ര ശോകത്തിൽ ആകുലയായി.
Verse 9
ततः काषायवसना जटिला मलपड्किनी । दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमत्रवीत्,महाराज! तदनन्तर मलिन वस्त्र पहने, जटा धारण किये, मैल और पंकसे मलिन दमयन्तीने बाहुकसे पूछा--
അനന്തരം, മഹാരാജാ! കാഷായവസ്ത്രം ധരിച്ച്, ജടാധാരിണിയായി, മലവും ചെളിയും പുരണ്ട ദമയന്തി ബാഹുകനോട് ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചു.
Verse 10
पूर्व दृष्टस्त्वया कश्चिद् धर्मज्ञो नाम बाहुक । सुप्तामुत्सृज्य विपिने गतो यः पुरुष: स्त्रियम्
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— “ഓ ബാഹുകാ! ധർമ്മജ്ഞനെന്നു പ്രസിദ്ധനായ ഒരാളെങ്കിലും, ഉറങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്ന ഭാര്യയെ വനത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കാക്കി ഉപേക്ഷിച്ച് പോയതായി നീ മുമ്പ് കണ്ടിട്ടുണ്ടോ?”
Verse 11
अनागसं प्रियां भार्या विजने श्रममोहिताम् । अपहाय तु को गच्छेत् पुण्यश्लोकमृते नलम्
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— “പുണ്യശ്ലോകനായ ധർമ്മവാൻ രാജാവ് നലനെ ഒഴികെ മറ്റാരാണ്, നിർജനസ്ഥലത്ത് ക്ഷീണവും മൂർഛയും പിടിച്ച നിർദോഷയായ പ്രിയഭാര്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് പോകാൻ കഴിയുക?”
Verse 12
किमु तस्य मया बाल्यादपराद्ध॑ महीपते: । यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान् निद्रयार्दिताम्,“न जाने उन महाराजका मैंने बचपनसे ही क्या अपराध किया था, जो नींदकी मारी हुई मुझ असहाय अबलाको जंगलमें छोड़कर चल दिये
“എന്റെ ബാല്യകാലം മുതൽ ഞാൻ ആ മഹാരാജാവിനോട് എന്ത് അപരാധം ചെയ്തുവോ? നിദ്രയാൽ തളർന്ന, ആശ്രയമില്ലാത്ത ദീനയായ എന്നെ വനത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം പോയല്ലോ.”
Verse 13
साक्षाद् देवानपाहाय वृतो य: स पुरा मया | अनुव्रतां साभिकामा पुत्रिणीं त्यक्तवान् कथम्
“മുമ്പ് സ്വയംവരസമയത്ത്, സാക്ഷാൽ ദേവന്മാരെ പോലും വിട്ട് ഞാൻ അവനെയായിരുന്നു വരിച്ചത്. ഞാൻ അവന്റെ അനുവർത്തിനി, അവനെയേ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൾ, മക്കളുടെ മാതാവ്—എന്നിട്ടും അവൻ എങ്ങനെ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു?”
Verse 14
अग्नौ पार्णिं गृहीत्वा तु देवानामग्रतस्तथा । भविष्यामीति सत्य तु प्रतिश्रुत्य क्व तद् गतम्
“പവിത്രാഗ്നിയുടെ സമീപത്തും ദേവന്മാരുടെ സന്നിധിയിലും എന്റെ കൈ പിടിച്ച് ‘ഞാൻ നിനക്കേ അനുസരിച്ച് ഇരിക്കും’ എന്ന് സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തവൻ—ആ സത്യം ഇപ്പോൾ എവിടെ പോയി?”
Verse 15
दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिंदम । शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद् बहु
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുദമന യുദ്ധിഷ്ഠിരാ! ദമയന്തി ഈ വാക്കുകളെല്ലാം പറയുമ്പോൾ, നളന്റെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് ശോകജന്യമായ, വേദന നിറഞ്ഞ കണ്ണുനീർ മഹാപ്രവാഹമായി തുടർച്ചയായി ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 16
अतीव कृष्णसाराशभ्यां रक्तान्ताभ्यां जल॑ तु तत् परिस््रवन् नलो दृष्टवा शोकार्तामिदमब्रवीत्
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—അവളുടെ കണ്ണിലെ കൃഷ്ണമണികൾ കൃഷ്ണസാരമൃഗത്തിന്റെ കണ്ണുപോലെ കറുത്തതും, കണ്ണിന്റെ കോണുകൾ അല്പം ചുവപ്പുനിറം കലർന്നതുമായിരുന്നു. അവിടെ നിന്ന് കണ്ണുനീർ തുടർച്ചയായി ഒഴുകി. ശോകത്തിൽ ആർത്തയായ ദമയന്തിയെ കണ്ട നളൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 17
मम राज्यं प्रणष्टं यन्नाहं तत् कृतवान् स्वयम् । कलिना तत् कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम्
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—നളൻ പറഞ്ഞു: “ഭീരുവേ! എന്റെ രാജ്യം നശിച്ചതും ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതും—ഇതെല്ലാം കലിയുടെ കൃത്യം; ഞാൻ സ്വയം ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല।”
Verse 18
यत् त्वया धर्मकृच्छे तु शापेनाभिहत: पुरा । वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां दिवानिशम्
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“മുമ്പ് നീ വനത്തിൽ ദുഃഖിതയായി പകലും രാത്രിയും എനിക്കായി വിലപിക്കുമ്പോൾ, ധർമ്മസങ്കടത്തിൽ നീ ആരെ ശപിച്ചുവോ, ആ ശാപം കൊണ്ടു ബാധിക്കപ്പെട്ട കലി എന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ വന്നു പാർത്തു।”
Verse 19
स मच्छरीरे त्वच्छापाद् दह्मुमानो&$वसत् कलि: । त्वच्छापदग्ध: सततं सो5ग्नावग्निरिवाहित:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“നിന്റെ ശാപത്താൽ ദഹിക്കപ്പെട്ട ആ കലി എന്റെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ പാർത്തു. നിന്റെ ശാപാഗ്നിയിൽ അവൻ നിരന്തരം കത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു—അഗ്നിയിൽ വെച്ച അഗ്നിപോലെ।”
Verse 20
मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जित: । दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे,'शुभे! मेरे व्यवसाय (उद्योग) तथा तपस्यासे कलियुग परास्त हो चुका है। अतः अब हमारे दुःखोंका अन्त हो जाना चाहिये
ഹേ ശുഭേ! എന്റെ അചഞ്ചലമായ പരിശ്രമവും തപസ്സും കൊണ്ടു ഇത് (കലിയുഗം) ജയിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ഈ ഫലത്തിലൂടെയേ നമ്മുടെ ദുഃഖത്തിന് അന്ത്യം നിശ്ചയമായും വരികയുള്ളൂ.
Verse 21
विमुच्य मां गत: पापस्ततो5हमिह चागत: । त्वदर्थ विपुलश्रोणि न हि मेडन्यत् प्रयोजनम्
ഹേ വിപുലശ്രോണി സുന്ദരി! ആ പാപി (കലിയുഗം) എന്നെ വിട്ടുപോയി; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത്. ഞാൻ വന്നത് നിന്റെ കാര്യമാത്രം—എന്റെ വരവിന് മറ്റൊരു ഉദ്ദേശമില്ല.
Verse 22
कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम् । उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कहिचित्
ഹേ ഭീരുവേ! നിന്നോടു അനുരക്തനും വ്രതനിഷ്ഠനുമായ ഭർത്താവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരു പുരുഷനെ ഒരു സ്ത്രീ എങ്ങനെ വരിക്കും? നീ ചെയ്യാൻ പോകുന്നതുപോലെ.
Verse 23
दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नूपतिशासनात् । भेमी किल सम भर्तरं द्वितीयं वरयिष्यति,“विदर्भनरेशकी आज्ञासे सारी पृथ्वीपर दूत विचरते हैं और यह घोषणा कर रहे हैं कि दमयन्ती द्वितीय पतिका वरण करेगी
രാജാജ്ഞപ്രകാരം ദൂതന്മാർ സർവ്വ ഭൂമിയിലും സഞ്ചരിച്ചു, ഭൈമീ (ദമയന്തി) തന്റെ മുൻ ഭർത്താവിനൊപ്പമുള്ള രണ്ടാമത്തെ ഭർത്താവിനെ വരിക്കും എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Verse 24
स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मन: । श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाड़ासुरिरुपस्थित:
ദമയന്തി സ്വൈരവൃത്തയായി തനിക്കിഷ്ടമുള്ളതുപോലെ തനിക്കനുരൂപനായ ഭർത്താവിനെ വരിക്കാമെന്ന് കേട്ടയുടൻ ഭാഡാസുരി (രാജാവ് ഋതുപർണൻ) അത്യന്തം ത്വരയോടെ ഇവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 25
दमयन्ती तु तच्छुत्वा नलस्य परिदेवितम् । प्राउजलिवेपमाना च भीता वचनमत्रवीत्,दमयन्ती नलका यह विलाप सुनकर काँप उठी और भयभीत हो हाथ जोड़कर यह वचन बोली
നലന്റെ വിലാപം കേട്ട് ദമയന്തി വിറച്ചു. ഭീതിയോടെ കൈകൂപ്പി അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 26
दमयन्त्युवाच न मा्महसि कल्याण दोषेण परिशड्कितुम् । मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप
ദമയന്തി പറഞ്ഞു—ഹേ കല്യാണമയനായ നിഷധാധിപാ! എന്നിൽ ദോഷമുണ്ടെന്നു കരുതി എന്റെ ശീലത്തെ സംശയിക്കരുത്. ദേവന്മാരെയുമൊഴിഞ്ഞ് ഞാൻ നിങ്ങളെയേ വറഞ്ഞെടുത്തതാണ്.
Verse 27
तवाभिगमनार्थ तु सर्वतो ब्राह्मणा गता: । वाक्यानि मम गाथाभिग्गायमाना दिशो दश,आपका पता लगानेके लिये ही चारों ओर ब्राह्मणलोग भेजे गये और वे मेरी कही हुई बातोंको सब दिशाओंमें गाथाके रूपमें गाते फिरे
നിങ്ങളെ കണ്ടെത്തി സമീപിപ്പിക്കാനായി എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ബ്രാഹ്മണരെ അയച്ചു. അവർ എന്റെ സന്ദേശം ഗാഥകളായി പാടി പത്ത് ദിക്കുകളിലും സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 28
ततत्त्वां ब्राह्मणो विद्वान् पर्णादो नाम पार्थिव । अभ्यगच्छत् कोसलायामृतुपर्णनिवेशने
പിന്നീട്, ഹേ രാജാവേ, പർണാദൻ എന്ന പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണൻ കോസലദേശത്ത് ഋതുപർണന്റെ വസതിയിൽ നിങ്ങളെ സമീപിച്ചു.
Verse 29
राजन! इसी योजनाके अनुसार पर्णाद नामक दिद्दान् ब्राह्मण अयोध्यापुरीमें ऋतुपर्णके राजभवनमें गये थे ।।
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ഈ പദ്ധതിപ്രകാരം പർണാദൻ എന്ന ബ്രാഹ്മണൻ അയോധ്യയിൽ ഋതുപർണന്റെ രാജഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ എന്റെ സന്ദേശം കൃത്യമായി അറിയിച്ചു; നിങ്ങളുടെ മറുപടിയും അതേപടി കൊണ്ടുവന്നു. ഹേ നിഷധരാജാ! പിന്നെ നിങ്ങളെ ഇവിടെ വരുത്താൻ ഞാൻ ഈ ഉപായം കണ്ടു—അടുത്ത ദിവസം തന്നെ സ്വയംവരം നടക്കുമെന്ന വാർത്ത പറഞ്ഞ് ഋതുപർണനെ വിളിക്കുക.
Verse 30
त्वामृते न हि लोकेडन्य एकाह्वा पृथिवीपते । समर्थो योजनशतं गन्तुम श्वैर्नराधिप
ബൃഹദശ്വാ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭൂമിപതേ, നിങ്ങളെ ഒഴികെ ഈ ലോകത്തിൽ മറ്റൊരു ഒരാളും കുതിരകൾ കെട്ടിയ രഥത്തിൽ കയറി ഒരേ ദിവസത്തിൽ നൂറു യോജന ദൂരം സഞ്ചരിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനല്ല. ഇത് ഞാൻ നന്നായി അറിയുന്നു.
Verse 31
स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतौ महीपते । यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसापि चराम्यहम्,महीपते! मैं मनसे भी कभी कोई असदाचरण नहीं करती हूँ और इसी सत्यकी शपथ खाकर आपके इन दोनों चरणोंका स्पर्श करती हूँ
ബൃഹദശ്വാ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹീപതേ, ഈ സത്യത്തെ ആധാരമാക്കി ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ഈ രണ്ടു പാദങ്ങളും സ്പർശിക്കുന്നു: ഞാൻ മനസ്സിലുപോലും ഒരിക്കലും അസദാചരണം ചെയ്യുന്നില്ല.
Verse 32
अयं चरति लोके5स्मिन् भूतसाक्षी सदागति: । एष मे मुछ्चतु प्राणान् यदि पापं चराम्यहम्
ബൃഹദശ്വാ പറഞ്ഞു— ഈ ലോകത്തിൽ നിരന്തരം സഞ്ചരിക്കുകയും സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും സാക്ഷിയായിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സദാഗതിശീലനായ വായുദേവൻ— ഞാൻ പാപം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ പ്രാണൻ എടുത്തുകളയട്ടെ.
Verse 33
यथा चरति तिग्मांशु: परेण भुवनं सदा | स मुञ्चतु मम प्राणान् यदि पापं चराम्यहम्
ബൃഹദശ്വാ പറഞ്ഞു— തീക്ഷ്ണകിരണനായ സൂര്യദേവൻ സദാ ലോകത്തിന്റെ മീതെ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ, ഞാൻ പാപം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അദ്ദേഹം എന്റെ പ്രാണൻ എടുത്തുകളയട്ടെ.
Verse 34
चन्द्रमा: सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत् | स मुञ्चतु मम प्राणान् यदि पापं चराम्यहम्
ബൃഹദശ്വാ പറഞ്ഞു— ചന്ദ്രൻ സർവ്വജീവികളുടെ അന്തഃകരണത്തിൽ സാക്ഷിയായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഞാൻ പാപം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അദ്ദേഹം എന്റെ പ്രാണൻ എടുത്തുകളയട്ടെ.
Verse 35
एते देवास्त्रय: कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै । विल्लुवन्तु यथा सत्यमेतद् देवास्त्यजन्तु माम्
മുമ്പ് പറഞ്ഞ ആ മൂന്നു ദേവന്മാർ സമസ്ത ത്രിലോകവും ധരിക്കുന്നു. എന്റെ വാക്കിൽ എത്ര സത്യമുണ്ടെന്ന് ദേവന്മാർ തന്നേ വെളിപ്പെടുത്തട്ടെ; ഞാൻ അസത്യം പറഞ്ഞാൽ ദേവന്മാർ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 36
एवमुक्तस्तथा वायुरन्तरिक्षादभाषत । नैषा कृतवती पापं नल सत्य ब्रवीमि ते,दमयन्तीके ऐसा कहनेपर अन्तरिक्षलोकसे वायु-देवताने कहा--“नल! मैं तुमसे सत्य कहता हूँ, इस दमयन्तीने कभी कोई पाप नहीं किया है
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വായുദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“നലാ! ഞാൻ നിന്നോട് സത്യം പറയുന്നു; ഈ ദമയന്തി ഒരിക്കലും പാപം ചെയ്തിട്ടില്ല.”
Verse 37
राजज्छीलनिधि: स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षित: । साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन् परिवत्सरान्
“രാജാവേ! ദമയന്തി തന്റെ ശീലമെന്ന ദീപ്ത നിധിയെ എപ്പോഴും കാത്തുസൂക്ഷിച്ചു. മൂന്നു വർഷം ഞങ്ങൾ അവളുടെ രക്ഷകരും സാക്ഷികളും ആയിരുന്നു.”
Verse 38
उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलो5नया । न होकाह्वा शतं गन्ता त्वामृतेडन्य: पुमानिह
“നിന്നെ പ്രാപിക്കാനായി ദമയന്തി ഈ അതുല്യ ഉപായം ഒരുക്കി; കാരണം ഈ ലോകത്ത് നിന്നെ ഒഴികെ ഒരുദിവസം നൂറു യോജന സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയുന്ന മറ്റൊരു പുരുഷനും ഇല്ല.”
Verse 39
उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते । नात्र शड़्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया
“മഹീപതേ! ഭീമകുമാരി ദമയന്തി നിനക്കു യോജ്യയാണ്; നീയും അവൾക്കു യോജ്യനാണ്. അവളുടെ ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ച് നിനക്ക് സംശയം വേണ്ട. നിശ്ശങ്കനായി നിന്റെ ഭാര്യയോടൊപ്പം ചേർന്നു കൂടുക.”
Verse 40
तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टि: पपात ह । देवदुन्दुभयो नेदुर्ववी च पवन: शिव:,वायुदेवके ऐसा कहते समय आकाशसे फूलोंकी वर्षा हो रही थी, देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज रही थीं और मंगलमय पवन चलने लगा
വായു ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്യുമ്പോൾ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി പെയ്തു. ദേവദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി; മംഗളകരമായ പവനും വീശിത്തുടങ്ങി.
Verse 41
तदद्भुतमयं दृष्टवा नलो राजाथ भारत | दमयन्त्यां विशड्कां तामुपाकर्षदरिंदम:,युधिष्ठि!! यह अद्भुत दृश्य देखकर शत्रुसूदन राजा नलने दमयन्तीके विरुद्ध होनेवाली शंकाको त्याग दिया
ഹേ ഭാരതാ! ആ അത്ഭുതദൃശ്യം കണ്ട ശത്രുദമനായ രാജാവ് നളൻ, ദമയന്തിയെക്കുറിച്ച് മനസ്സിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന സംശയം പിൻവലിച്ച് ഉപേക്ഷിച്ചു.
Verse 42
ततस्तदू वस्त्रमजरं प्रावणोद् वसुधाधिप: । संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेभे स्वकं वपु:
അനന്തരം വസുധാധിപനായ നളൻ ആ അജരവസ്ത്രം ധരിച്ചു. നാഗരാജൻ കർക്കോടകനെ സ്മരിച്ച ഉടനെ അവൻ തന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം വീണ്ടെടുത്തു.
Verse 43
स्वरूपिणं तु भर्तरें दृष्टवा भीमसुता तदा । प्राक्रोशदुच्चैरालिड्र्य पुण्यश्लोकमनिन्दिता
അപ്പോൾ ഭീമസുതയായ ദമയന്തി ഭർത്താവിനെ യഥാർത്ഥരൂപത്തിൽ കണ്ടു; നിന്ദാരഹിതനായ പുണ്യശ്ലോകൻ നളനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു.
Verse 44
भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा । ससस््वजे स्वसुतौ चापि यथावतृ प्रत्यनन्दत
രാജാവ് നളൻ മുൻപുപോലെ തന്നെ ദീപ്തിമാനായിരുന്നു. അവൻ ഭൈമിയെയും (ദമയന്തിയെയും) ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തു; തന്റെ രണ്ടു മക്കളെയും യഥോചിതമായ സ്നേഹത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ആനന്ദിച്ചു.
Verse 45
ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्त्रं तस्य शुभानना | परीता तेन दुःखेन नि:शश्वासायतेक्षणा
അപ്പോൾ ശുഭമുഖിയായ, വിശാലനേത്രയായ ദമയന്തി നലന്റെ മുഖം തന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ചേർത്തുവെച്ചു. ആ ദുഃഖത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട് അവൾ ദീർഘദീർഘമായി നിശ്വാസം വിട്ടു.
Verse 46
तथैव मलदिग्धाजुीं परिष्वज्य शुचिस्मिताम् । सुचिरं पुरुषव्याप्रस्तस्थौ शोकपरिप्लुत:,इसी प्रकार पवित्र मुसकान तथा मैलसे भरे हुए अंगोंवाली दमयन्तीको हृदयसे लगाकर पुरुषसिंह नल बहुत देरतक शोकमग्न खड़े रहे
അതുപോലെ മലിനത പുരണ്ട അവയവങ്ങളുണ്ടായിരുന്നാലും ശുദ്ധസ്മിതം ധരിച്ച ദമയന്തിയെ ഹൃദയത്തോടെ ചേർത്തുപിടിച്ച്, പുരുഷവ്യാഘ്രനായ നലൻ ഏറെനേരം ശോകത്തിൽ മുങ്ങി നിന്നു.
Verse 47
ततः सर्व यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च । भीमायाकथयतु प्रीत्या वैदर्भ्या जननी नूप
അതിനുശേഷം, ഹേ രാജാവേ, വൈദർഭിയായ ദമയന്തിയുടെ മാതാവ് ആനന്ദത്തോടെ ഭീമരാജനോട് ദമയന്തിയുടെയും നലന്റെയും സകല സംഭവവൃത്തവും സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നേ പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു.
Verse 48
ततोड<ब्रवीन्महाराज: कृतशौचमहं नलम् | दमयन्त्या सहोपेतं कल्ये द्रष्टा सुखोषितम्,तब महाराज भीमने कहा--“आज नलको सुखपूर्वक यहीं रहने दो। कल सबेरे स्नान आदिसे शुद्ध हुए दमयन्तीसहित नलसे मैं मिलूँगा”
അപ്പോൾ മഹാരാജാവ് ഭീമൻ പറഞ്ഞു—“ശൗചസ്നാനങ്ങളാൽ ശുദ്ധനായ നലൻ ദമയന്തിയോടൊപ്പം ഇന്ന് ഇവിടെ സുഖമായി പാർക്കട്ടെ. നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ ഞാനും സ്നാനാദികളാൽ ശുദ്ധനായി ദമയന്തിയോടൊപ്പം നലനെ കാണാം.”
Verse 49
ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम् | वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदिती नूप,राजन! तत्पश्चात् वे दोनों दम्पति रातभर वनमें रहनेकी पुरानी घटनाओंको एक-दूसरेसे कहते हुए प्रसन्नतापूर्वक एक साथ रहे
ഹേ രാജാവേ, തുടർന്ന് ആ ദമ്പതികൾ രാത്രി മുഴുവൻ ഒരുമിച്ച് കഴിഞ്ഞു; വനത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച കാലത്തെ പഴയ സംഭവങ്ങളൊക്കെയും പരസ്പരം പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആനന്ദിച്ചു.
Verse 50
गृहे भीमस्य नृपते: परस्परसुखैषिणौ | वसेतां हृष्टसंकल्पौ वैदर्भी च नलश्ष ह,एक-दूसरेको सुख देनेकी इच्छा रखनेवाले दमयन्ती और नल राजा भीमके महलमें प्रसन्नचित्त होकर रहे
രാജാവ് ഭീമന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ വൈദർഭി ദമയന്തിയും നലനും—പരസ്പരസുഖം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്—ഹർഷിതസങ്കൽപ്പത്തോടെ പ്രസന്നചിത്തരായി വസിച്ചു।
Verse 51
स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया । सर्वकामै: सुसिद्धार्थो लब्धवान् परमां मुदम्,चौथे वर्षमें अपनी प्यारी पत्नीसे मिलकर सम्पूर्ण कामनाओंसे सफलमनोरथ हो नल अत्यन्त आनन्दमें निमग्न हो गये
അനന്തരം നാലാം വർഷത്തിൽ നലൻ ഭാര്യയോടുകൂടെ സംഗമിച്ചു; സർവകാമങ്ങളും സിദ്ധിച്ച് ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി, അവൻ പരമാനന്ദം പ്രാപിച്ചു।
Verse 52
दमयन्त्यपि भर्तारमासाद्याप्यायिता भृशम् | अर्धसंजातसस्येव तोयं प्राप्प वसुंधरा
ദമയന്തിയും ഭർത്താവിനെ പ്രാപിച്ച് അത്യന്തം പുതുജീവൻ നേടി തൃപ്തയായി—അർദ്ധമായി വളർന്ന വിളവുള്ള ഭൂമി മഴവെള്ളം ലഭിച്ചാൽ ഉല്ലസിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 53
सैवं समेत्य व्यपनीय तन््द्रां शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा । रराज भैमी समवाप्तकामा शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन
ഇങ്ങനെ ഭർത്താവിനെ കണ്ടുമുട്ടി ദമയന്തി മന്ദതയെ നീക്കി; ദുഃഖജ്വരം ശമിച്ചു, ഹർഷം അവളുടെ അന്തഃശക്തി വർധിപ്പിച്ചു. ആഗ്രഹം നിറവേറ്റപ്പെട്ട ഭൈമീ, ശീതകിരണചന്ദ്രോദയത്തിൽ രാത്രി ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ ദീപ്തയായി।
Verse 75
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलका अपनी पुत्री और पुत्रके देखनेसे सम्बन्ध रखनेवाला पचद्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗത നലോപാഖ്യാനത്തിൽ നലന്റെ പുത്രപുത്രി ദർശനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എഴുപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 76
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलदमयन्तीसमागमे षट्सप्ततितमो<्ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ നലോപാഖ്യാനപർവത്തിലെ നല-ദമയന്തീ സമാഗമപ്രകരണത്തിൽ എഴുപത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The chapter negotiates ethical repair after concealment: how to address potential offense incurred during ajñātavāsa through explicit requests for pardon, denial of grievance, and reaffirmation of prior bonds without escalating blame.
Reconciliation is modeled as an active duty: restoring trust through humility, hospitality, and reciprocal restitution (returning knowledge or benefits received), thereby converting a period of disguise and vulnerability into renewed social order.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the chapter’s significance is conveyed implicitly through exemplary conduct—public honor, mutual forgiveness, and ethical reciprocity—as a normative template within the larger Nala–Damayantī teaching narrative.
Ask anything about Adhyaya 76 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.