Adhyaya 6
Kāmyaka-vane Pāṇḍava-nivāsaḥ — Vidurasya āgamanam ca (कamyake वने पाण्डवनिवासः—विदुरस्य आगमनं च)
Upa-parva: Kāmyaka-vana (Vidurāgamana Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates the Pandavas’ westward movement from the Gaṅgā bank, traveling along Sarasvatī, Dṛṣadvatī, and Yamunā, and their arrival at the Kāmyaka forest—praised as level, wind-swept terrain and dear to ascetics. They establish residence amid abundant game and birds, attended and consoled by sages. Vidura, desiring to see the sons of Pāṇḍu, comes alone by chariot and meets Yudhiṣṭhira seated in a secluded place with Draupadī, the brothers, and brāhmaṇas. Yudhiṣṭhira anticipates the political import of Vidura’s arrival, expressing concern about renewed invitations to hazardous court dynamics and the uncertainty of future sovereignty. The Pandavas receive Vidura with honor and inquire about his purpose. Vidura reports that Dhṛtarāṣṭra privately honored him and asked him to speak what is beneficial; Vidura offered what he judged salutary for the Kauravas and the king, but Dhṛtarāṣṭra did not accept it. Vidura characterizes rejected advice through medical and domestic similes—wholesome counsel being unpalatable to the afflicted—and warns of likely institutional ruin when corrective speech cannot ‘remain’ in the ruler’s mind. Angered, Dhṛtarāṣṭra dismisses Vidura, who then comes to instruct Yudhiṣṭhira. Vidura articulates nīti principles: patient endurance under distress, gradual strengthening of one’s position like tending a small fire, the necessity of allies who share in both wealth and suffering, and the ruler’s growth through truth, non-frivolous speech, and equitable provision. Yudhiṣṭhira accepts the guidance, committing to attentive, context-sensitive action.
Shlokas
Verse 1
#2:8 #:23:.7 () हि २ 7 षष्ठो5 ध्याय: धृतराष्ट्रका संजयको भेजकर विदुरको वनसे बुलवाना और उनसे क्षमा-प्रार्थना वैशम्पायन उवाच गते तु विदुरे राजन्नाश्रमं पाण्डवान् प्रति । धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञ: पर्यतप्यत भारत
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! വിദുരൻ പാണ്ഡവരുടെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയശേഷം, ഭരതവംശജനേ, മഹാപ്രാജ്ഞനായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഗാഢമായ പശ്ചാത്താപത്തിൽ ആകുലനായി।
Verse 2
विदुरस्य प्रभावं च संधिविग्रहकारितम् । विवृद्धि च परां मत्वा पाण्डवानां भविष्यति
അവൻ ചിന്തിച്ചു—വിദുരന്റെ പ്രഭാവം മഹത്താണ്; സന്ധി-വിഗ്രഹാദി നയങ്ങളിൽ അവൻ നിപുണൻ. അവൻ പാണ്ഡവരുടെ പക്ഷത്തേക്ക് ചേർന്നാൽ, ഭാവിയിൽ പാണ്ഡവർക്ക് പരമമായ അഭ്യുദയം ഉണ്ടാകും।
Verse 3
स सभाद्वारमागम्य विदुरस्मारमोहितः । समक्ष॑ पार्थिवेन्द्राणां पपाताविष्टचेतन:,विदुरका स्मरण करके वे मोहित-से हो गये और सभाभवनके द्वारपर आकर सब राजाओंके देखते-देखते अचेत होकर पृथ्वीपर गिर पड़े
അവൻ സഭാദ്വാരത്തിലെത്തി; വിദുരനെ ഓർത്തതോടെ മോഹിതനായി, അവിടെ കൂടിയിരുന്ന രാജാക്കന്മാരുടെ മുമ്പിൽ തന്നെ ചിത്തം ആകുലമായി ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു നിലത്തേക്ക് വീണു।
Verse 4
स तु लब्ध्वा पुन: संज्ञां समुत्थाय महीतलात् | समीपोपस्थितं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्,फिर होशमें आनेपर वे पृथ्वीसे उठ खड़े हुए और समीप आये हुए संजयसे इस प्रकार बोले--
പിന്നീട് ബോധം വീണ്ടെടുത്തു അവൻ നിലത്തുനിന്ന് എഴുന്നേറ്റു; സമീപത്തു നിന്നിരുന്ന സഞ്ജയനോടു രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 5
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपवके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें विदुरनिवासनविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ
“സഞ്ജയാ! വിദുരൻ എന്റെ സഹോദരനും പരമ സുഹൃത്തുമാണ്; അവൻ സാക്ഷാൽ ധർമ്മത്തിന്റെ മറ്റൊരു രൂപംപോലെ. ഇന്ന് അവനെ ഓർക്കുമ്പോൾ എന്റെ ഹൃദയം അത്യന്തമായി പിളർന്നുപോകുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.”
Verse 6
तमानयस्व धर्मज्ञं मम भ्रातरमाशु वै । इति ब्रुवन् स नृपति: कृपणं पर्यदेवयत्
“ധർമ്മജ്ഞനായ എന്റെ സഹോദരൻ വിദുരനെ ഉടൻ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.” എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് നൃപതി ധൃതരാഷ്ട്രൻ ദീനനായി കരുണവിലാപം ചെയ്തു കണ്ണീർ വാർന്നു।
Verse 7
पश्चात्तापाभिसंतप्तो विदुरस्मारमोहित: । भ्रातृस्नेहादिदं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्,महाराज धुृतराष्ट्र विदुरकी याद आनेसे मोहित हो पश्चात्तापसे खिन्च हो उठे और भ्रातृस्नेहवश संजयसे पुन: इस प्रकार बोले--
പശ്ചാത്താപത്തിൽ ദഹിച്ചും വിദുരസ്മരണയിൽ മയങ്ങിയുമിരുന്ന രാജാവ്, സഹോദരസ്നേഹത്താൽ സഞ്ജയനോട് വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 8
गच्छ संजय जानीहि भ्रातरं विदुरं मम । यदि जीवति रोषेण मया पापेन निर्धुत:,संजय! जाओ, मेरे भाई विदुरका पता लगाओ। मुझ पापीने क्रोधवश उन्हें निकाल दिया। वे जीवित तो हैं न?
“സഞ്ജയാ, പോകുക—എന്റെ സഹോദരൻ വിദുരന്റെ വിവരം അന്വേഷിക്കുക. കോപത്തിൽ പാപിയായ ഞാൻ അവനെ പുറത്താക്കി; അവൻ ഇപ്പോഴും ജീവനോടെ ഉണ്ടോ?”
Verse 9
न हि तेन मम क्षात्रा सुसूक्ष्ममपि किंचन । व्यलीकं कृतपूर्व वै प्राज्ञेनामितबुद्धिना,“अपरिमित बुद्धिवाले मेरे उन विद्वान भाईने पहले कभी कोई छोटा-सा भी अपराध नहीं किया है
“അമിതബുദ്ധിയുള്ള ആ പ്രാജ്ഞൻ എന്റെ നേരെ മുമ്പൊരിക്കലും—അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായതുപോലും—വഞ്ചനയോ കുറ്റമോ ചെയ്തിട്ടില്ല.”
Verse 10
स व्यलीकं पर प्राप्तो मत्त: परमबुद्धिमान् । त्यक्ष्यामि जीवितं प्राज्ञ तं गच्छानय संजय
“ഹേ പ്രാജ്ഞനായ സഞ്ജയാ, ആ പരമബുദ്ധിമാൻ വിദുരൻ എന്റെ നേരെ വലിയ കുറ്റം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. നീ പോയി അവനെ കൊണ്ടുവരിക; അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും.”
Verse 11
तस्य तदू वचन श्रुत्वा राज्ञस्तमनुमान्य च | संजयो बाढमित्युक्त्वा प्राद्रवत् काम्यकं प्रति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആദരത്തോടെ സമ്മതിച്ച് സഞ്ജയൻ ‘ബാഢം’ എന്നു പറഞ്ഞ് കാമ്യകവനത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. പാണ്ഡവർ പാർത്തിരുന്ന ആ വനത്തിലെത്തിയ ഉടൻ, മൃഗചർമ്മം ധരിച്ച യുദ്ധിഷ്ഠിരരാജാവിനെ വിദുരനോടും അനേകം ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും കൂടി ഇരിക്കുന്നതായി അവൻ കണ്ടു; സഹോദരന്മാർ ചുറ്റും കാവലായി നിന്നു, ദേവന്മാർ ചുറ്റിയ പുരന്ദര ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി।
Verse 12
सो<5चिरेण समासाद्य तद् वन यत्र पाण्डवा: । रौरवाजिनसंवीतं ददर्शाथ युधिष्िरम्
അൽപസമയത്തിനകം അവൻ പാണ്ഡവർ പാർത്തിരുന്ന ആ വനത്തിലെത്തി. അവിടെ റൗരവ (റുരു) മൃഗചർമ്മം ധരിച്ച യുദ്ധിഷ്ഠിരരാജാവിനെ അവൻ കണ്ടു.
Verse 13
विदुरेण सहासीन ब्राह्मणैश्व सहस्रश: । भ्रातृभिश्चाभिसंगुप्तं देवैरिव पुरंदरम्
അവൻ വിദുരനോടൊപ്പം, ആയിരക്കണക്കിന് ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ മദ്ധ്യേ ഉപവേഷ്ടനായിരുന്നു; സഹോദരന്മാർ എല്ലാടവും കാവലായി, ദേവന്മാർ ചുറ്റിയ പുരന്ദര ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ.
Verse 14
युधिष्ठिरमुपागम्य पूजयामास संजय: । भीमार्जुनयमाश्चापि तद्युक्त प्रतिपेदिरे,युधिष्ठिरके पास पहुँचकर संजयने उनका सम्मान किया। फिर भीम, अर्जुन और नकुल-सहदेवने संजयका यथोचित सत्कार किया
യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ സമീപിച്ച് സഞ്ജയൻ യഥോചിതമായി ആദരവോടെ പൂജിച്ചു. തുടർന്ന് ഭീമനും അർജുനനും യമജരായ നകുല-സഹദേവന്മാരും സഞ്ജയനെ യോജിച്ച രീതിയിൽ സത്കരിച്ചു.
Verse 15
राज्ञा पृष्ट: स कुशलं सुखासीनश्न संजय: । शशंसागमने हेतुमिदं चैवाब्रवीद् वच:,राजा युधिष्ठिरके कुशल-प्रश्न करनेके पश्चात् जब संजय सुखपूर्वक बैठ गया, तब अपने आनेका कारण बताते हुए उसने इस प्रकार कहा
രാജാവ് ക്ഷേമം ചോദിച്ചതിനുശേഷം സഞ്ജയൻ സുഖമായി ഇരുന്നു. പിന്നെ തന്റെ വരവിന്റെ കാരണമറിയിച്ച് ഇങ്ങനെ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 16
संजय उवाच राजा स्मरति ते क्षत्तर्धुतराष्ट्रो अम्बिकासुत: । त॑ पश्य गत्वा त्वं क्षिप्रं संजीवय च पार्थिवम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ക്ഷത്തൃ (വിദുരാ)! അംബികാസുതനായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ നിന്നെ സ്മരിക്കുന്നു. നീ വേഗത്തിൽ ചെന്നു അദ്ദേഹത്തെ ദർശിച്ച് ആ പാർഥിവനെ പുനർജ്ജീവിപ്പിക്ക—അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യവും സ്ഥിരതയും തിരികെ കൊണ്ടുവരിക.
Verse 17
सो<नुमान्य नरश्रेष्ठान् पाण्डवान् कुरुनन्दनान् । नियोगाद् राजसिंहस्य गन्तुमरहसि सत्तम
കുരുവംശത്തിന്റെ ആനന്ദമായ ആ നരശ്രേഷ്ഠ പാണ്ഡവരെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു, ബഹുമാനപൂർവ്വം വിടപറഞ്ഞ്, രാജസിംഹന്റെ നിയോഗപ്രകാരം, ഹേ സത്തമാ, നീ വൈകാതെ പുറപ്പെടുന്നത് യുക്തമാണ്.
Verse 18
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु विदुरो धीमान् स््वजनवल्लभ: । युधिष्ठटिरस्यानुमते पुनरायाद् गजाह्वयम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സ്വജനങ്ങൾക്ക് അതിപ്രിയനായ ധീമാൻ വിദുരൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ അനുവാദം വാങ്ങി വീണ്ടും ഗജാഹ്വയം (ഹസ്തിനാപുരം) നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവന്നു.
Verse 19
तमब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रो3म्बिकासुत: । दिष्ट्या प्राप्तोडसि धर्मज्ञ दिष्ट्या स्मरसि मेडनघ
അപ്പോൾ മഹാതേജസ്സുള്ള അംബികാസുതൻ ധൃതരാഷ്ട്രൻ അവനോട് പറഞ്ഞു—“ധർമ്മജ്ഞാ! നീ വന്നത് എന്റെ മഹാഭാഗ്യം. അനഘാ! നീ എന്നെ സ്മരിക്കുന്നതും എന്റെ ഭാഗ്യം തന്നേ.”
Verse 20
अद्य रात्रौ दिवा चाहं त्वत्कृते भरतर्षभ । प्रजागरे प्रपश्यामि विचित्र देहमात्मन:,“भरतकुलभूषण! मैं आज दिन-रात तुम्हारे लिये जागते रहनेके कारण अपने शरीरकी विचित्र दशा देख रहा हूँ!
ഹേ ഭരതർഷഭാ! ഇന്ന് രാവും പകലും നിനക്കായി ജാഗരിച്ചതിനാൽ, എന്റെ ശരീരം വിചിത്രമായൊരു അവസ്ഥയിൽ ആയിരിക്കുന്നതു ഞാൻ കാണുന്നു.
Verse 21
सो<ड्कमानीय विदुरं मूर्थन्याप्राय चैव ह । क्षम्यतामिति चोवाच यदुक्तोडसि मयानघ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വിദുരനെ വീണ്ടും വരുത്തി രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഹൃദയപൂർവ്വം അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; സ്നേഹവശാൽ അവന്റെ ശിരോമുകുടം ഘ്രാണം ചെയ്ത് പറഞ്ഞു—“നിഷ്പാപനായ വിദുരാ! ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞ കഠിനവും അനിഷ്ടവുമായ വാക്കുകൾ ക്ഷമിക്കണമേ.”
Verse 22
|| १ । 4 || हे एक सजा " हि ््क््ट विदुर उवाच क्षान्तमेव मया राजन गुरुर्मे परमो भवान् | एषो5हमागत: शीघ्र त्वद्दर्शनपरायण:
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! ഞാൻ എല്ലാം ക്ഷമിച്ചു. നിങ്ങൾ എന്റെ പരമഗുരുവാണ്. നിങ്ങളുടെ ദർശനത്തിനായി മാത്രം ഞാൻ വേഗത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു.”
Verse 23
भवन्ति हि नरव्याप्र पुरुषा धर्मचेतस: । दीनाभिपातिनो राजन् नात्र कार्या विचारणा
രാജാവേ! ധർമ്മചേതസ്സും കർത്തവ്യനിഷ്ഠയും ഉള്ളവർ സ്വഭാവതഃ ദീനദുഃഖിതരിലേക്കാണ് കൂടുതൽ ചായുന്നത്; അതിനാൽ ഇതിൽ ആലോചനയോ സംശയമോ വേണ്ട.
Verse 24
पाण्डो: सुता यादृशा मे तादृशास्तव भारत । दीना इतीव मे बुद्धिरभिपन्नाद्य तान् प्रति
ഹേ ഭാരതാ! പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാർ എനിക്ക് എങ്ങനെയോ, നിനക്കും അങ്ങനെയേ; എന്നാൽ ഇന്ന് പാണ്ഡവർ ദീനാവസ്ഥയിലാണ് എന്ന് എന്റെ ബുദ്ധി ഗ്രഹിച്ചതിനാൽ, എന്റെ ഹൃദയം അവരുടെ ഭാഗത്തേക്ക് ചായുന്നു.
Verse 25
वैशम्पायन उवाच अन्योन्यमनुनीयैवं भ्रातरौ द्वौ महाद्युती । विदुरो धृतराष्ट्रश्न लेभाते परमां मुदम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയാ! ഇങ്ങനെ പരസ്പരം സാന്ത്വനവും വിനയവും കൊണ്ട് ഒരുമിച്ചു ചേർന്ന്, ആ രണ്ടു മഹാതേജസ്വികളായ സഹോദരന്മാർ—വിദുരനും ധൃതരാഷ്ട്രനും—പരമാനന്ദം പ്രാപിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The tension lies between acting impulsively in response to provocation and practicing disciplined patience: Yudhiṣṭhira weighs uncertainty and risk while choosing counsel-guided restraint over reactive escalation.
Vidura teaches that durable rule depends on truth, measured speech, equitable sharing with allies, and strategic endurance—strengthening one’s position gradually rather than through rash moves.
No explicit phalaśruti is stated in this adhyāya; its meta-function is instructional, embedding nīti principles through dialogue and exempla rather than promising a textual merit formula.
Ask anything about Adhyaya 6 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.