Adhyaya 45
Arjuna Honored in Indra’s Court; Lomāśa’s Audience; Indra’s Disclosure of Lineage and Mission (Book 3, Chapter 45)
Upa-parva: Indraloka-gamana / Divyāstra-adhigama Episode (Arjuna in Indra’s abode)
Vaiśaṃpāyana reports that the gods and Gandharvas, acting in accordance with Indra’s intent, honor Arjuna with formal offerings and conduct him into Purandara’s residence. Arjuna resides in his father’s abode, receiving instruction in major celestial weapons together with their saṃhāra (methods of withdrawal/containment), and is further directed to learn divine music, dance, and instruments from the Gandharva Citrasena, who is assigned as his companion. The wandering sage Lomāśa arrives to see Indra, observes Arjuna seated near Indra, and internally questions how a kṣatriya has attained such a station. Indra, discerning the thought, explains that Arjuna is not merely human: he is Indra’s son born to Kuntī, present for the purpose of acquiring weapons. Indra then identifies Kṛṣṇa (Hṛṣīkeśa) and Arjuna (Dhanaṃjaya) as the ancient ṛṣi-pair Nara–Nārāyaṇa associated with Badarī, linking their incarnation to the task of relieving Earth’s burden. Indra outlines the threat posed by the Nivātakavaca adversaries and states Arjuna’s capacity to counter them. Finally, Indra commissions Lomāśa to return to Kāmyaka forest to inform Yudhiṣṭhira not to worry—Arjuna will return soon, now properly trained—and advises pilgrimage and protective vigilance against dangers during forest wandering. Lomāśa assents and reaches Kāmyaka, where he finds Yudhiṣṭhira surrounded by ascetics and his brothers.
Chapter Arc: इन्द्र, स्वर्ग में अर्जुन के तेज और संयम को देखकर, गन्धर्वराज चित्रसेन को एकान्त में बुलाकर एक गुप्त कार्य सौंपते हैं—उर्वशी को अर्जुन के पास भेजना। → चित्रसेन उर्वशी के पास पहुँचकर अर्जुन के गुणों का वर्णन करता है—एकाकी रक्षक, प्रियंवद, मानयिता, और स्वर्गफल का अधिकारी। उर्वशी के भीतर आकर्षण जागता है; वह इन्द्र की आज्ञा और अपने मन के प्रणय—दोनों के बीच खिंचती है। → उर्वशी स्पष्ट स्वीकार करती है कि इन्द्र के नियोग और चित्रसेन के वर्णन से वह अर्जुन के गुणसमूह पर मोहित हो गई है और उसके पास जाने का निश्चय करती है। → चित्रसेन को अनुमति देकर उर्वशी कहती है कि वह स्वयं सुखपूर्वक अर्जुन के पास जाएगी; दूत का कार्य पूर्ण होता है और स्वर्ग की योजना आगे बढ़ती है। → उर्वशी का अर्जुन के समीप गमन—और अर्जुन की प्रतिक्रिया—अगले प्रसंग के लिए उत्कंठा छोड़ देती है।
Shlokas
Verse 1
/ हि आय न [छुक हि ० पजञज्चचत्वारिशो< ध्याय: चित्रसेन और उर्वशीका वार्तालाप वैशम्पायन उवाच आदावेवाथ त॑ शक्रश्नित्रसेनं रहो5ब्रवीत् । पार्थस्य चक्षुरुर्वश्यां सक्तं विज्ञाय वासव:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയാ! ഒരിക്കൽ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) പാർഥന്റെ (അർജുനന്റെ) ദൃഷ്ടി ഉർവശിയിലേക്കു ആസക്തമായതായി അറിഞ്ഞു; ഗന്ധർവരാജൻ ചിത്രസേനനെ വിളിപ്പിച്ച്, ആദ്യം തന്നേ ഏകാന്തത്തിൽ അവനോട് ഈ കാര്യം പറഞ്ഞു।
Verse 2
गन्धर्वराज गच्छाद्य प्रहितो5प्सरसां वराम् । उर्वशीं पुरुषव्याघप्र सोपातिष्ठतु फाल्गुनम्
“ഗന്ധർവരാജാ! എന്റെ നിയോഗപ്രകാരം ഇന്ന് അപ്സരസ്സുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഉർവശിയുടെ അടുക്കൽ പോകുക. ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ! ഉർവശി ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ)ന്റെ സേവയിൽ സന്നിഹിതയായിരിക്കേണ്ടതിനാലാണ് നിന്നെ അയക്കുന്നത്.”
Verse 3
यथार्चितो गृहीतास्त्रो विद्यया मन्नियोगत: । तथा त्वया विधाततयं स्त्रीषु संगविशारद:
“അസ്ത്രവിദ്യ കൈവശമാക്കിയ ശേഷം എന്റെ നിയോഗപ്രകാരം നീ വിദ്യകളാൽ അർജുനനെ ആദരിച്ചതുപോലെ, അതുപോലെ തന്നെ അവൻ സ്ത്രീസംഗത്തിൽও പ്രാവീണ്യം നേടുവാൻ നീ ക്രമീകരിക്കണം.”
Verse 4
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सो<नुज्ञां प्राप्प वासवात् | गन्धर्वराजो5प्सरसमभ्यगादुर्वशीं वराम्,इन्द्रके इस प्रकार कहनेपर “तथास्तु” कहकर उनसे आज्ञा ले गन्धर्वराज चित्रसेन सुन्दरी अप्सरा उर्वशीके पास गये
ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൻ “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു; വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) നിന്നു അനുവാദം നേടി ഗന്ധർവരാജൻ ചിത്രസേനൻ ശ്രേഷ്ഠയായ അപ്സരസ്സ് ഊർവശിയെ സമീപിച്ചു.
Verse 5
तां दृष्टवा विदितो हृष्ट: स्वागतेनार्चितस्तया । सुखासीन: सुखासीनां स्मितपूर्व वचो<ब्रवीत्
അവളെ കണ്ടപ്പോൾ—പരിചിതനായി—അവൻ അത്യന്തം ഹർഷിച്ചു. ഊർവശി സ്വാഗതം ചെയ്ത് യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു. അവൻ സുഖമായി ഇരുന്ന ശേഷം, മനോഹരമായ ആസനത്തിൽ സുഖത്തോടെ ഇരുന്ന ഊർവശിയോട് അവൻ പുഞ്ചിരിയോടെ മധുരവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 6
विदितं ते<स्तु सुश्रोणि प्रहितो5हमिहागत: । त्रिदिवस्यैकराजेन त्वत्प्रसादाभिनन्दिना
ഹേ സുഷ്രോണി! നിനക്കറിയട്ടെ—ത്രിദിവത്തിന്റെ ഏകാധിപനായ ഇന്ദ്രൻ, നിന്റെ പ്രസാദത്തെ അഭിനന്ദിച്ചുകൊണ്ട്, എന്നെ അയച്ചിരിക്കുന്നു; അവന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം തന്നെയാണ് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത്.
Verse 7
यस्तु देवमनुष्येषु प्रर्यात: सहजैर्गुणै: । श्रिया शीलेन रूपेण व्रतेन च दमेन च । प्रख्यातो बलवीर्येण सम्मत: प्रतिभानवान्
ദേവന്മാരിലും മനുഷ്യരിലും സഹജഗുണങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധനായവൻ—ശ്രീ, ശീലം, രൂപം എന്നിവയാൽ സമ്പന്നൻ; വ്രതവും ദമവും ഉള്ളവൻ; ബല-വീര്യത്താൽ ഖ്യാതൻ; എല്ലാവർക്കും സമ്മതനും പ്രതിഭാശാലിയും—
Verse 8
वर्चस्वी तेजसा युक्त: क्षमावान् वीतमत्सर: । साड्रोपनिषदान वेदांश्ष॒तुराख्यानपञ्चमान्
അവൻ വർചസ്വിയും തേജസ്സോടെ യുക്തനും; ക്ഷമാശീലനും അസൂയാരഹിതനും ആകുന്നു. ഉപനിഷത്തുകളോടുകൂടിയ വേദങ്ങളെ അവൻ പൂർണ്ണമായി അഭ്യസിച്ചിട്ടുണ്ട്; ആഖ്യാനങ്ങളെ അഞ്ചാമത്തെ ശാഖയായി കരുതി അവയും അവൻ അറിയുന്നു.
Verse 9
यो<थीते गुरुशुश्रूषां मेधां चाष्टगुणा श्रयाम् । ब्रह्मचर्येण दाक्ष्येण प्रसवैर्वयसापि च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഗുരുക്കന്മാരെ ഭക്തിയോടെ ശുശ്രൂഷിച്ചവനും, അഷ്ടഗുണസമ്പന്നമായ തീക്ഷ്ണമേധയുടെ ആശ്രയം നേടിയവനും—ബ്രഹ്മചര്യനിയമം, പ്രവർത്തിദക്ഷത, ജീവിതഘട്ടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പാക്വത, വയസ്സിന്റെ ബലം എന്നിവകൊണ്ടും പിന്തുണയുള്ളവനും—ആ ദൗത്യത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു.
Verse 10
एको वै रक्षिता चैव त्रिदिवं मघवानिव । अकत्थनो मानयिता स्थूललक्ष्य: प्रियंवद:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അവൻ സത്യത്തിൽ ഏകാന്തരക്ഷകനായിരുന്നു—മഘവാൻ (ഇന്ദ്രൻ) ദേവസ്വർഗമായ ത്രിദിവത്തെ കാക്കുന്നതുപോലെ. അഹങ്കാരപുകഴ്ചയില്ലാത്തവൻ, മറ്റുള്ളവരെ മാനിക്കുന്നവൻ; ലക്ഷ്യത്തിൽ നേരും തെളിവും; പ്രിയവചനൻ.
Verse 11
सुहृदश्चान्नपानेन विविधेनाभिवर्षति । सत्यवाक् पूजितो वक्ता रूपवाननहंकृत:
അവൻ സുഹൃത്തുക്കൾക്കു നാനാവിധ അന്നപാനങ്ങൾ പെയ്യുന്നതുപോലെ നൽകുന്നു. സത്യവാക്യൻ; വക്താവായി ആദരിക്കപ്പെടുന്നവൻ; രൂപവാൻ, അഹങ്കാരരഹിതൻ.
Verse 12
भक्तानुकम्पी कान्तश्न प्रियश्न स्थिरसंगर: । प्रार्थनीयैर्गुणगणैमहेन्द्रवरुणोपम:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അവൻ ഭക്തന്മാരോടും ആശ്രിതരോടും അനുകമ്പയുള്ളവൻ; ആഹാരത്തിൽ മിതൻ; യുദ്ധത്തിൽ അചഞ്ചലൻ. പ്രശംസനീയ ഗുണസമൂഹംകൊണ്ട് അവൻ പ്രാർത്ഥനീയനും ആദരണീയനും—മഹേന്ദ്രനും വരുണനും പോലെയുള്ള മഹത്വമുള്ളവൻ.
Verse 13
विदितस्ते<र्जुनो वीर: स स्वर्गफलमाप्नुयात् । त्वं तु शक्राभ्यनुज्ञाता तस्य पादान्तिकं व्रज । तदेवं कुरु कल्याणि प्रसन्नस्त्वां धनंजय:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “വീരനായ അർജുനൻ നിനക്കറിയപ്പെട്ടവനാണ്; അവൻ സ്വർഗ്ഗഫലം പ്രാപിക്കും. എന്നാൽ നീ, ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) നൽകിയ അനുവാദത്തോടെ, അവന്റെ പാദാന്തികത്തിലേക്ക് പോകുക. അതിനാൽ അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യുക, കല്യാണി—ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) നിനക്കു പ്രസന്നനാകും.”
Verse 14
'सुन्दरी! जो अपने स्वाभाविक सदगुण
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “സുന്ദരീ! നീ വീരവരനായ അർജുനനെ നന്നായി അറിയുന്നു—സ്വാഭാവിക സദ്ഗുണങ്ങൾ, ശ്രീ, ശീലം, മനോഹര രൂപം, ഉത്തമ വ്രതം, ഇന്ദ്രിയസംയമം എന്നിവകൊണ്ട് ദേവന്മാരിലും മനുഷ്യരിലും പ്രസിദ്ധനായവൻ. ബലവും പരാക്രമവും മൂലം അവന്റെ കീർത്തി സർവത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. എല്ലാവർക്കും പ്രിയൻ, പ്രതിഭാശാലി, പ്രഭാവശാലി, തേജസ്വി, ക്ഷമാശീലൻ, അസൂയാരഹിതൻ. ഷഡംഗങ്ങളോടുകൂടി ചതുര്വേദങ്ങൾ, ഉപനിഷത്തുകൾ, ‘പഞ്ചമവേദം’ എന്ന ചരിത്ര-പുരാണങ്ങൾ എന്നിവ അവൻ അഭ്യസിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഗുരുശുശ്രൂഷയാലും അഷ്ടഗുണസമ്പന്നമായ മേധാശക്തിയാലും അവന് തീക്ഷ്ണബുദ്ധി ലഭിച്ചു. ബ്രഹ്മചര്യം, പ്രവർത്തിദക്ഷത, യൗവനവീര്യം, കുലബലം എന്നിവകൊണ്ട് അവൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ ദേവരാജ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ സ്വർഗ്ഗലോകത്തെ കാക്കാൻ സമർത്ഥൻ. തന്റെ ഗുണങ്ങളെ സ്വന്തം വായാൽ ഒരിക്കലും പുകഴ്ത്തുന്നില്ല; മറ്റുള്ളവരെ ആദരിക്കുന്നു; അതിസൂക്ഷ്മമായ കാര്യവും സ്ഥൂലമായതുപോലെ വേഗം ഗ്രഹിക്കുന്നു; എല്ലാവർക്കും പ്രിയമായ വാക്കുകൾ പറയുന്നു. സുഹൃത്തുക്കൾക്കായി നാനാവിധ അന്നപാനങ്ങളുടെ സമൃദ്ധി പകരുന്നു; സദാ സത്യം പറയുന്നു. സർവത്ര ആദരിക്കപ്പെടുന്നു; നല്ല വക്താവും മനോഹരരൂപവാനും ആയിട്ടും അഹങ്കാരശൂന്യൻ. തന്റെ പ്രിയഭക്തരോടു ഹൃദയം കരുണകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. കാന്തിമാൻ, പ്രിയൻ, പ്രതിജ്ഞാപാലകൻ, യുദ്ധത്തിൽ അചഞ്ചലൻ. അവന്റെ സദ്ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് മറ്റുള്ളവർ സ്പൃഹിക്കുന്നു; ആ ഗുണങ്ങളാൽ തന്നെ അവൻ മഹേന്ദ്രനും വരുണനും പോലെ മാന്യനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അത്തരം വീരവരൻ അർജുനനെ നീ അറിയുന്നു. സ്വർഗ്ഗാഗമനഫലം അവന് നിശ്ചയമായും ലഭിക്കണം. അതുകൊണ്ട് ദേവരാജന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഇന്ന് അർജുനന്റെ പാദസന്നിധിയിലേക്കു പോകുക. കല്യാണീ! കുന്തീപുത്രൻ ധനഞ്ജയൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാകുവാൻ ശ്രമിക്ക.” ചിത്രസേനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഉർവശിയുടെ അധരങ്ങളിൽ പുഞ്ചിരി വിരിഞ്ഞു. ആ ആജ്ഞയെ അവൾ തനിക്കുള്ള മഹാസമ്മാനമായി കരുതി. അനിന്ദ്യസുന്ദരി ഉർവശി ആനന്ദത്തോടെ ചിത്രസേനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 15
यस्त्वस्य कथित: सत्यो गुणोद्देशस्त्वया मम । त॑ श्रुत्वाव्यथयं पुंसो वृणुयां किमतो<र्जुनम्
ഉർവശി പറഞ്ഞു— “ഗന്ധർവരാജാ! നീ എനിക്ക് പറഞ്ഞ അർജുനന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ സംക്ഷിപ്ത വിവരണം മുഴുവനും സത്യമാണ്. അത് കേട്ടും, മറ്റുള്ളവരുടെ വായിലും അവന്റെ പ്രശംസ കേട്ടും, ആ പുരുഷനെക്കുറിച്ച് എന്റെ മനസ്സ് വ്യാകുലമായി. അതിനാൽ ഇതിലധികം ഞാൻ അർജുനനെ എന്ത് വരണ ചെയ്യും?”
Verse 16
महेन्द्रस्य नियोगेन त्वत्त: सम्प्रणयेन च । तस्य चाहं गुणौघेन फाल्गुने जातमन्मथा । गच्छ त्वं हि यथाकाममागमिष्याम्यहं सुखम्
ഉർവശി പറഞ്ഞു— “മഹേന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞയാലും, നിന്റെ സ്നേഹപൂർണ്ണമായ ഇടപെടലാലും, ഫാൽഗുനന്റെ ഗുണപ്രവാഹത്താലും, അവനോടുള്ള കാമഭാവം എനിക്കുള്ളിൽ ഉണർന്നു. അതുകൊണ്ട് നീ ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ പോകുക. സമയമായാൽ ഞാൻ എന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, സുഖത്തോടെ, അവന്റെ സ്ഥലത്തേക്ക് വരാം.”
Verse 45
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि चित्रसेनोर्वशीसंवादे पज्चचत्वारिंशो5 ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ ഇന്ദ്രലോകാഭിഗമനപർവത്തിൽ ചിത്രസേനൻ–ഉർവശീ സംവാദവിഷയകമായ നാൽപ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly addresses the ethics of capability: whether a leader may responsibly enter high-stakes conflict without adequate preparation. Indra’s counsel indicates that confronting formidable figures requires disciplined training and controlled power, not mere valor.
Arjuna’s role is framed within a larger cosmic and historical order: personal effort (training, discipline) operates inside a providential mission (bhūmer bhāra-avataraṇa), integrating agency with transcendental purpose.
No explicit phalaśruti formula appears here; the meta-function is achieved through Indra’s directive and reassurance to Yudhiṣṭhira, which positions the episode as narrative validation that ethical success in future engagements depends on prior qualification and guided instruction.
Ask anything about Adhyaya 45 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.