Adhyaya 150
Hanūmān’s Embrace, Counsel, and Promise to Amplify Bhīma’s Battle-Roar (Gandhamādana Continuation)
Upa-parva: Saugaṅdhika-āharaṇa / Hanūmad-bhīma-saṃvāda episode (Gandhamādana sequence)
Vaiśaṃpāyana recounts how the vānara (Hanūmān) withdraws his magically augmented form and embraces Bhīmasena, after which Bhīma’s fatigue dissipates and circumstances become favorable. With tears and affectionate speech, Hanūmān instructs Bhīma to return to his camp and to remember him when needed, adding that his presence should not be disclosed. He references the appropriate timing and locale for celestial women released from Kubera’s domain, reinforcing the episode’s setting near Gandhamādana. Hanūmān then invites Bhīma to request a boon grounded in fraternal regard; Bhīma responds with deference, apology, and confidence that the Pāṇḍavas will overcome adversaries through Hanūmān’s radiance. Hanūmān promises concrete battlefield support: when Bhīma roars amid hostile forces, Hanūmān will magnify that roar and, stationed upon the victory-banner, emit terrifying cries that sap enemy vitality. After Hanūmān disappears, Bhīma continues through Gandhamādana, reflecting on Hanūmān’s splendor and Rāma’s greatness, searching the forests and river-lotus landscapes until he sights the great Saugaṅdhika grove and inwardly turns toward Draupadī, the proximate cause of his quest.
Chapter Arc: हनुमान के दिव्य वचनों से अभिभूत भीम, कपीश्वर के चरणों में विनयपूर्वक कहता है कि आज वह धन्य हो गया—ऐसे आर्य को प्रत्यक्ष देखकर उसका जीवन सफल हुआ। → भीम की जिज्ञासा युगों के बदलते धर्म और आचरण पर टिकती है; हनुमान समय-चक्र की कठोरता बताते हैं—कृत, त्रेता, द्वापर और अब कलि में धर्म का स्वरूप और मनुष्यों की शक्ति-प्रकृति बदल जाती है। शास्त्र-भेद और कर्म-मार्गों की बहुलता से प्रजा की प्रवृत्ति राजसी होती जाती है। → हनुमान कलियुग/प्रध्वंसन-काल का निर्णायक चित्र खींचते हैं: सत्य से च्युत होने पर रोग, काम-उपद्रव और दैव-आश्रितता बढ़ती है; युगानुसार भूमि, नदियाँ, पर्वत, सिद्ध, देव, महर्षि—सब काल के साथ रूप बदलते हैं। → हनुमान भीम की जिज्ञासा का सम्यक उत्तर देकर युग-संख्या और युग-धर्म का सार समेटते हैं, और भीम को ‘स्वस्ति’—कल्याण के साथ आगे बढ़ने का संकेत देते हैं: जो पूछा गया, वह कह दिया गया।
Shlokas
Verse 1
#:73:.8 #::3:.7 (0) हि 2 7 एकोनपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: हनुमानजीके द्वारा चारों युगोंके धर्मोंका वर्णन वैशम्पायन उवाच एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेन: प्रतापवान् । प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानस:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പരാക്രമശാലിയായ മഹാബാഹു ഭീമസേനൻ ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു. ഹർഷിതചിത്തനായി സ്നേഹപൂർവ്വം തന്റെ സഹോദരനെ प्रणാമം ചെയ്തു.
Verse 2
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् । मया धन्यतरो नास्ति यदार्य दृष्टवानहम्
അപ്പോൾ ഭീമൻ മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ കപീശ്വരനായ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു—“ആര്യാ! എന്നേക്കാൾ ധന്യൻ മറ്റാരുമില്ല; ഇന്നെനിക്ക് നിങ്ങളുടെ ദർശനം ലഭിച്ചു.”
Verse 3
अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्न तव दर्शनात् । एकं तु कृतमिच्छामि त्वयाद्य प्रियमात्मन:
“എനിക്കു നിങ്ങളാൽ ലഭിച്ച അനുഗ്രഹം അതിമഹത്താണ്; നിങ്ങളുടെ ദർശനം മാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ തൃപ്തനായി. എങ്കിലും ഇന്ന് എന്റെ ഹൃദയത്തിന് പ്രിയമായ മറ്റൊരു ഉപകാരം കൂടി നിങ്ങൾ ചെയ്യണമെന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 4
“आर्य! आपने मुझपर बड़ी कृपा की है। आपके दर्शनसे मुझे बड़ा सुख मिला है। अब मैं पुन: आपके द्वारा अपना एक और प्रिय कार्य पूर्ण करना चाहता हूँ ।।
ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു— “ആര്യാ! നിങ്ങൾ എനിക്കു മഹത്തായ കൃപ ചെയ്തു; നിങ്ങളുടെ ദർശനം എനിക്കു അപാര സന്തോഷം നൽകി. ഇനി നിങ്ങളുടെ മുഖേന എന്റെ മറ്റൊരു പ്രിയകാര്യവും പൂർത്തിയാക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹേ വീരാ! മകരാലയമായ സമുദ്രം ചാടിക്കടക്കുമ്പോൾ നിങ്ങൾ ധരിച്ച അതുല്യരൂപം ഞാൻ കാണാൻ ആകാംക്ഷിക്കുന്നു. അത് കണ്ടാൽ എനിക്ക് തൃപ്തിയാകും; നിങ്ങളുടെ വചനങ്ങളിൽ എന്റെ ശ്രദ്ദയും ദൃഢമാകും.”
Verse 5
एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वच: । एवमुक्त: स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत्
“അങ്ങനെ ഞാൻ തൃപ്തനാകും; നിങ്ങളുടെ വചനങ്ങളിൽ ശ്രദ്ദയും വെക്കും.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ തേജസ്വിയായ ഹരി (ഹനുമാൻ) ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു—
Verse 6
न तच्छक्यं त्वया द्रष्टं रूपं नान्येन केनचित् । कालावस्था तदा हान्या वर्तते सा न साम्प्रतम्
“സഹോദരാ! ആ രൂപം നിനക്കു കാണാൻ കഴിയില്ല; മറ്റൊരു മനുഷ്യനും അതു കാണാൻ കഴിയുകയില്ല. അന്ന് കാലത്തിന്റെ അവസ്ഥ വേറെയായിരുന്നു; ആ അവസ്ഥ ഇപ്പോൾ ഇല്ല.”
Verse 7
अन्य: कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरे पर: । अयं प्रध्वंसन: कालो नाद्य तद् रूपमस्ति मे
“കൃതയുഗത്തിൽ കാലം ഒരു സ്വഭാവമായിരുന്നു; ത്രേതയിൽ മറ്റൊന്ന്; ദ്വാപരത്തിൽ വീണ്ടും വേറൊന്ന്. ഈ ഇപ്പോഴത്തെ കാലം നാശകാരിയാണ്; ഇപ്പോൾ എനിക്കു ആ മുൻരൂപം ഇല്ല.”
Verse 8
भूमिर्नद्यो नगा: शैला: सिद्धा देवा महर्षय: । कालं॑ समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे
“ഭൂമി, നദികൾ, പർവതങ്ങളും ശൈലശിഖരങ്ങളും, സിദ്ധന്മാർ, ദേവന്മാർ, മഹർഷിമാർ—ഇവരൊക്കെയും യുഗം യുഗമായി ഭാവഭേദപ്രകാരം കാലത്തെ അനുഗമിക്കുന്നു.”
Verse 9
बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्धवन्ति च । तदलं बत तदू रूपं द्रष्ट कुरुकुलोद्वह । युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रम:
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—യുഗാനുസാരം ദേഹബലം, ദേഹവലിപ്പം, പ്രഭാവം ചിലപ്പോൾ ക്ഷയിക്കുകയും ചിലപ്പോൾ വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ, കുരുകുലോദ്വഹ, എന്റെ ആ മുൻരൂപം കാണണമെന്ന് നിർബന്ധിക്കരുത്. ഞാനും യുഗത്തെ അനുഗമിച്ചാണ് നീങ്ങുന്നത്; കാരണം കാലത്തെ അതിക്രമിക്കുക ആര്ക്കും അത്യന്തം ദുഷ്കരം.
Verse 10
भीम उवाच युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे । धर्मकामार्थभावांश्ष कर्मवीर्ये भवाभवौ
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—കപിശ്രേഷ്ഠാ, യുഗങ്ങളുടെ എണ്ണംയും ക്രമവും എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരിക; ഓരോ യുഗത്തിലും പ്രചാരത്തിലുള്ള ആചാരവും വിവരിക്ക. കൂടാതെ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയിലേക്കുള്ള പ്രവണതകൾ, ശുഭാശുഭ കർമ്മങ്ങൾ, ആ കർമ്മങ്ങളുടെ ശക്തി, ഉത്ഭവവും വിനാശവും എങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു എന്നതും വിശദീകരിക്ക.
Verse 11
हनूमानुवाच कृतं नाम युगं तात यत्र धर्म: सनातन: । कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे
ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു—മകനേ, ആദ്യ യുഗം ‘കൃതയുഗം’ എന്നാണു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്; അവിടെ സനാതനധർമ്മം പൂർണ്ണ ശക്തിയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു. ആ ശ്രേഷ്ഠകാലത്ത് ചെയ്യേണ്ടതെല്ലാം ‘കൃതം’—അഥവാ പൂർത്തിയായതേ—ആയിരുന്നു; ഒരു കടമയും ബാക്കി നിൽക്കില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് അതിനെ കൃതയുഗം എന്നു പറയുന്നത്.
Verse 12
न तत्र धर्मा: सीदन्ति क्षीयन्ते न च वै प्रजा: । ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम्
ആ യുഗത്തിൽ ധർമ്മങ്ങൾ തളരുകയില്ല; പ്രജയും ക്ഷയിക്കുകയില്ല; മാതാപിതാക്കൾ ജീവിച്ചിരിക്കെ സന്താനം നശിക്കുകയുമില്ല. എന്നാൽ കാലക്രമത്തിൽ ‘കൃതയുഗം’ എന്ന ആ യുഗം തന്റെ പൂർണ്ണ ശ്രേഷ്ഠത നഷ്ടപ്പെടുത്തി ഗൗണഗുണത്തിലേക്ക് മാറി.
Verse 13
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगा: । नासन् कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रय:
മകനേ, കൃതയുഗത്തിൽ ദേവൻ, ദാനവൻ, ഗന്ധർവ്വൻ, യക്ഷൻ, രാക്ഷസൻ, നാഗൻ എന്നിങ്ങനെ വേർതിരിവുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; പരസ്പര വിഭജനമോ വൈരമോ ഇല്ലായിരുന്നു. ആ കാലത്ത് വാങ്ങൽ-വിൽപ്പന എന്ന ഇടപാടും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
Verse 14
न सामकरग्यजुर्वर्णा: क्रिया नासीच्च मानवी | अभिध्याय फल तत्र धर्म: संन्यास एव च
ഭീമൻ പറഞ്ഞു— ആ യുഗത്തിൽ ഋക്, സാമ, യജുർവേദ മന്ത്രവർണങ്ങൾക്ക് വേർതിരിച്ച വിഭാഗീകരണം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; കൃഷി മുതലായ മനുഷ്യവൃത്തികളും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. മനസ്സിൽ ഉദ്ദേശിച്ച് ധ്യാനിച്ചാൽ മാത്രം എല്ലാവർക്കും അഭീഷ്ടഫലം ലഭിച്ചു. കൃത (സത്യ) യുഗത്തിൽ ഒരേയൊരു ധർമ്മം—സന്ന്യാസം, സ്വാർത്ഥത്യാഗം.
Verse 15
न तस्मिन् युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षय: । नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि वैकृतम्
ഭീമൻ പറഞ്ഞു— ആ യുഗധർമ്മത്തോട് യോജിച്ച് ജീവിച്ചപ്പോൾ രോഗങ്ങളില്ലായിരുന്നു; ഇന്ദ്രിയക്ഷയവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അസൂയയില്ല; മറ്റുള്ളവരുടെ ഗുണങ്ങളിൽ ദോഷം കാണുന്ന പ്രവൃത്തിയും ഇല്ല. ദുഃഖംകൊണ്ട് കരച്ചിലില്ല; ദർപ്പമില്ല; മറ്റേതൊരു വികാരവും ഉദിച്ചില്ല.
Verse 16
न विग्रह: कुतस्तन्द्री न द्वेघो न च पैशुनम् न भयं नापि संतापो न चेष्या न च मत्सर:,कहीं लड़ाई-झगड़ा नहीं था, आलसी भी नहीं थे। द्वेष, चुगली, भय, संताप, ईर्ष्या और मात्सर्य भी नहीं था-
ഭീമൻ പറഞ്ഞു— എവിടെയും കലഹവും വിഗ്രഹവും ഇല്ലായിരുന്നു; അപ്പോൾ മടിപ്പ് എങ്ങനെയുണ്ടാകും? ദ്വേഷമില്ല, പൈശുന്യവും (ചാടി) ഇല്ല. ഭയമില്ല, അന്തഃസന്താപമില്ല; ഈർഷ്യയില്ല, മത്സര്യവും ഇല്ല.
Verse 17
ततः परमकं ब्रह्म सा गतियोंगिनां परा । आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा,उस समय योगियोंके परम आश्रय और सम्पूर्ण भूतोंकी अन्तरात्मा परब्रह्मस्वरूप भगवान् नारायणका वर्ण शुक्ल था
അപ്പോൾ യോഗികളുടെ പരമാശ്രയവും പരമഗതിയും, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അന്തരാത്മാവുമായ പരബ്രഹ്മസ്വരൂപൻ ഭഗവാൻ നാരായണൻ ശുക്ലവർണ്ണനായി (ദീപ്തമായ ശ്വേതകാന്തിയായി) പ്രത്യക്ഷനായി.
Verse 18
ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्राश्न॒ कृतलक्षणा: । कृते युगे समभवन् स्वकर्मनिरता: प्रजा:
ഭീമൻ പറഞ്ഞു— കൃത (സത്യ) യുഗത്തിൽ ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, ശൂദ്രർ—എല്ലാവരും ശമ-ദമാദി ശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ സമ്പന്നരായിരുന്നു. ആ യുഗത്തിൽ സമസ്ത പ്രജയും തത്തത്തിൻറെ നിയത കർത്തവ്യകർമ്മങ്ങളിൽ തന്നെ നിഷ്ഠയോടെ നിരതരായിരുന്നു.
Verse 19
समाश्रयं समाचारं समज्ञानं च केवलम् । तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्तुवन्
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ആ പുരാതന യുഗത്തിൽ പരബ്രഹ്മ പരമാത്മാവായിരുന്നു എല്ലാവർക്കും ഏക ആശ്രയം. അവനെ പ്രാപിക്കാനായി ജനങ്ങൾ സദാചാരം പാലിച്ചു; പരബ്രഹ്മന്റെ ഏകവും അവിഭാജ്യവുമായ ജ്ഞാനമേ അവർ തേടിയത്. അപ്പോൾ എല്ലാ വർണങ്ങളിലുമുള്ളവർ സമഭാവത്തോടെയും ഐക്യത്തോടെയും തങ്ങളുടെ കര്ത്തവ്യങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു ധർമ്മഫലങ്ങൾ പ്രാപിച്ചു.
Verse 20
एकदेवसदायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रिया: । पृथग्धर्मास्त्विकवेदा धर्ममेकमनुव्रता:
അവർ സദാ ഒരേയൊരു ദേവനിൽ ഏകാഗ്രരായി, ഒരേയൊരു മന്ത്രവും ഒരേയൊരു വിധിയും അനുസരിച്ച് കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു. അവരുടെ ആചാരധർമ്മങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായി തോന്നിയാലും, അവർ ഒരേ വേദത്തെ അംഗീകരിച്ച് ഒരേ ധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലരായിരുന്നു.
Verse 21
सब लोग सदा एक परमात्मदेवमें ही चित्त लगाये रहते थे। सब लोग एक परमात्माके ही नामका जप और उन्हींकी सेवा-पूजा किया करते थे। सबके वर्णाश्रमानुसार पृथक्- पृथक् धर्म होनेपर भी वे एकमात्र वेदको ही माननेवाले थे और एक ही सनातनधर्मके अनुयायी थे ।।
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാവരും സദാ ഒരേയൊരു പരമേശ്വരനിൽ ചിത്തം സ്ഥാപിച്ച് നിലകൊണ്ടിരുന്നു. അവർ നിരന്തരം അവന്റെ നാമം ജപിക്കുകയും അവന്റെ സേവനത്തിലും പൂജയിലും ലീനരാവുകയും ചെയ്തു. വർണാശ്രമപ്രകാരം കര്ത്തവ്യങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായിരുന്നാലും, അവർ ഒരേ വേദത്തെ പ്രമാണമായി അംഗീകരിച്ച് ഒരേ സനാതനധർമ്മത്തെ പിന്തുടർന്നു. നാലാശ്രമങ്ങൾക്കായി കാലാനുസൃതമായി വിധിക്കപ്പെട്ട സത്കർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, കർമ്മഫലത്തോടുള്ള ആഗ്രഹവും ആസക്തിയും ഇല്ലാത്തതിനാൽ, അവർ പരമഗതിയെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 22
आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोड्यं कृतलक्षण: । कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वण्यस्य शाश्वत:
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ആത്മയോഗശാസനത്താൽ യുക്തമായ ഈ ധർമ്മം, ചിത്തവൃത്തികളെ പരമാത്മാവിൽ സ്ഥാപിച്ച് ഐക്യം പ്രാപിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ, കൃത (സത്യ) യുഗത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ആ യുഗത്തിൽ ചാതുർവർണ്യത്തിന്റെ ശാശ്വത ധർമ്മം നാലു പാദങ്ങളോടും കൂടി പൂർണ്ണമായി—സർവ്വവിധം അക്ഷുണ്ണമായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 23
एतत् कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मिन् सत्र प्रवर्तते
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ഇതിനെ തന്നെയാണ് കൃത (സത്യ) യുഗം എന്നു വിളിക്കുന്നത്; ഇത് ത്രിഗുണങ്ങളുടെ അധീനതയിൽ നിന്ന് വിമുക്തമാണ്. ഇനി ത്രേതാ യുഗവും നീ ഗ്രഹിക്ക—അവിടെ സത്രയജ്ഞാദി യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ സജീവമായി പ്രചരിക്കുന്നു.
Verse 24
यह तीनों गुणोंसे रहित सत्ययुगका वर्णन हुआ। अब त्रेताका वर्णन सुनो, जिसमें यज्ञ- कर्मका आरम्भ होता है ।।
ഇങ്ങനെ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളിലുമൊഴിഞ്ഞ സത്യയുഗത്തിന്റെ വിവരണം പറഞ്ഞു. ഇനി യജ്ഞകർമ്മം ആരംഭിക്കുന്ന ത്രേതായുഗത്തിന്റെ വിവരണം കേൾക്കുക. ആ യുഗത്തിൽ ധർമ്മം ഒരു പാദം കുറയുന്നു; അച്യുതനായ ഭഗവാന്റെ രൂപം രക്തവർണ്ണം കൈകൊള്ളുന്നു. ജനങ്ങൾ സത്യത്തിൽ നിഷ്ഠരായി, ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം യജ്ഞക്രിയകളിലും ധർമ്മാനുഷ്ഠാനത്തിലും പരായണരായിരിക്കും.
Verse 25
ततो यज्ञा: प्रवर्तन्ते धर्माक्ष विविधा: क्रिया: । त्रेतायां भावसंकल्पा: क्रियादानफलोपगा:
അതിനുശേഷം ത്രേതായുഗത്തിൽ യജ്ഞങ്ങളും ധർമ്മമെന്ന പേരിലുള്ള വിവിധ ക്രിയകളും നാനാവിധ സത്കർമ്മങ്ങളും ആരംഭിക്കുന്നു. അവിടെ മനുഷ്യർ തങ്ങളുടെ ഭാവനയും സംकल्पവും അനുസരിച്ച് വേദോക്ത കർമങ്ങളാലും ദാനാദികളാലും അഭീഷ്ടഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 26
प्रचलन्ति न वै धर्मात् तपोदानपरायणा: । स्वधर्मस्था: क्रियावन्तो नरास्त्रेतायुगे5डभवन्
ത്രേതായുഗത്തിൽ തപസ്സിലും ദാനത്തിലും പരായണരായ മനുഷ്യർ ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും വഴുതിയില്ല. അവർ തങ്ങളുടെ സ്വധർമ്മത്തിൽ സ്ഥാപിതരായി, വിധിപ്രകാരം കർമങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്നവരായിരുന്നു.
Verse 27
द्वापरे च युगे धर्मो द्विभागोन: प्रवर्तते । विष्णुवैं पीततां याति चतुर्धा वेद एव च
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ധർമ്മം രണ്ട് ഭാഗങ്ങളോടെ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നു. അപ്പോൾ വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപം പീതവർണ്ണമാകുന്നു; കൂടാതെ ഏകവേദം നാലായി—ഋക്, യജുഃ, സാമ, അഥർവ—വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 28
ततो<न््ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्व॒ तथापरे । दविवेदाश्वैकवेदाश्वाप्पनचश्व॒ तथापरे
അപ്പോൾ ചില ദ്വിജർ നാലു വേദങ്ങളും അറിയുന്നവരായിരിക്കും; ചിലർ മൂന്നു വേദങ്ങളിൽ പാരംഗതർ; ചിലർ രണ്ടു വേദങ്ങൾ മാത്രം അറിയുന്നവർ; ചിലർ ഒരു വേദം മാത്രം അറിയുന്നവർ; മറ്റുചിലർ വേദഋചകളുടെ ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും ശൂന്യരായിരിക്കും.
Verse 29
एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया । तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा
ശാസ്ത്രങ്ങൾ ഭിന്നഭിന്നമായാൽ അവ നിർദ്ദേശിക്കുന്ന കര്മ്മങ്ങളും പല വഴികളിലേക്കു വഴുതിപ്പോകുന്നു. അപ്പോൾ പ്രജകൾ പ്രധാനമായും തപസ്സിലും ദാനത്തിലും മാത്രം ഏർപ്പെട്ടു രാജസ സ്വഭാവത്തിന് അധീനരാകുന്നു.
Verse 30
एकवेदस्य चाज्ञानाद् वेदास्ते बहव: कृता: । सत्त्वस्य चेह विश्रंशात् सत्ये कश्चिदवस्थित:
ഒരേയൊരു വേദത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണജ്ഞാനം ഇല്ലായ്മകൊണ്ട് അത് പല വേദങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു. ഈ യുഗത്തിൽ സത്ത്വത്തിന്റെ ക്ഷയം വന്നതിനാൽ സത്യത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവൻ വിരളമാണ്.
Verse 31
सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवो5भवन् । कामाश्षोपद्रवाश्वैव तदा वै दैवकारिता:
സത്യത്തിൽ നിന്ന് വഴുതിപ്പോയതിനാൽ ദ്വാപരയുഗത്തിലെ മനുഷ്യർക്കു പലവിധ രോഗങ്ങൾ ഉണ്ടായി. അനേകം ആഗ്രഹങ്ങൾ അവരിൽ ഉദിച്ചു; ദൈവജന്യ ഉപദ്രവങ്ങളാലും അവർ പീഡിതരായി.
Verse 32
यैर््यमाना: सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवा: । कामकामा: स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे,उन सबसे अत्यन्त पीड़ित होकर लोग तप करने लगते हैं। कुछ लोग भोग और स्वर्गकी कामनासे यज्ञोंका अनुष्ठान करते हैं
അവയാൽ അത്യന്തം പീഡിതരായ മനുഷ്യർ കഠിനമായ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. മറ്റുചിലർ ഭോഗവും സ്വർഗ്ഗവും ആഗ്രഹിച്ച് യജ്ഞങ്ങൾ വിപുലമായി നടത്തുന്നു.
Verse 33
एवं द्वापरमासाद्य प्रजा: क्षीयन्त्यधर्मत: । पादेनैकेन कौन्तेय धर्म: कलियुगे स्थित:
ഇങ്ങനെ ദ്വാപരയുഗം വന്നെത്തുമ്പോൾ അധർമ്മം മൂലം പ്രജകൾ ക്ഷയിക്കിത്തുടങ്ങുന്നു. തുടർന്ന് കലിയുഗം വരുന്നു; ഹേ കൗന്തേയ, കലിയിൽ ധർമ്മം ഒരു പാദത്തിൽ മാത്രമേ നിലകൊള്ളൂ.
Verse 34
तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशव: । वेदाचारा: प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा
താമസയുഗം വന്നെത്തുമ്പോൾ കേശവൻ (വിഷ്ണു) ‘കൃഷ്ണൻ’—ശ്യാമവർണ്ണൻ—എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ വൈദിക സദാചാരങ്ങൾ മങ്ങിപ്പോകുന്നു; ധർമ്മവും യജ്ഞകർമ്മങ്ങളും ക്ഷയിക്കുന്നു.
Verse 35
ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषा: क्रोधादयस्तथा । उपद्रवा: प्रवर्तन्ते आधय: क्षुद्धयं तथा,ईति, व्याधि, आलस्य, क्रोध आदि दोष, मानसिक रोग तथा भूख-प्यासका भय--ये सभी उपद्रव बढ़ जाते हैं
അപ്പോൾ ഈതി-ഉപദ്രവങ്ങൾ, രോഗങ്ങൾ, തന്ദ്രി (ആലസ്യം), ക്രോധാദി ദോഷങ്ങൾ വർധിക്കുന്നു; പലവിധ വിഘ്ന-ഉപദ്രവങ്ങൾ ഉയരുന്നു; മാനസിക പീഡകളും വിശപ്പ്-ദാഹത്തിന്റെ താപവും പടരുന്നു.
Verse 36
युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुन: । धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुन:
യുഗങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് മാറിമാറി വരുമ്പോൾ, വരാനിരിക്കുന്ന യുഗത്തിന്റെ സ്വഭാവമനുസരിച്ച് ധർമ്മവും വീണ്ടും വീണ്ടും വഴിമാറി ക്ഷയിക്കുന്നു. ധർമ്മം ഇങ്ങനെ ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ ലോകക്രമവും വീണ്ടും വീണ്ടും തകർന്നുപോകുന്നു.
Verse 37
लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तका: । युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते
ലോകം ക്ഷീണിക്കുമ്പോൾ, ലോകത്തെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്ന ഭാവങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും ക്ഷയത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. യുഗക്ഷയത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ധർമ്മരൂപങ്ങൾ മനുഷ്യരുടെ പ്രാർത്ഥനകളെ വികൃതമാക്കി, അഭിലഷിതത്തിനുമെതിരായ ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു.
Verse 38
एतत् कलियुगं नाम अचिराद् यत् प्रवर्तते । युगानुवर्तनं त्वेतत् कुर्वन्ति चिरजीविन:,यह कलियुगका वर्णन किया गया, जो शीघ्र ही आनेवाला है। चिरजीवीलोग भी इस प्रकार युगका अनुसरण करते हैं
ഇതെയാണ് ‘കലിയുഗം’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്; ഇത് ഉടൻ പ്രാബല്യത്തിൽ വരും. ദീർഘായുസ്സുള്ളവരും ഇതേവിധം യുഗങ്ങളുടെ അനുക്രമത്തെ പിന്തുടരുന്നു.
Verse 39
यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम । अनर्थकेषु को भाव: पुरुषस्य विजानतः
ശത്രുദമനേ! എന്റെ പുരാതന സ്വരൂപം കാണുകയോ അറിയുകയോ ചെയ്യാനുള്ള നിന്റെ കൗതുകം യുക്തമല്ല. സാരമറിയുന്ന വിവേകിക്ക് നിർഥക വിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തി എന്തിന്?
Verse 40
एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्तुहि गम्यताम्
മഹാബാഹോ! യുഗങ്ങളുടെ സംഖ്യയെക്കുറിച്ച് നീ ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു. നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ—ഇപ്പോൾ നീ പുറപ്പെട്ടു നിന്റെ വഴിയിൽ മുന്നോട്ട് പോവുക.
Verse 149
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कदलीषण्डे हनुमद्धीमसंवादे एकोनपञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാ-പ്രസംഗത്തിൽ, കദലീഷണ്ഡത്തിൽ നടന്ന ഹനുമാൻ–ഭീമസംവാദം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന നൂറ്റി നാല്പത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The tension is between capability and propriety: Bhīma’s potential for immediate violent resolution versus the dharmic requirement to act with restraint, confidentiality, and correct timing under guidance from a revered elder-figure.
Strength attains legitimacy when governed by humility and relational duty; true aid is not merely physical power but disciplined counsel that aligns action with situational dharma and long-term purpose.
No formal phalaśruti appears in this unit; its meta-function is narrative and ethical—authorizing Bhīma’s confidence through Hanūmān’s conditional support and reinforcing the epic’s theme that dharmic success is mediated by restraint and right alliances.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.