Adhyaya 60
Droṇa-parva Adhyāya 60: Arjuna’s return, auspicious omens, and mission delegation
Upa-parva: Saindhava-vadha-prayāṇa (Arjuna’s departure to slay Jayadratha)
Sañjaya reports that Arjuna appears before the Bharata king (Yudhiṣṭhira) and his circle; Yudhiṣṭhira rises, embraces him, and offers blessings, reading Arjuna’s composure and Kṛṣṇa’s favor as indicators of certain success. Arjuna describes an extraordinary encounter granted by Keśava’s grace—his meeting with Tryambaka (Śiva)—as reassurance to allies. The assembly performs reverential gestures and praises Vṛṣāṅka (Śiva). With permission, the allies depart swiftly for engagement. Yuyudhāna (Sātyaki), Acyuta (Kṛṣṇa), and Arjuna leave the royal quarters; Kṛṣṇa prepares Arjuna’s chariot like a professional sūta, and the chariot is ritually empowered with victory-mantras. Arjuna circumambulates the chariot, mounts amid benedictions, and proceeds with Kṛṣṇa and Sātyaki accompanying. Omens and celebratory sounds (bards, instruments) accompany the march; Arjuna interprets these as signs of victory and instructs Sātyaki to guard Yudhiṣṭhira with full attention while Arjuna advances toward Saindhava, asserting confidence where Vāsudeva is present.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १०३ श्लोक मिलाकर कुल ३५६ *लोक हैं) शीशना ह्न अ्ीस्जनी: षष्टितमो< ध्याय: राजा भगीरथका चरित्र नारद उवाच भगीरथं च राजानं मृतं सृज्जय शुश्रुम । (परित्राणाय पूर्वेषां येन गड्जावतारिता । यस्येन्द्रो बाहुवीर्येण प्रीतो राज्ञो महात्मन: ।।
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ സൃഞ്ജയ, ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു: മഹാത്മാവായ രാജാവ് ഭഗീരഥൻ ദേഹത്യാഗം ചെയ്തു—പിതൃപരിത്രാണത്തിനായി ഗംഗയെ ഭൂമിയിലേക്കിറക്കിയവൻ അവൻ തന്നേ. അവന്റെ ജീവിതം പൂർവ്വികരോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെയും രാജധർമ്മത്തിന്റെ മാതൃകയുടെയും രൂപത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു: സ്വബലവും തപസ്സും സ്വയംപ്രദർശനത്തിനല്ല, രാജാശ്രിതരായ എല്ലാവരുടെയും—മുമ്പേ പോയവരെയും ഉൾപ്പെടുത്തി—ക്ഷേമത്തിനായി വിനിയോഗിച്ചു.”
Verse 2
नारदजी कहते हैं--सूंजय! हमारे सुननेमें आया है कि राजा भगीरथ भी मर गये
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“സഞ്ജയ, ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു: രാജാവ് ഭഗീരഥനും പരലോകഗതനായി—പിതൃഉദ്ധാരത്തിനായി ഗംഗയെ ഈ ഭൂതലത്തിലേക്ക് ഇറക്കിയവൻ അവൻ തന്നേ. അവന്റെ ഭുജബലത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി; ഹവി, മന്ത്രം, അന്നം എന്നിവയിൽ സമ്പന്നവും, ഉത്തമവും പ്രചുരവുമായ ദക്ഷിണകളോടുകൂടിയ നൂറ് അശ്വമേധയജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി ദേവന്മാരുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിച്ചു. അവന്റെ മഹായജ്ഞത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ സോമപാനം ചെയ്ത് ഉല്ലാസമത്തനായി; ഭഗീരഥന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട്, ലോകപൂജിതനായ ദേവരാജ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ പരാക്രമത്തിൽ അനേകം സഹസ്ര അസുരന്മാരെ ജയിച്ചു. ആ യജ്ഞകാലത്ത് ഭഗീരഥൻ ഗംഗയുടെ ഇരുകരകളിലും സ്വർണ്ണഇട്ടികകളാൽ ഘാട്ടുകൾ പണിയിച്ചു. അതിലുപരി, അനേകം രാജാക്കളെയും രാജപുത്രന്മാരെയും ജയിച്ച്, സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട പത്ത് ലക്ഷം കന്യകളെ കൊണ്ടുവന്ന് ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനമായി നൽകി।”
Verse 3
सर्वा रथगता: कन्या रथा: सर्वे चतुर्युजः । रथे रथे शतं नागा: सर्वे वै हेममालिन:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ആ കന്യകളെല്ലാം രഥങ്ങളിൽ ഇരുന്നിരുന്നു. എല്ലാ രഥങ്ങളും നാലു കുതിരകൾ ചേർത്തവയായിരുന്നു. ഓരോ രഥത്തിന്റെയും പിന്നിൽ നൂറു നൂറു ആനകൾ നടന്നു—എല്ലാം സ്വർണ്ണമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവ.”
Verse 4
सहसमप्रचाश्चैकैकं गजानां पृष्ठतोडन्वयु: । अश्वे अश्वे शतं गावो गवां पश्चादजाविकम्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ആ ഘോഷയാത്രയിൽ ഓരോ ആനയുടെ പിന്നിലും ആയിരം ആയിരം കുതിരകൾ നടന്നു; ഓരോ കുതിരയോടും നൂറു നൂറു പശുക്കൾ, പശുക്കളുടെ പിന്നിൽ ആടുകളും ചെമ്മരിയാടുകളും കൂട്ടമായി നീങ്ങി।”
Verse 5
तेनाक्रान्ता जलौघेन दक्षिणा भूयसीर्ददत् । उपद्वरेडतिव्यथिता तस्याड़के निषसाद ह
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവ് ഭഗീരഥൻ ഗംഗാതീരത്ത് വസിച്ച് പ്രചുര ദക്ഷിണകൾ നൽകിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അവന്റെ സങ്കൽപത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ജലപ്രവാഹത്തിന്റെ പ്രബലതയിൽ ആക്രാന്തയായി ഗംഗാദേവി അത്യന്തം വ്യഥിതയായതുപോലെ, സമീപത്തേക്ക് വന്ന് ആശ്രയം തേടുന്നവളായി രാജാവിന്റെ മടിയിൽ ഇരുന്നുവെന്ന് തോന്നി.”
Verse 6
तथा भागीरथी गड्ढा उर्वशी चाभवत् पुरा । दुहितृत्वं गता राज्ञ: पुत्रत्वमगमत् तदा
ഇങ്ങനെ പുരാതനകാലത്ത് ഗംഗ രാജാവ് ഭഗീരഥന്റെ പുത്രിയായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടതിനാൽ ‘ഭാഗീരഥി’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു; അവന്റെ ഊരുവിൽ ഇരുന്നതു കൊണ്ടു ‘ഊർവശി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി. അന്നേരം രാജകുമാരിയുടെ സ്ഥാനം സ്വീകരിച്ച് പിതൃപുരുഷന്മാരെ നരകത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചതിനാൽ, പിതൃത്രാണാർത്ഥം അവൾ ‘പുത്ര’ഭാവവും നേടിയതായി പറയപ്പെട്ടു.
Verse 7
तां तु गाथां जगुः प्रीता गन्धर्वा: सूर्यवर्चस: । पितृदेवमनुष्याणां शृण्वतां वल्गुवादिन:,सूर्यके समान तेजस्वी और मधुरभाषी गन्धर्वोने प्रसन्न होकर देवताओं, पितरों और मनुष्योंके सुनते हुए यह गाथा गायी थी
സൂര്യസമാന തേജസ്സും മധുരവാക്സ്വഭാവവും ഉള്ള ഗന്ധർവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ, പിതൃകൾക്കും ദേവന്മാർക്കും മനുഷ്യർക്കും കേൾക്കുമാറ് ആ ഗാഥ തന്നെ പാടി.
Verse 8
भगीरथं यजमानमैक्ष्वाकुं भूरिदक्षिणम् । गड्जा समुद्रगा देवी वव्रे पितरमी श्वरम्
യജ്ഞം നടത്തുമ്പോൾ ധാരാളം ദക്ഷിണ നൽകുന്ന, ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ ഐശ്വര്യശാലി രാജാവ് ഭഗീരഥനെ സമുദ്രഗാമിനിയായ ദേവി ഗംഗ തന്റെ പിതാവായി സ്വീകരിച്ചു.
Verse 9
तस्य सेन्द्रै: सुरगणैर्देवर्यय: स्वलड्कृत: । सम्यक्परिगृहीतश्न शान्तविध्नो निरामय:
ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ സർവ്വ ദേവഗണങ്ങളും ദേവർഷിമാരും അവന്റെ യജ്ഞത്തെ ശോഭിപ്പിച്ചു. ലഭിച്ച ഹവിസ്സിനെ യഥാവിധി സ്വീകരിച്ച്, വിഘ്നങ്ങളെ ശമിപ്പിച്ച്, ആ യജ്ഞം നിരാമയവും നിർവിഘ്നവുമായിട്ട് പൂർത്തിയാക്കി.
Verse 10
यो य इच्छेत विप्रो वै यत्र यत्रात्मन: प्रियम् । भगीरथस्तदा प्रीतस्तत्र तत्राददद् वशी
ഏത് ബ്രാഹ്മണൻ എവിടെയെവിടെ തന്റെ ഹൃദയത്തിന് പ്രിയമായതു ആഗ്രഹിച്ചാലും, അവിടെയവിടെ സന്തുഷ്ടനും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവനുമായ ഭഗീരഥൻ അന്നുതന്നെ അത് നൽകുമായിരുന്നു.
Verse 11
जिस-जिस ब्राह्मणने जहाँ-जहाँ अपने मनको प्रिय लगनेवाली जिस-जिस वस्तुको पाना चाहा
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഏത് ബ്രാഹ്മണൻ എവിടെയെവിടെ തന്റെ മനസ്സിന് പ്രിയമായ ഏത് വസ്തുവോ ധനമോ ആഗ്രഹിച്ചു ചോദിച്ചാലും, ജിതേന്ദ്രിയനായ രാജാവ് ഭഗീരഥൻ സന്തോഷത്തോടെ അതുതന്നെ ഉടൻ അവനു സമർപ്പിച്ചു. രാജാവിന് പ്രിയമായ സമ്പത്തിൽ ബ്രാഹ്മണനു ‘അദേയം’ എന്നു പറയാവുന്നതൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ബ്രാഹ്മണരുടെ കൃപയും പ്രസാദവും മൂലം ആ രാജാവ് ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിച്ചു—സംയമത്തോടെ ചെയ്യുന്ന ദാനവും യോഗ്യരുടെ ആദരവും പരമ ആത്മീയഫലം നൽകുന്നു എന്നതിന്റെ തെളിവാണിത്.
Verse 12
येन याती मखमुखौ दिशाशाविह पादपा: | तेनावस्थातुमिच्छन्ति तं गत्वा राजमी श्वरम्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഏത് ദിശയിലേക്കാണ് യാഗാഗ്നികളും ഇവിടെയുള്ള വൃക്ഷങ്ങളും മുഖം തിരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നതോ, അതേ ദിശയിൽ തന്നെ അവ നിലകൊള്ളാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആ രാജാധിരാജനെ സമീപിച്ച് അവിടെ തന്നെ നിലപാട് എടുക്കാൻ അവ മോഹിക്കുന്നു.
Verse 13
शत्रुओंकी दशा और आशाका हनन करनेवाले सूंजय! राजा भगीरथने यज्ञोंमें प्रधान ज्ञानयज्ञ और ध्यानयज्ञको ग्रहण किया था। इसलिये किरणोंका पान करनेवाले महर्षिगण भी उस ब्रह्मलोकमें जितेन्द्रिय राजा भगीरथके निकट जाकर उसी स्थानपर रहनेकी इच्छा करते थे ।।
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സൃഞ്ജയ, ശത്രുക്കളുടെ നിലയും അവരുടെ പ്രത്യാശയും തകർക്കുന്നവനേ! രാജാവ് ഭഗീരഥൻ യജ്ഞങ്ങളിൽ മുഖ്യമായി ജ്ഞാനയജ്ഞവും ധ്യാനയജ്ഞവും സ്വീകരിച്ചിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ കിരണപാനികളായ മഹർഷിമാരും ആ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ ജിതേന്ദ്രിയനായ ഭഗീരഥരാജാവിന്റെ സമീപത്തേക്ക് ചെന്നു, അതേ സ്ഥലത്ത് വസിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. നിന്റെ പുത്രൻ മരിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഹേ സൃഞ്ജയ, അവൻ നിന്നേക്കാൾ നാലിരട്ടി പുണ്യവാനാണ്; അവൻ നിനക്കു പുത്രനേക്കാൾ പോലും അധികം പുണ്യഫലദായകനാണ്—അതുകൊണ്ട് പുത്രനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കരുത്.
Verse 60
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये षष्टितमो<थध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, അഭിമന്യുവധപർവത്തിൽ, ‘ഷോഡശരാജകീയ’ ഉപാഖ്യാനാന്തർഗതമായ അറുപതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 136
अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत् । वैत्य सुंजय! वे भगीरथ उपर्युक्त चारों बातोंमें तुमसे बहुत बढ़कर थे। तुम्हारे पुत्रकी अपेक्षा उनका पुण्य बहुत अधिक था। जब वे भी जीवित न रह सके
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സുഞ്ജയ! യജ്ഞം ചെയ്യാത്തവനെയും, ദക്ഷിണ നൽകാത്തവനെയും, സമൃദ്ധിയും ശാസ്ത്രാധ്യയനവും ഇല്ലാത്തവനെയും ജനങ്ങൾ കുറ്റമായി ഉദാഹരിച്ചു പറയുന്നു. എന്നാൽ, ഹേ സുഞ്ജയ, ഈ നാലു കാര്യങ്ങളിലും നിന്നേക്കാൾ ഏറെ ശ്രേഷ്ഠനും, നിന്റെ പുത്രനേക്കാൾ കൂടുതൽ പുണ്യവാനുമായ ഭഗീരഥനും ജീവിച്ചിരിക്കാനായില്ല. അവൻ പോലും മരണത്തെ ഒഴിവാക്കാനായില്ലെങ്കിൽ, മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ച് എന്ത് പറയണം? അതുകൊണ്ട് യജ്ഞാനുഷ്ഠാനവും ദാന-ദക്ഷിണയും ഇല്ലാത്ത നിന്റെ പുത്രനെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കരുത്—ഇങ്ങനെ നാരദൻ രാജാവ് സുഞ്ജയനെ ഉപദേശിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The tension between single-target mission urgency (reaching Saindhava) and the non-negotiable duty to safeguard sovereign leadership (Yudhiṣṭhira) is resolved through explicit delegation to Sātyaki and coordinated command roles.
Effective action is portrayed as a synthesis of preparedness, disciplined responsibility, and moral clarity: auspicious signs and divine favor are meaningful when paired with structured protection, ritual readiness, and accountable decision-making.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is archival and motivational—linking divine encounter, omens, and procedural readiness to the epic’s broader causality of vow, duty, and outcome.
Ask anything about Adhyaya 60 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.