Adhyaya 34
Droṇa’s Defensive Stand and Abhimanyu Commissioned to Breach the Cakravyūha (द्रोणानीक-प्रतिरोधः; सौभद्र-नियोजनम्)
Upa-parva: Cakravyūha-praveśa (Abhimanyu’s Entry into the Cakravyūha) — Episode Context within Droṇa Parva
Saṃjaya reports that the Pāṇḍava-led coalition—featuring Bhīma at the fore and numerous allied mahārathas—advances toward Droṇa’s well-guarded formation. Droṇa (Bhāradvāja) calmly repels them with dense volleys, likened to a shoreline halting a flood, preventing the attackers from holding position at the front. Observing the difficulty of countering Droṇa directly, Yudhiṣṭhira deliberates and then assigns the critical burden to Abhimanyu (Saubhadra), stating that the coalition does not know the method of breaking the cakravyūha except through a very limited set of warriors. Abhimanyu accepts, affirming he was instructed by his father in the technique of entry, while acknowledging uncertainty about exit under adverse conditions. Yudhiṣṭhira and Bhīma pledge support: Abhimanyu is to create an opening, and the others will follow, protect, and repeatedly widen any breach. The chapter closes with Abhimanyu directing his charioteer to drive swiftly toward Droṇa’s array, marking the transition from deliberation to execution.
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय: संजयके द्वारा अभिमन्युकी प्रशंसा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ശ്രീകൃഷ്ണനോടുകൂടിയ അഞ്ചു പാണ്ഡവർ ദേവന്മാർക്കും ജയിക്കാനാകാത്തവർ. യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവർ അത്യന്തം ഉഗ്രമായ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു; ആ കർമ്മങ്ങളിലൂടെയേ അവരുടെ പരിശ്രമം പ്രകടമാകുന്നു.
Verse 2
सत्त्वकर्मान्वयैर्बुद्धा कीर्त्या च यशसा श्रिया । नैव भूतो न भविता नैव तुल्यगुण: पुमान्
സത്ത്വഗുണം, കർമ്മം, കുലം, ബുദ്ധി, കീർത്തി, യശസ്, ശ്രീ—ഇവയാൽ സമ്പന്നനായ യുധിഷ്ഠിരനോട് തുല്യഗുണനായ പുരുഷൻ മുമ്പെ ഉണ്ടായിട്ടില്ല; ഇനി ഉണ്ടാകുകയും ഇല്ല.
Verse 3
सत्यधर्मरतो दान्तो विप्रपूजादिभिग्गुणै: । सदैव त्रिदिवं प्राप्तो राजा किल युधिषछिर:
രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ സത്യധർമ്മത്തിൽ നിരതനും ഇന്ദ്രിയജിതനും, ബ്രാഹ്മണപൂജ മുതലായ സദ്ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനും ആകയാൽ, അവൻ എന്നെന്നേക്കുമായി ത്രിദിവം—സ്വർഗ്ഗലോകം—പ്രാപിച്ചവനെന്നപോലെ ആകുന്നു.
Verse 4
युगान्ते चान्तको राजन् जामदम्न्यश्न वीर्यवान् रथस्थो भीमसेनश्व कथ्यन्ते सदृशास्त्रय:,राजन! प्रलयकालके यमराज, पराक्रमी परशुराम और रथपर बैठे हुए भीमसेन--ये तीनों एक समान कहे जाते हैं
രാജാവേ! യുഗാന്തത്തിൽ അന്തകൻ (മരണം), വീര്യവാൻ ജാമദഗ്ന്യൻ പരശുരാമൻ, 그리고 രഥസ്ഥനായ ഭീമസേനൻ—ഈ മൂന്നുപേരും സമാനരെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 5
प्रतिज्ञाकर्मदक्षस्य रणे गाण्डीवधन्चन: । उपमां नाधिगच्छामि पार्थस्य सदृशीं क्षिती
രണത്തിൽ പ്രതിജ്ഞാബദ്ധമായ കർമ്മം നിർവഹിക്കാൻ നിപുണനായ ഗാണ്ഡീവധാരിയായ പാർത്ഥൻ അർജുനനു, ഈ ഭൂമിയിൽ തുല്യമായ ഉപമ എനിക്ക് ലഭിക്കുന്നില്ല.
Verse 6
गुरुवात्सल्यमत्यन्तं नैभृत्यं विनयो दम: । नकुले<प्रातिरूप्यं च शौर्य च नियतानि षट्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുതിർന്നവരോടും ഗുരുക്കന്മാരോടും അത്യന്തം വാത്സല്യഭക്തി, സ്വന്തം പരാക്രമം പ്രദർശിപ്പിക്കാതിരിക്കുക, വിനയം, ഇന്ദ്രിയസംയമനം, ഉപമയറ്റ സൗന്ദര്യം, ശൗര്യം—ഈ ആറു ഗുണങ്ങൾ നകുലനിൽ ഉറച്ചതായി വസിക്കുന്നു.
Verse 7
श्रुतगाम्भीर्यमाधुर्यसत्यरूपपराक्रमै: । सदृशो देवयोरवीर: सहदेव: किलाब्विनो:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വേദശ്രവണ-ശാസ്ത്രജ്ഞാനം, ഗാംഭീര്യം, മധുരവാക്യം, സത്യനിഷ്ഠ, രൂപസൗന്ദര്യം, പരാക്രമം—ഇവയൊക്കെയിലും വീര സഹദേവൻ ദിവ്യമായ അശ്വിനീകുമാരന്മാർക്ക് തുല്യനെന്നത് സർവത്ര പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 8
ये च कृष्णे गुणा: स्फीता: पाण्डवेषु च ये गुणा: । अभिमन्यौ किलैकस्था दृश्यन्ते गुणसंचया:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ ദീപ്തമായി തെളിയുന്ന ഗുണങ്ങളും പാണ്ഡവരിൽ ദീപ്തമായി നിലകൊള്ളുന്ന ഗുണങ്ങളും—ആ മുഴുവൻ ഗുണസഞ്ചയം ഒരിടത്ത് കൂടിയതുപോലെ അഭിമന്യുവിൽ നിശ്ചയമായി ദൃശ്യമായിരുന്നു.
Verse 9
युधिष्ठिरस्य वीर्येण कृष्णस्य चरितेन च । कर्मभिर्भीमसेनस्य सदृशो भीमकर्मण:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരനെപ്പോലെ അവനിൽ വീര്യം, ശ്രീകൃഷ്ണനെപ്പോലെ ഉന്നതചരിതം, ഭീകരകർമ്മനായ ഭീമസേനനെപ്പോലെ അവന്റെ പ്രവൃത്തികൾ; ധൈര്യത്തിലും സ്വഭാവത്തിലും കർമത്തിലും ആ മഹാവീരൻ അവർക്കു തുല്യനായിരുന്നു.
Verse 10
धनंजयस्य रूपेण विक्रमेण श्रुतेन च । विनयात् सहदेवस्य सदृशो नकुलस्य च,वह रूप, पराक्रम और शास्त्रज्ञानमें अर्जुनके समान तथा विनयशीलतामें नकुल और सहदेवके तुल्य था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രൂപത്തിലും വിക്രമത്തിലും ശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തിലും അവൻ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) തുല്യൻ; വിനയത്തിലും ശീലത്തിലും സഹദേവനും നകുലനും തുല്യൻ.
Verse 11
धृतराष्ट उवाच अभिमन्युमहं सूत सौभद्रमपराजितम् । श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्येन कथमायोधने हत:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ സൂതാ! സുഭദ്രാപുത്രനും ആരാലും അപരാജിതനുമായ അഭിമന്യുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള സമ്പൂർണ്ണ വൃത്താന്തം ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവൻ യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ വധിക്കപ്പെട്ടു?”
Verse 12
संजय उवाच स्थिरो भव महाराज शोकं धारय दुर्धरम् महान्तं बन्धुनाशं ते कथयिष्यामि तच्छुणु
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “മഹാരാജാ! ധൈര്യത്തോടെ സ്ഥിരനായി ഇരിക്കൂ; സഹിക്കുവാൻ ദുഷ്കരമായ ഈ ശോകം ഉള്ളിൽ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കൂ. നിങ്ങളുടെ ബന്ധുക്കളുടെ മഹാവിനാശം ഞാൻ വിവരിക്കാം—കേൾക്കൂ.”
Verse 13
चक्रव्यूह़ो महाराज आचार्येणाभिकल्पित: । तत्र शक्रोपमा: सर्वे राजानो विनिवेशिता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “മഹാരാജാ! ആചാര്യ ദ്രോണൻ ചക്രവ്യൂഹം ഒരുക്കിയിരുന്നു. അതിൽ ഇന്ദ്രസമമായ പരാക്രമമുള്ള എല്ലാ രാജാക്കളെയും വിന്യസിച്ചിരുന്നു.”
Verse 14
आरास्थानेषु विन्यस्ता: कुमारा: सूर्यवर्चस: । संघातो राजपुत्राणां सर्वेषामभवत् तदा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “രഥങ്ങൾക്കായി നിശ്ചയിച്ച സ്ഥാനങ്ങളിൽ സൂര്യസമമായ തേജസ്സുള്ള കുമാരന്മാരെ വിന്യസിച്ചിരുന്നു. അപ്പോൾ അവിടെ എല്ലാ രാജപുത്രന്മാരുടെയും സംഘം ഒന്നിച്ചുകൂടി.”
Verse 15
कृताभिसमया: सर्वे सुवर्णविकृतध्वजा: । रक्ताम्बर धरा: सर्वे सर्वे रक्तविभूषणा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുകയില്ലെന്ന് അവർ എല്ലാവരും ദൃഢപ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. അവരുടെ ധ്വജങ്ങൾ സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവയായിരുന്നു; എല്ലാവരും ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു, എല്ലാവരുടെയും ആഭരണങ്ങളും ചുവപ്പായിരുന്നു.”
Verse 16
सर्वे रक्तपताकाश्ष सर्वे वै हेममालिन: । चन्दनागुरुदिग्धाड़ा ख्रग्विण: सूक्ष्मवासस:
എല്ലാ രഥങ്ങളിലുമെ ചുവന്ന പതാകകൾ പാറി; എല്ലാവരും സ്വർണ്ണമാലകൾ ധരിച്ചു; എല്ലാവരുടെ ദേഹത്തും ചന്ദനവും അഗുരുവും ലേപിച്ചിരുന്നു; പുഷ്പമാലകളും സൂക്ഷ്മവസ്ത്രങ്ങളും അവരെ ശോഭിപ്പിച്ചു।
Verse 17
सहिता: पर्यधावन्त कार्ष्णि प्रति युयुत्सव: । तेषां दश सहस्राणि बभूवुर्दृडधन्विनाम्
അവർ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു യുദ്ധോത്സുകരായി കാർഷ്ണി—അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യുവിന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു. ദൃഢധനുസ്സുകൾ ധരിച്ച ആ ആക്രമണവീരരുടെ എണ്ണം പത്തായിരം ആയിരുന്നു।
Verse 18
पौत्रं तव पुरस्कृत्य लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् । अन्योन्यसमदु:खास्ते अन्योन्यसमसाहसा:
നിന്റെ പ്രിയദർശനനായ പൗത്രൻ ലക്ഷ്മണനെ മുന്നിൽ നിർത്തി അവർ ആക്രമിച്ചു. അവർ പരസ്പരത്തിന്റെ ദുഃഖം തങ്ങളുടേതുപോലെ കരുതി, ഒരുപോലെ ധൈര്യത്തോടെ തമ്മിൽ താങ്ങായി നിന്നു।
Verse 19
अन्योनयं स्पर्थमानाश्न अन्योन्यस्य हिते रता: । दुर्योधनस्तु राजेन्द्र सैन्यमध्ये व्यवस्थित:
അവർ പരസ്പരം മത്സരിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, ഒരാളുടെ ക്ഷേമത്തിൽ മറ്റൊരാൾ ലീനരായിരുന്നു. രാജേന്ദ്രാ! ദുര്യോധന രാജാവ് സൈന്യത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗത്ത് നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്നു।
Verse 20
कर्णदु:शासनकृपैर्वृतो राजा महारथै: । देवराजोपम: श्रीमाञ्छवेतच्छत्राभिसंवृत:,उसके ऊपर श्वेतच्छत्र तना हुआ था। वह कर्ण, दुःशासन तथा कृपाचार्य आदि महारथियोंसे घिरकर देवराज इन्द्रके समान शोभा पा रहा था
അവന്റെ മീതെ വെളുത്ത രാജച്ഛത്രം ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചിരുന്നു. കർണ്ണൻ, ദുഃശാസനൻ, കൃപാചാര്യൻ മുതലായ മഹാരഥന്മാർ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ, ആ ശ്രീമാൻ രാജാവ് ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു।
Verse 21
चामरव्यजनाक्षेपैरुदयन्निव भास्कर: । प्रमुखे तस्य सैन्यस्य द्रोणो5वस्थितनायक:
ചാമരങ്ങളും വ്യജനങ്ങളും വീശപ്പെടുന്നതിനാൽ ദ്രോണാചാര്യൻ ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി തോന്നി. ആ സൈന്യത്തിന്റെ അഗ്രഭാഗത്ത് മുഖ്യസേനാനായകനായി അദ്ദേഹം നിലകൊണ്ടു.
Verse 22
उसके दोनों ओर चँवर और व्यजन डुलाये जा रहे थे। वह उदयकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशित हो रहा था। उस सेनाके अग्रभागमें सेनापति द्रोणाचार्य खड़े थे ।।
അവന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും ചാമരങ്ങളും വ്യജനങ്ങളും വീശിക്കൊണ്ടിരുന്നു; അവൻ ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. ആ സൈന്യത്തിന്റെ അഗ്രഭാഗത്ത് സേനാപതി ദ്രോണാചാര്യൻ നിലകൊണ്ടു. അതുപോലെ സിന്ധുരാജനായ ശ്രീമാൻ ജയദ്രഥൻ മേരുപർവ്വതംപോലെ അചലമായി നിന്നു; അവന്റെ സമീപത്ത് അശ്വത്ഥാമയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള മഹാരഥന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 23
सुतास्तव महाराज त्रिंशत्त्रिदशसंनिभा: । गान्धारराज: कितव: शल्यो भूरिश्रवास्तथा
മഹാരാജാ! ദേവന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള നിങ്ങളുടെ മുപ്പത് പുത്രന്മാർ, കപടക്രീഡയിൽ നിപുണനായ ഗാന്ധാരരാജൻ ശകുനി, ശല്യൻ, ഭൂരിശ്രവസ്—ഈ മഹാരഥന്മാർ വീരനായ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥന്റെ പാർശ്വത്തിൽ ശോഭിച്ചു നിന്നു.
Verse 24
ततः प्रववृते युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम्,तदनन्तर “मरनेपर ही युद्धसे निवृत्त होंगे” ऐसा निश्चय करके आपके और शशत्रुपक्षके योद्धाओंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था
അതിനുശേഷം അത്യന്തം ഘോരവും ഗർജ്ജനാഭരിതവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.
Verse 25
तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्,तदनन्तर “मरनेपर ही युद्धसे निवृत्त होंगे” ऐसा निश्चय करके आपके और शशत्रुपक्षके योद्धाओंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था
നിങ്ങളുടെ പക്ഷത്തിനും ശത്രുപക്ഷത്തിനും—ഇരുവർക്കും—മരണത്തെയേ പിന്മാറ്റത്തിന്റെ വിലയായി നിശ്ചയിച്ച്, “മരിച്ചശേഷം മാത്രമേ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറൂ” എന്ന ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കളും പ്രതിപക്ഷ യോദ്ധാക്കളും തമ്മിൽ അത്യന്തം ഭീകരവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ പോരാട്ടം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.
Verse 33
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें अभिमन्युवधका संक्षेपसे वर्णनविषयक तैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനകത്തുള്ള അഭിമന്യുവധപർവത്തിൽ അഭിമന്യുവധത്തെ സംക്ഷിപ്തമായി വർണ്ണിക്കുന്ന മുപ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 34
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि चक्रव्यूहनिर्माणे चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें चक्रव्यूहका निर्माणविषयक चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനകത്തുള്ള അഭിമന്യുവധപർവത്തിൽ ചക്രവ്യൂഹനിർമ്മാണം വർണ്ണിക്കുന്ന മുപ്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
Leadership must assign a high-risk task to a capable but younger ally when the coalition lacks complete procedural knowledge (entry versus exit), raising questions about proportional risk, duty to protect, and necessity under strategic pressure.
Effective action in crisis requires frank recognition of constraints, clear delegation aligned with competence, and explicit support commitments—while acknowledging that specialized knowledge can be partial and must be operationalized with contingency planning.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is structural—positioning the breach plan as a narrative and ethical pivot within Droṇa-parva’s escalation.
Ask anything about Adhyaya 34 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.