Adhyaya 192

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें संकुलयुद्धविषयक एक सौ नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १८९ ॥। ऑपन-- माल बछ। जि ३. जिधर बाणके फलका रुख हो

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ദ്രോണാചാര്യൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാഞ്ചാലന്മാരുടെ മഹാസംഹാരം ആരംഭിച്ചു; പൂർവ്വകാലത്ത് യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ദാനവന്മാരെ നശിപ്പിച്ചതുപോലെ.

Verse 2

द्रोणास्त्रेण महाराज वध्यमाना: परे युधि । नात्रसन्त रणे द्रोणात्‌ सत्त्ववन्तो महारथा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ദ്രോണാസ്ത്രം കൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നിട്ടും എതിര്‍പക്ഷത്തിലെ മഹാരഥന്മാർ അചഞ്ചല ധൈര്യമുള്ളവർ ആയിരുന്നു; അതിനാൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവർ ദ്രോണനെ കുറിച്ച് അല്പം പോലും ഭയപ്പെട്ടില്ല.

Verse 3

युध्यमाना महाराज पज्चाला: सृञ्जयास्तथा । द्रोणमेवा भ्ययुर्युद्धे योधयन्तो महारथा:,राजेन्द्र! युद्धपरायण पांचाल और सूंजय महारथी संग्राममें द्रोणाचार्यके साथ युद्ध करते हुए उन्हींकी ओर बढ़े आ रहे थे

മഹാരാജാവേ! യുദ്ധപരായണരായ പാഞ്ചാലരും സൃഞ്ജയരും—ആ മഹാരഥന്മാർ—രണത്തിൽ ദ്രോണാചാര്യനോട് പോരാടിക്കൊണ്ട് നേരെ അദ്ദേഹത്തേയ്ക്കു തന്നെ മുന്നേറി.

Verse 4

तेषां तु च्छाद्यमानानां पञ्चालानां समन्ततः । अभवद्‌ भैरवो नादो वध्यतां शरवृष्टिभि:

പാഞ്ചാലർ എല്ലാടവും അമ്പുമഴയിൽ മൂടപ്പെട്ടു വധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ഭയങ്കരമായ ഒരു ഗർജ്ജനനാദം ഉയർന്നു.

Verse 5

बाणोंकी वर्षासे आच्छादित हो सब ओरसे मारे जानेवाले पांचालवीरोंका भयंकर आर्तनाद सुनायी देने लगा ।।

രണത്തിൽ മഹാത്മാവായ ദ്രോണന്റെ കൈകളാൽ പാഞ്ചാലർ വധിക്കപ്പെടുകയും ദ്രോണാസ്ത്രം ഇടവിടാതെ ഉഗ്രമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, പാണ്ഡവരുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ ഭയം കയറിവന്നു.

Verse 6

दृष्टवाश्वनरयोधानां विपुलं च क्षयं युधि । पाण्डवेया महाराज नाशशंसुर्जयं तदा,महाराज! युद्धस्थलमें घोड़ों और मनुष्य-योद्धाओंका वह महान्‌ विनाश देखकर पाण्डवोंकी अपनी विजयकी आशा जाती रही

മഹാരാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ കുതിരസേനയും മനുഷ്യയോദ്ധാക്കളും വൻതോതിൽ നശിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, അപ്പോൾ പാണ്ഡവപുത്രന്മാർ വിജയം പ്രതീക്ഷിക്കാതെയായി.

Verse 7

कच्चिद्‌ द्रोणो न न: सर्वान्‌ क्षपयेत्‌ परमास्त्रवित्‌ । समिद्ध: शिशिरापाये दहन्‌ कक्षमिवानल:

“പരമാസ്ത്രവിദനായ ദ്രോണൻ നമ്മളെല്ലാവരെയും നശിപ്പിച്ചുകളയുമോ—ശിശിരാന്ത്യത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി ഉണങ്ങിയ കുറ്റിക്കാടുകളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ?”

Verse 8

न चैनं संयुगे कश्चित्‌ समर्थ: प्रतिवीक्षितुम्‌ । न चैनमर्जुनो जातु प्रतियुध्येत धर्मवित्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിന സമ്മർദ്ദത്തിൽ അവനെ സ്ഥിരദൃഷ്ടിയോടെ നേരിട്ട് നോക്കാൻ പോലും ഒരു യോദ്ധാവിനും കഴിയില്ല—പോരാടൽ അതിലും ദൂരം. ധർമ്മജ്ഞനായ അർജുനനും അവനോട് മനസ്സോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുകയില്ല.

Verse 9

त्रस्तान्‌ कुन्तीसुतान्‌ दृष्टवा द्रोणसायकपीडितान्‌ । मतिमान्‌ श्रेयसे युक्त: केशवो<र्जुनमब्रवीत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ദ്രോണന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായി ഭീതിയിൽ വിറയ്ക്കുന്ന കുന്തീപുത്രന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, അവരുടെ ശ്രേയസ്സിൽ നിരന്തരം ശ്രദ്ധിക്കുന്ന ബുദ്ധിമാനായ കേശവൻ അർജുനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 10

नैष युद्धे न संग्रामे जेतुं शक्य: कथउ्चन । सभथनुर्धन्विनां श्रेष्ठो देवेरेपि सवासवै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പാർത്ഥാ! യുദ്ധത്തിലായാലും തുറന്ന സമരത്തിലായാലും അവനെ യാതൊരു വിധത്തിലും ജയിക്കാനാവില്ല. രഥികളിലും ധനുർധരന്മാരിലും അവൻ ശ്രേഷ്ഠൻ; അവന്റെ കൈയിൽ വില്ല് നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർക്കും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാവില്ല.

Verse 11

न्यस्तशस्त्रस्तु संग्रामे शक्‍्यो हन्तुं भवेन्नृभि: । आस्थीयतां जये योगो धर्ममुत्सृज्य पाण्डवा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സമരത്തിൽ ആയുധം താഴെവെച്ചവനെ യോദ്ധാക്കൾ കൊല്ലാൻ കഴിയും. അതിനാൽ, ഹേ പാണ്ഡവരേ, ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് ജയത്തിനുള്ള ഉപായം സ്വീകരിക്കുവിൻ.

Verse 12

अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येदिति मतिर्मम

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അശ്വത്ഥാമൻ വധിക്കപ്പെട്ടാൽ—എന്റെ വിധിപ്രകാരം—ഇവൻ പിന്നെ യുദ്ധം ചെയ്യുകയില്ല.

Verse 13

एतन्नारोचयदू राजन्‌ कुन्तीपुत्रो धनंजय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! കുന്തീപുത്രൻ ധനഞ്ജയന്‍ (അർജുനന്‍) ഈ നിർദ്ദേശം ഇഷ്ടമായില്ല.

Verse 14

ततो भीमो महाबाहुरनीके स्वे महागजम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ ഭീമൻ തന്റെ തന്നെ സൈന്യവ്യൂഹത്തിനുള്ളിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ഒരു മഹാഗജത്തെ ഗദയാൽ അടിച്ചു വീഴ്ത്തി. ‘അശ്വത്ഥാമാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ആ ഭയങ്കര ഗജരാജൻ ശത്രുസേനയെ ചതയ്ക്കുന്നവൻ; അവൻ മാലവരാജൻ ഇന്ദ്രവർമ്മനുടേതായിരുന്നു.

Verse 15

जघान गदया राजजन्नश्वत्थामानमित्युत । परप्रमथनं घोरं मालवस्येन्द्रवर्मण:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഭീമസേനൻ തന്റെ തന്നെ സൈന്യത്തിലെ ഒരു മഹാഗജത്തെ ഗദയാൽ കൊന്നുവീഴ്ത്തി; ‘അശ്വത്ഥാമാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായവൻ. ആ ഭയങ്കര ഗജരാജൻ ശത്രുപംക്തികളെ ചതയ്ക്കുന്നവൻ; അവൻ മാലവരാജൻ ഇന്ദ്രവർമ്മനുടേതായിരുന്നു.

Verse 16

भीमसेनस्तु सत्रीडमुपेत्य द्रोणमाहवे । अश्वत्थामा हत इति शब्दमुच्चैश्न॒कार ह,उसे मारकर भीमसेन लजाते-लजाते युद्धस्थलमें द्रोणाचार्यके पास गये और बड़े जोरसे बोले--'अश्व॒त्थामा मारा गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് ഭീമസേനൻ ലജ്ജയും മടിയും പ്രകടമാക്കി യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണന്റെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു, ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു—“അശ്വത്ഥാമാ ഹതനായി!”

Verse 17

लक प्र | अश्वत्थामेति हि गज: ख्यातो नाम्ना हतो5भवत्‌ | कृत्वा मनसि तं॑ भीमो मिथ्या व्याहृृतवांस्तदा,“अश्वत्थामा” नामसे विख्यात हाथी मारा गया था, उसीको मनमें रखकर भीमसेनने उस समय वह झूठी बात कही थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—‘അശ്വത്ഥാമാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഒരു ഗജം കൊല്ലപ്പെട്ടിരുന്നു. അതേ കാര്യം മനസ്സിൽ വെച്ചുകൊണ്ടാണ് ഭീമൻ അന്ന് അസത്യവാക്ക് ഉച്ചരിച്ചത്.

Verse 18

भीमसेनवच: श्रुत्वा द्रोणस्तत्‌ परमाप्रियम्‌ । मनसा सन्नगात्रो$भूदू यथा सैकतमम्भसि

ഭീമസേനന്റെ അത്യന്തം അപ്രിയമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ദ്രോണൻ ഉള്ളിൽ കുലുങ്ങി; അവന്റെ അവയവങ്ങൾ ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ട് മുങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി. വെള്ളത്തിൽ മണൽ ഇടിഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെ അവന്റെ ശരീരം ശിഥിലമായി.

Verse 19

भीमसेनका वह अत्यन्त अप्रिय वचन सुनकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन शोकसे व्याकुल हो सन्न रह गये। जैसे पानी पड़ते ही बालू गल जाता है, उसी प्रकार उस दुःखद संवादसे उनका सारा शरीर शिथिल हो गया ।।

ഭീമസേനന്റെ അത്യന്തം കഠിനവും അപ്രിയവും ആയ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ദ്രോണൻ ഉള്ളിൽ ശോകത്തിൽ സ്തംഭിച്ചു. വെള്ളം വീണ ഉടൻ മണൽ ഇടിഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെ, ആ ദുഃഖവാർത്ത കൊണ്ട് അവന്റെ ശരീരം മുഴുവൻ ശിഥിലമായി. എങ്കിലും അത് അസത്യമാകാമെന്ന സംശയം അവനുണ്ടായി; കാരണം തന്റെ പുത്രന്റെ ബലവും പരാക്രമവും അവൻ അറിയുമായിരുന്നു. അതിനാൽ ‘അവൻ ഹതനായി’ എന്നു കേട്ടിട്ടും അവൻ ഉടൻ ധൈര്യം വിട്ടുകുലുങ്ങിയില്ല.

Verse 20

स लब्ध्वा चेतनां द्रोण: क्षणेनैव समाश्चवसत्‌ | अनुचिन्त्यात्मन: पुत्रमविषहमरातिभि:

ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ദ്രോണൻ സ്വയം നിയന്ത്രിച്ചു. ശത്രുക്കൾക്ക് സഹിക്കാനാകാത്ത തന്റെ പുത്രനെക്കുറിച്ച് അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു; ആ ചിന്തയിൽ നിന്നുതന്നെ അവൻ ധൈര്യം കണ്ടെത്തി.

Verse 21

स पार्षतमभिद्रुत्य जिघांसुर्मुत्युमात्मन: । अवाकिरत्‌ सहस्रेण तीक्ष्णानां कडुकपत्रिणाम्‌

അതിനുശേഷം ദ്രോണൻ പൃഷതപുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ നേരെ പാഞ്ഞെത്തി—അവനെ തന്നെ തന്റെ മരണരൂപമെന്നു കരുതി വധിക്കുവാൻ ഉത്സുകനായി. കൊക്കിൻപക്ഷങ്ങളോടുകൂടിയ ആയിരം മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ വർഷിപ്പിച്ച് അവനെ എല്ലാടവും മൂടി.

Verse 22

त॑ विंशतिसहस्राणि पञठ्चालानां नरर्षभा: । तथा चरन्तं संग्रामे सर्वतो5वाकिरज्छरै:,इस प्रकार संग्राममें विचरते हुए द्रोणाचार्यपर बीस हजार नरश्रेष्ठ पांचालवीर सब ओरसे बाणोंकी वर्षा करने लगे

ഇങ്ങനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ദ്രോണനെ കണ്ട പാഞ്ചാലരുടെ ഇരുപതിനായിരം ശ്രേഷ്ഠയോദ്ധാക്കൾ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞു.

Verse 23

शरैस्तैराचितं द्रोणं नापश्याम महारथम्‌ । भास्करं जलदै रुद्ध वर्षास्विव विशाम्पते

ഹേ പ്രജാനാഥാ! ആ അമ്പുകളുടെ കൂമ്പാരത്തിൽ പൂർണ്ണമായി മൂടപ്പെട്ട മഹാരഥനായ ദ്രോണനെ ഞങ്ങൾക്കിപ്പോൾ കാണാനായില്ല—മഴക്കാലത്ത് മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾ തടഞ്ഞാൽ സൂര്യൻ ദൃശ്യമാകാത്തതുപോലെ।

Verse 24

विधूय तान्‌ बाणगणाम्‌ पज्चालानां महारथ: । प्रादुश्चक्रे ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं परंतप:

പാഞ്ചാലരുടെ ആ അമ്പുകളുടെ കൂട്ടത്തെ കുലുക്കി തള്ളിക്കളഞ്ഞ ശേഷം, പരന്തപനായ മഹാരഥി ദ്രോണൻ അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗത്തിനായി വെളിപ്പെടുത്തി।

Verse 25

ततो व्यरोचत द्रोणो विनिध्नन्‌ सर्वसैनिकान्‌

അപ്പോൾ സർവ്വസൈന്യത്തെയും സംഹരിച്ചുകൊണ്ട് ദ്രോണാചാര്യൻ മഹാദീപ്തിയോടെ പ്രകാശിച്ചു।

Verse 26

शिरांस्पपातयच्चापि पज्चालानां महामृधे । तथैव परिघाकारान्‌ बाहूनू कनकभूषणान्‌

മഹാസമരത്തിൽ അദ്ദേഹം പാഞ്ചാലരുടെ തലകളും വീഴ്ത്തി; അതുപോലെ സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, പരിഘംപോലെ കട്ടിയുള്ള ഭുജങ്ങളും വെട്ടി നിലത്തുകീഴാക്കി।

Verse 27

ते वध्यमाना: समरे भारद्वाजेन पार्थिवा: । मेदिन्यामन्वकीर्यन्त वातनुन्ना इव द्रुमा:,समरांगणमें द्रोणाचार्यके द्वारा मारे जानेवाले वे पांचालनरेश आँधीके उखाड़े हुए वृक्षोंक समान धरतीपर बिछ गये

സമരത്തിൽ ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണൻ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ആ പാഞ്ചാല രാജാക്കന്മാർ കൊടുങ്കാറ്റ് പിഴുതെറിഞ്ഞ വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു ചിതറിക്കിടന്നു।

Verse 28

कुञ्जराणां च पततां हयौघानां च भारत । अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा,भरतनन्दन! धराशायी होते हुए हाथियों और अश्वसमूहोंके मांस तथा रक्तसे कीच जम जानेके कारण वहाँकी भूमिपर चलना-फिरना असम्भव हो गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! വീണുകിടക്കുന്ന ആനകളും ചിതറിക്കിടക്കുന്ന കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളും മൂലം, മാംസവും രക്തവും കലർന്ന ചെളിയായി ഭൂമി മാറി; അവിടെ നടക്കുവാൻ പോലും അസാധ്യമായി.

Verse 29

हत्वा विंशतिसाहस्रान्‌ पञज्चालानां रथव्रजान्‌ । अतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूमो5ग्निरिव ज्वलन्‌,उस समय पांचालोंके बीस हजार रथियोंका संहार करके द्रोणाचार्य युद्धस्थलमें धूमरहित प्रज्वलित अग्निके समान खड़े थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാഞ്ചാലരുടെ ഇരുപതിനായിരം രഥയോദ്ധാക്കളെ വധിച്ച ശേഷം, ദ്രോണൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പുകരഹിതമായി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ദീപ്തനായി അചഞ്ചലമായി നിന്നു.

Verse 30

तथैव च पुन: क्रुद्धों भारद्वाज: प्रतापवान्‌ | वसुदानस्य भल्लेन शिर: कायादपाहरत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ തന്നെ വീണ്ടും ക്രോധം ജ്വലിച്ച പ്രതാപശാലിയായ ഭാരദ്വാജൻ (ദ്രോണൻ) ഭല്ലശരത്താൽ വസുദാനന്റെ ശിരസ് ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപ്പെടുത്തി എടുത്തു.

Verse 31

प्रतापी भरद्वाजनन्दनने पुनः पूर्ववत्‌ कुपित होकर एक भल्‍्लके द्वारा वसुदानका मस्तक धड़से अलग कर दिया ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രതാപശാലിയായ ഭാരദ്വാജനന്ദനൻ ദ്രോണൻ വീണ്ടും മുൻപുപോലെ ക്രുദ്ധനായി, ഒരു ഭല്ലശരത്താൽ വസുദാനന്റെ ശിരസ് ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം മത്‌സ്യദേശത്തിലെ അഞ്ഞൂറ് യോദ്ധാക്കളെയും, സൃഞ്ജയരുടെ ആറായിരം സൈനികരെയും, പത്തായിരം ആനകളെയും വധിച്ചു; പിന്നെയും പത്തായിരം കുതിരസേനയെയും നശിപ്പിച്ചു.

Verse 32

क्षत्रियाणामभावाय दृष्ट्वा द्रोणमवस्थितम्‌ | ऋषयो< भ्यागतास्तूर्ण हव्यवाहपुरोगमा:,इस प्रकार द्रोणाचार्यको क्षत्रियोंका विनाश करनेके लिये उद्यत देख तुरंत ही अग्निदेवको आगे करके बहुत-से महर्षि वहाँ आये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്ഷത്രിയരുടെ നാശം വരുത്തുവാൻ ദ്രോണൻ സന്നദ്ധനായി നിലകൊള്ളുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, അഗ്നിദേവനെ മുൻപാക്കി അനേകം മഹർഷിമാർ അതിവേഗം അവിടെ എത്തി.

Verse 33

विश्वामित्रो जमदग्निर्भरद्वाजो5थ गौतम: । वसिष्ठ: कश्यपोअत्रिक्ष ब्रह्मलोक॑ निनीषव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിശ്വാമിത്രൻ, ജമദഗ്നി, ഭാരദ്വാജൻ, ഗൗതമൻ, വസിഷ്ഠൻ, കശ്യപൻ, അത്രി—ഈ മഹർഷിമാർ എല്ലാവരും അവനെ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ അവിടെ എത്തി.

Verse 34

सिकताः: पृश्नयो गर्गा वालखिल्या मरीचिपा: । भृगवोडज़्िरसश्वैव सूक्ष्माश्चान्ये महर्षय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സികതർ, പൃഷ്ണികൾ, ഗർഗൻ, സൂര്യകിരണങ്ങളെ ആഹാരമാക്കുന്ന വാലഖില്യ ഋഷിമാർ, ഭൃഗുക്കൾ, അങ്കിരസർ, കൂടാതെ സൂക്ഷ്മരൂപധാരികളായ മറ്റു മഹർഷിമാരും അവിടെ എത്തി.

Verse 35

त एनमन्नुवन्‌ सर्वे द्रोणमाहवशोभिनम्‌ । अधर्मत:ः कृतं युद्ध समयो निधनस्य ते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിൽ ദീപ്തനായ ദ്രോണനെ പിന്തുടർന്ന് പറഞ്ഞു—“ഈ യുദ്ധം അധർമ്മമായി നടന്നു; ഇപ്പോൾ നിന്റെ മരണത്തിനുള്ള നിശ്ചിത സമയം വന്നിരിക്കുന്നു.”

Verse 36

न्यस्यायुधं रणे द्रोण समीक्षास्मानवस्थितान्‌ । नात:ः क्रूरतरं कर्म पुनः कर्तुमिहाहसि

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ദ്രോണാ! യുദ്ധത്തിൽ ആയുധം വച്ചിറക്കി, ഇവിടെ നില്ക്കുന്ന ഞങ്ങളെ കണ്ടിട്ടും, ഇതിലധികം ക്രൂരമായ പ്രവൃത്തി നീ വീണ്ടും ഇവിടെ ചെയ്യരുത്.”

Verse 37

उन सबने संग्राममें शोभा पानेवाले द्रोणाचार्यसे इस प्रकार कहा--'द्रोण! तुम हथियार नीचे डालकर यहाँ खड़े हुए हमलोगोंकी ओर देखो। अबतक तुमने अधर्मसे युद्ध किया है, अब तुम्हारी मृत्युका समय आ गया है, इसलिये अब फिर यह क्रूरतापूर्ण कर्म न करो ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ദീപ്തനായ ദ്രോണാചാര്യനോട് അവർ എല്ലാവരും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“ദ്രോണാ! ആയുധം വച്ചിറക്കി, ഇവിടെ നില്ക്കുന്ന ഞങ്ങളെ നോക്കുക. ഇതുവരെ നീ അധർമ്മമായി യുദ്ധം ചെയ്തു; ഇപ്പോൾ നിന്റെ മരണത്തിനുള്ള സമയം വന്നിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ വീണ്ടും ഈ ക്രൂരകൃത്യം ചെയ്യരുത്. നീ വേദവും വേദാംഗങ്ങളും അറിയുന്ന പണ്ഡിതൻ; പ്രത്യേകിച്ച് സത്യധർമ്മത്തിൽ നിരതനായ ബ്രാഹ്മണൻ—നിനക്ക് ഇത്തരമൊരു നിർദയത യോജിക്കുന്നതല്ല.”

Verse 38

त्यजायुधममोधेषो तिष्ठ वर्त्मनि शाश्वते । परिपूर्णश्च॒ कालस्ते वस्तुं लोकेउद्य मानुषे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ അമോഘബാണധാരീ! ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ശാശ്വത മാർഗത്തിൽ നിലകൊൾക. ഇന്ന് ഈ മനുഷ്യലോകത്തിൽ നിനക്കു നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട കാലം പൂർണ്ണമായി.”

Verse 39

ब्रह्मास्त्रेण त्वया दग्धा अनस्त्रज्ञा नरा भुवि | यदेतदीदृशं विप्र कृतं कर्म न साधु तत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഭൂമിയിൽ ആയുധവിദ്യ അറിയാത്ത മനുഷ്യരെയും നീ ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ട് ദഹിപ്പിച്ചു. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഇങ്ങനെ ചെയ്ത നിന്റെ ഈ കർമ്മം ധർമ്മസമ്മതമല്ല; പ്രശംസനീയവും അല്ല.”

Verse 40

न्यस्यायुधं रणे विप्र द्रोण मा त्वं चिरं कृथा: । मा पापिष्ठतरं कर्म करिष्यसि पुनर्द्धिज

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ വിപ്രാ, ദ്രോണാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആയുധങ്ങൾ താഴെ വെക്കുക; വൈകിക്കരുത്. ഹേ ദ്വിജാ! വീണ്ടും ഇതിലും പാപിഷ്ഠമായ കർമ്മം ചെയ്യരുത്.”

Verse 41

इति तेषां वच: श्रुत्वा भीमसेनवचश्न तत्‌ । धृष्टय्युम्नं च सम्प्रेक्ष्य रणे स विमना5भवत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ആ ഋഷിമാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഭീമസേനന്റെ വചനവും മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ മുന്നിൽ കണ്ടപ്പോൾ, ആചാര്യ ദ്രോണന്റെ ഹൃദയം വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങി.”

Verse 42

संदिह्ामानो व्यथित: कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्‌ । अहतं वा हतं वेति पप्रच्छ सुतमात्मन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “സംശയത്തിൽ പെട്ട് വ്യാകുലനായ അവൻ, കുന്തീപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനോടു ചോദിച്ചു— ‘എന്റെ പുത്രൻ അഹതനോ, ഹതനോ?’”

Verse 43

स्थिरा बुद्धि्हिं द्रोणस्य न पार्थो वक्ष्यतेडनृतम्‌ । त्रयाणामपि लोकानामैश्वर्यार्थे कथठ्चन

ദ്രോണാചാര്യന്റെ മനസ്സിൽ ദൃഢവിശ്വാസം ഉണ്ടായിരുന്നു—പൃഥാപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ഒരിക്കലും അസത്യം പറയുകയില്ല; മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ ഐശ്വര്യത്തിനായാലും അല്ല.

Verse 44

तस्मात्‌ तं परिपप्रच्छ नान्यं कज्चिद्‌ द्विजर्षभ: । तस्मिंस्तस्य हि सत्याशा बाल्यात्‌ प्रभूति पाण्डवे

അതുകൊണ്ട് ദ്വിജശ്രേഷ്ഠൻ അവനെയേ ചോദിച്ചു, മറ്റാരെയും അല്ല; ബാല്യകാലം മുതൽ പാണ്ഡവന്റെ സത്യനിഷ്ഠയിൽ അവൻ വിശ്വാസം വെച്ചിരുന്നു.

Verse 45

ततो निष्पाण्डवामुर्वी करिष्यन्तं युधां प्रतिम्‌ । द्रोणं ज्ञात्वा धर्मराजं गोविन्दो व्यथितो<ब्रवीत्‌

അപ്പോൾ യോദ്ധാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണൻ ഭൂമിയെ പാണ്ഡവരഹിതമാക്കാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നതായി അറിഞ്ഞ്, ഗോവിന്ദൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ വ്യഥിതനായി ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 46

यद्यर्थदिवसं द्रोणो युध्यते मन्युमास्थित: । सत्यं ब्रवीमि ते सेना विनाशं समुपैष्यति

രാജാവേ! ക്രോധാവേശത്തോടെ ദ്രോണാചാര്യൻ അർദ്ധദിനം പോലും യുദ്ധം തുടർന്നാൽ, ഞാൻ സത്യം പറയുന്നു—നിന്റെ സേന സമ്പൂർണ്ണ നാശത്തിലേക്ക് നീങ്ങും.

Verse 47

स भवांस्त्रातु नो द्रोणात्‌ सत्याज्ज्यायो$नूतं वच: । अनृतं जीवितस्यार्थे वदन्न स्पृश्यतेडनृतैः

അതുകൊണ്ട് ദ്രോണനിൽ നിന്ന് ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം. ഈ വേളയിൽ അസത്യവചനം സത്യത്തേക്കാൾ ഭാരമേറിയതാണ്. ജീവരക്ഷയ്ക്കായി ഒരിക്കൽ അസത്യം പറയേണ്ടിവന്നാൽ, പറയുന്നവനെ അസത്യപാപം സ്പർശിക്കുകയില്ല.

Verse 48

तयो: संवदतोरेवं भीमसेनो<ब्रवीदिदम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ഇരുവരും ഇങ്ങനെ സംഭാഷണം നടത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാവേ! മഹാമനസ്സനായ ദ്രോണനെ വധിക്കാനുള്ള ഉപായം കേട്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിനകത്ത് സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന മാലവരാജൻ ഇന്ദ്രവർമ്മന്റെ ‘അശ്വത്താമ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ, ഐരാവതനെപ്പോലെ ശക്തിയുള്ള ഗജരാജനെ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമത്തോടെ വധിച്ചു. പിന്നെ ദ്രോണാചാര്യന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു—‘ബ്രാഹ്മണാ! അശ്വത്താമ ഹതനായി; ഇനി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. എങ്കിലും പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണൻ എന്റെ വാക്കുകളിൽ തീർച്ചയായും വിശ്വസിച്ചില്ല।”

Verse 49

श्र॒त्वैवं तु महाराज वधोपायं महात्मन: । गाहमानस्य ते सेनां मालवस्येन्द्रवर्मण:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാവേ! ആ മഹാത്മാവിനെ വധിക്കാനുള്ള ഈ ഉപായം കേട്ട മാലവരാജൻ ഇന്ദ്രവർമ്മൻ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിനകത്ത് സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു കയറി।”

Verse 50

अश्वृत्थामेति विख्यातो गज: शक्रगजोपम: । निहतो युधि विक्रम्य ततो*हं द्रोणमब्रुवम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“‘അശ്വത്താമ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ, ഇന്ദ്രന്റെ ഗജത്തോട് ഉപമിക്കാവുന്ന ആ മഹാഗജം യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമത്തോടെ ഹതനായി. തുടർന്ന് ഞാൻ ദ്രോണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു—‘ബ്രാഹ്മണാ! അശ്വത്താമ ഹതനായി; ഇനി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുക’ എന്നു പറഞ്ഞു।”

Verse 51

अभश्रृत्थामा हतो ब्रद्यन्निवर्तस्वाहवादिति । नूनं नाश्रद्धद्‌ वाक्यमेष मे पुरुषर्षभ:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“‘ബ്രാഹ്മണാ! അശ്വത്താമ ഹതനായി; യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുക’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ടും, ഈ പുരുഷവൃഷഭനായ ദ്രോണൻ എന്റെ വാക്കുകളിൽ തീർച്ചയായും വിശ്വസിച്ചില്ല।”

Verse 52

स त्वं गोविन्दवाक्यानि मानयस्व जयैषिण: । द्रोणाय निहतं शंस राजन्‌ शारद्वतीसुतम्‌,“नरेश्वर! अतः आप विजय चाहनेवाले भगवान्‌ श्रीकृष्णकी बात मान लीजिये और द्रोणाचार्यसे कह दीजिये कि “अश्वत्थामा मारा गया”

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അതുകൊണ്ട്, നരേശ്വരാ! ജയത്തെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഗോവിന്ദന്റെ വാക്കുകൾ മാനിക്കൂ; ദ്രോണനോട്—‘ശാരദ്വതീപുത്രൻ അശ്വത്താമ ഹതനായി’ എന്നു അറിയിക്കൂ।”

Verse 53

त्वयोक्तो नैव युध्येत जातु राजन्‌ द्विजर्षभ: । सत्यवान्‌ हि त्रिलोकेडस्मिन्‌ भवान्‌ ख्यातो जनाधिप

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ജനേശ്വരാ! നിങ്ങൾ കല്പിച്ചാൽ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണൻ ഒരിക്കലും യുദ്ധം ചെയ്യുകയില്ല; കാരണം ഈ ത്രിലോകത്തിലും നിങ്ങൾ സത്യവാദിയായി പ്രസിദ്ധനാണ്.

Verse 54

तस्य तद्‌ वचन श्रुत्वा कृष्णवाक्यप्रचोदित: । भावित्वाच्च महाराज वक्तुं समुपचक्रमे,“महाराज! भीमकी यह बात सुनकर श्रीकृष्णके आदेशसे प्रेरित हो भावीवश राजा युधिष्ठिर वह झूठी बात कहनेको तैयार हो गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഭീമന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഉപദേശത്താൽ പ്രേരിതനായി, ഭാവിയുടെ വശത്താൽ കീഴടങ്ങി, രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ ആ അസത്യം പറയാൻ ആരംഭിച്ചു.

Verse 55

तमतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिर: । (अश्वत्थामा हत इति शब्दमुच्चैश्नचार ह ।) अव्यक्तमब्रवीद्‌ राजन्‌ हत: कुञ्जर इत्युत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുധിഷ്ഠിരൻ അസത്യത്തിന്റെ ഭയത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്നെങ്കിലും ജയലാഭത്തിൽ ആസക്തനായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് “അശ്വത്ഥാമൻ ഹതനായി” എന്നു ഉച്ചത്തിൽ പറഞ്ഞു, എന്നാൽ “ആനയാണ് ഹതമായത്” എന്ന വാക്കുകൾ അവ്യക്തമായി, മന്ദമായി ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 56

तस्य पूर्व रथ: पृथ्व्याश्चतुरड्गुलमुच्छित: । बभूवैव॑ं च तेनोक्ते तस्य वाहा: स्पृशन्महीम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പ് യുധിഷ്ഠിരന്റെ രഥം ഭൂമിയിൽ നിന്ന് നാലംഗുലം ഉയർന്ന് സഞ്ചരിക്കുമായിരുന്നു; എന്നാൽ ആ ദിവസം അവൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞ ഉടൻ തന്നെ, അവന്റെ രഥാശ്വങ്ങൾ ഭൂമിയെ സ്പർശിച്ചുകൊണ്ട് നീങ്ങാൻ തുടങ്ങി.

Verse 57

युधिष्ठिरात्‌ तु तद्‌ वाकयं श्रुत्वा द्रोणो महारथ: । पुत्रव्यसनसंतप्तो निराशो जीविते5भवत्‌,युधिष्ठिरके मुँहले यह वचन सुनकर महारथी द्रोणाचार्य पुत्रशोकसे संतप्त हो अपने जीवनसे निराश हो गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരന്റെ വായിൽ നിന്ന് ആ വാക്കുകൾ കേട്ട മഹാരഥിയായ ദ്രോണാചാര്യൻ പുത്രവിയോഗദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച്, തന്റെ ജീവതത്തെക്കുറിച്ച് നിരാശനായി.

Verse 58

आगस्कृतमिवात्मानं पाण्डवानां महात्मनाम्‌ | ऋषिवाक्येन मन्वान: श्रुत्वा च निहतं सुतम्‌,अपने पुत्रके मारे जानेकी बात सुनकर महर्षियोंके कथनानुसार वे अपने आपको महात्मा पाण्डवोंका अपराधी-सा मानने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മകൻ വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന വാർത്ത കേട്ടും ഋഷിവാക്യം ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചും, ആ മഹാത്മാവ് പാണ്ഡവന്മാരോടു താനൊരു കുറ്റക്കാരനെന്നപോലെ തന്നെ കരുതിത്തുടങ്ങി; ദുഃഖത്തിനൊപ്പം ധാർമ്മിക ഗ്ലാനിയും അവന്റെ മനസ്സിനെ മൂടി।

Verse 59

योद्धुंनाशकनुवद्‌ राजन्‌ यथापूर्वमरिंदम:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ശത്രുദമനായ ദ്രോണാചാര്യൻ മുൻപുപോലെ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബോധശക്തി ക്ഷയിക്ക തുടങ്ങി; അദ്ദേഹം അത്യന്തം വ്യാകുലനായി. അപ്പോൾ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മുന്നിൽ തന്നെയുണ്ടായിരുന്നിട്ടും ദ്രോൺ മുൻപത്തെ പോലെ സമരം നടത്താൻ കഴിയാതെപോയി।

Verse 116

यथा व: संयुगे सर्वान्‌ न हन्याद्‌ रुक्मवाहन: । “जब ये संग्राममें हथियार डाल देंगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ സ്വർണ്ണരഥാരൂഢനായ ദ്രോണാചാര്യൻ നിങ്ങളെ എല്ലാവരെയും വധിക്കാതിരിക്കുവാൻ നിങ്ങൾ ഒരു മാർഗം കണ്ടെത്തുക. ‘ഗുരുവിനെ വധിക്കുന്നത് ശരിയല്ല’ എന്ന ധർമ്മസങ്കോചം വിട്ട്, അദ്ദേഹത്തെ ജയിക്കാൻ എന്തെങ്കിലും ശ്രമം ചെയ്യുക।

Verse 126

त॑ हतं संयुगे कश्चिदस्मै शंसतु मानव: । “मेरा विश्वास है कि अश्वत्थामाके मारे जानेपर ये युद्ध नहीं कर सकते। कोई मनुष्य उनसे जाकर कहे कि *युद्धमें अश्वत्थामा मारा गया'

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഒരാൾ അവന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ‘യുദ്ധത്തിൽ അശ്വത്ഥാമൻ ഹതനായി’ എന്നു അറിയിക്കട്ടെ. എനിക്ക് ഉറപ്പുണ്ട്—അത് കേട്ടാൽ പിന്നെ അവന് ഈ യുദ്ധം തുടരാൻ കഴിയില്ല।

Verse 133

अन्‍्ये त्वरोचयन्‌ सर्वे कृच्छेण तु युधिष्ठिर: । राजन! कुन्तीपुत्र अर्जुनको यह बात अच्छी नहीं लगी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ആ ഉപായം മറ്റെല്ലാവരും അംഗീകരിച്ചു; എന്നാൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ധർമ്മത്തിന്റെ ഭാരമനസ്സിൽ വഹിച്ച്, ഉള്ളിലെ സംഘർഷത്തിനു ശേഷം മാത്രമേ അതിന് അത്യന്തം പ്രയാസത്തോടെ സമ്മതം നൽകിയുള്ളൂ।

Verse 190

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि युधिष्ठिरासत्यक थने नवत्यधिकशततमो<ध्याय:

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ദ്രോണവധപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായി, യുധിഷ്ഠിരന്റെ അസത്യകഥനത്തെ വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।

Verse 2436

वधाय तेषां शूराणां पञ्चालानाममर्षित: । तब शत्रुओंको संताप देनेवाले महारथी द्रोणाचार्यने पांचालोंके उन बाणसमूहोंको नष्ट करके शूरवीर पांचालोंके वधके लिये अमर्षयुक्त होकर ब्रह्मास्त्र प्रकट किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ശൂര പാഞ്ചാലന്മാരെ വധിക്കുവാൻ അമർഷത്തിൽ ജ്വലിച്ച, ശത്രുക്കൾക്ക് താപം വരുത്തുന്ന മഹാരഥി ദ്രോണാചാര്യൻ ആദ്യം അവരുടെ അമ്പുവർഷങ്ങളെ നശിപ്പിച്ചു; പിന്നെ ക്രോധാവേശത്തോടെ വീര പാഞ്ചാലരുടെ സംഹാരാർത്ഥം ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രकटമാക്കി।