Adhyaya 155

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें पुन: युद्धारम्भविषयक एक सौ बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५२ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ४० श्लोक हैं।) अपन क्रात बछ। आर: 2 (घटोत्कचव धपर्व) त्रिपप्चाशदधिकशततमोड< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाका युद्ध

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനാധിപ! നിന്റെ ഉന്മേഷം കത്തിയ, പ്രബലമായ ഗജസേന പാണ്ഡവസേനയെ അതിക്രമിച്ച് എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പടർന്ന് എല്ലായിടത്തും യുദ്ധം നടത്തിത്തുടങ്ങി.

Verse 2

पज्चाला: कुरवश्चैव योधयन्त: परस्परम्‌ । यमराष्ट्राय महते परलोकाय दीक्षिता:,पांचाल और कौरव योद्धा महान्‌ यमराज्य एवं परलोककी दीक्षा लेकर परस्पर युद्ध करने लगे

പാഞ്ചാലരും കുരുവരും പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തു; മഹത്തായ യമരാജ്യത്തിനും പരലോകത്തിനും ദീക്ഷിതരായവരെപ്പോലെ—മരണം അടുത്തെന്നറിഞ്ഞ്—ഒരാൾ മറ്റൊരാളിന്മേൽ പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 3

शूरा: शूरै: समागम्य शरतोमरशक्तिभि: । विव्यधु: समरे<न्योन्यं निन्युश्चैव यमक्षयम्‌

വീരന്മാർ വീരന്മാരെ സമീപിച്ച് അമ്പുകൾ, തോമരങ്ങൾ, ശക്തികൾ എന്നിവകൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ പരസ്പരം കുത്തിവീഴ്ത്തി, ഒരുവനെയൊരുവൻ യമന്റെ അക്ഷയ ലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു।

Verse 4

रथिनां रथिभि: सार्थ रुधिरत्रावदारुणम्‌ | प्रावर्तत महद्‌ युद्ध निध्नतामितरेतरम्‌

പിന്നീട് രഥികൾ രഥികളോടൊപ്പം മഹായുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു. രക്തധാരകൾ ഒഴുകിയതിനാൽ അത് അത്യന്തം ഭീകരമായി തോന്നി; അവർ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ച് ഒരുവനെയൊരുവൻ വീഴ്ത്തുകയായിരുന്നു।

Verse 5

वारणाश्न महाराज समासाद्य परस्परम्‌ । विषाणैर्दारयामासु: सुसंक़्रुद्धा मदोत्कटा:

മഹാരാജാവേ, ആനകൾ പരസ്പരം അടുത്തെത്തി, അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി മദോന്മത്തരായി, ദന്തങ്ങളാൽ ഒരുവനെയൊരുവൻ കീറി പിളർത്താൻ തുടങ്ങി।

Verse 6

महाराज! अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए मदमत्त हाथी परस्पर भिड़कर दाँतोंके प्रहारसे एक- दूसरेको विदीर्ण करने लगे ।।

മഹാരാജാവേ, അത്യന്തം ക്രോധം നിറഞ്ഞ മദമത്ത ആനകൾ പരസ്പരം ഇടിച്ചുമുട്ടി ദന്തപ്രഹാരങ്ങളാൽ ഒരുവനെയൊരുവൻ കീറി പിളർത്താൻ തുടങ്ങി. അതുപോലെ ആ തുമുല യുദ്ധത്തിൽ മഹായശസ്സിനെ ആഗ്രഹിച്ച അശ്വാരോഹികൾ പ്രാസം, ശക്തി, പരശു എന്നിവകൊണ്ട് എതിര്‍ അശ്വാരോഹികളെ മുറിവേൽപ്പിച്ചു।

Verse 7

पत्तयश्न महाबाहो शतश: शस्त्रपाणय: । अन्योन्यमार्दयन्‌ राजन्‌ नित्यं यत्ता: पराक्रमे,राजन! हाथोंमें शस्त्र लिये सैकड़ों पैदल सैनिक सदा पराक्रमके लिये प्रयत्नशील हो एक-दूसरेपर चोट कर रहे थे

മഹാബാഹുവായ രാജാവേ, ആയുധം കൈയിൽ പിടിച്ച നൂറുകണക്കിന് പാദാതികൾ സദാ പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിക്കാൻ ഉത്സുകരായി, അടുത്ത പോരാട്ടത്തിൽ പരസ്പരം തുടർച്ചയായി അടിച്ച് തകർത്തുകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 8

गोत्राणां नामधेयानां कुलानां चैव मारिष | श्रवणाद्धि विजानीम: पञ्चालान्‌ कुरुभि: सह,आर्य! नाम, गोत्र और कुलोंका परिचय सुनकर ही हमलोग उस समय कौरवोंके साथ युद्ध करनेवाले पांचालोंको पहचान पाते थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ആര്യാ! ഗോത്രനാമങ്ങളും വ്യക്തിനാമങ്ങളും കുലപരിചയങ്ങളും കേട്ടറിഞ്ഞതുകൊണ്ടുതന്നെ, അന്ന് കുരുക്കളോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയ പാഞ്ചാലരെ ഞങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞു।

Verse 9

तेडन्योन्यं समरे योधा: शरशक्तिपरश्वथै: । प्रैथयन्‌ परलोकाय विचरन्तो हभीतवत्‌,उस समरांगणमें वे समस्त योद्धा निर्भय-से विचरते हुए बाण, शक्ति और फरसोंकी मारसे एक-दूसरेको परलोक भेज रहे थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ സമരഭൂമിയിൽ അവർ എല്ലാവരും ഭയമില്ലാതെ സഞ്ചരിച്ച്, അമ്പുകളും ശക്തികളും പരശുക്കളും കൊണ്ട് പരസ്പരം പരലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 10

शरा दश दिशो राजंस्तेषां मुक्ता: सहस्रशः । न भ्राजन्ते यथातत्त्वं भास्करे5स्तंगतेडपि च

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവരുടെ കൈകളിൽ നിന്ന് വിട്ട ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകൾ പത്ത് ദിക്കുകളിലായി പരന്നു; എന്നാൽ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചതിനാൽ അവ യഥാർത്ഥ പ്രകാശത്തോടെ തിളങ്ങാനായില്ല।

Verse 11

तथा प्रयुध्यमानेषु पाण्डवेयेषु भारत । दुर्योधनो महाराज व्यवागाहत तद्‌ बलम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! പാണ്ഡവർ ഇങ്ങനെ കടുത്ത യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ, മഹാരാജ ദുര്യോധനൻ ആ സൈന്യത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു കയറി।

Verse 12

भरतवंशी महाराज! जब इस प्रकार पाण्डवसैनिक युद्ध कर रहे थे, उस समय दुर्योधनने उस सेनामें प्रवेश किया ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൈന്ധവന്റെ വധം മൂലം അവൻ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി. അതുകൊണ്ട് ‘എനിക്ക് മരിക്കേണ്ടതുതന്നെ’ എന്ന് നിശ്ചയിച്ച് ശത്രുസൈന്യത്തിലേക്ക് കയറി।

Verse 13

नादयन्‌ रथघोषेण कम्पयन्निव मेदिनीम्‌ । अभ्यवर्तत पुत्रस्ते पाण्डवानामनीकिनीम्‌,अपने रथकी घरघराहटसे दिशाओंको प्रतिध्वनित करता और पृथ्वीको कँपाता हुआ- सा आपका पुत्र पाण्डव-सेनाके सम्मुख आया

രഥഘോഷംകൊണ്ട് ദിക്കുകളെ മുഴക്കിയും ഭൂമിയെ തന്നെ കുലുക്കുന്നതുപോലെയും, നിന്റെ പുത്രൻ പാണ്ഡവരുടെ സേനാവ്യൂഹത്തേക്കു മുന്നേറി।

Verse 14

स संनिपातस्तुमुलस्तस्य तेषां च भारत । अभवत्‌ सर्वसैन्यानामभावकरणो महान्‌

ഹേ ഭാരത! അവന്റെയും അവരുടെയും സൈന്യങ്ങളുടെ ആ ഭീകരസംഘർഷം അത്യന്തം തുമുലമായി—എല്ലാ വശങ്ങളിലുമുള്ള സൈന്യങ്ങൾക്ക് മഹാവിനാശം വരുത്തുന്നതത്ര വലിയതായി।

Verse 15

भारत! पाण्डव-सैनिकों तथा दुर्योधनका वह भयंकर संग्राम समस्त सेनाओंका महान्‌ विनाश करनेवाला था ।।

മധ്യാഹ്നസൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ, നിന്റെ പുത്രൻ യുദ്ധമദ്ധ്യേ ശരവൃഷ്ടിയുടെ തേജസ്സാൽ ദഹിക്കുന്നവണ്ണം ദീപ്തനായി।

Verse 16

पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये

ശത്രുജയത്തിനായുള്ള ആ യുദ്ധത്തിൽ അവരുടെ ഉത്സാഹം ഓടിപ്പോകലിലേക്കു മാത്രം തിരിഞ്ഞു; നിലകൊണ്ട് പോരാടാനുള്ള ധൈര്യം ക്ഷയിച്ചു।

Verse 17

रुक्मपुड्खै: प्रसन्नाग्रैस्तव पुत्रेण धन्विना

സ്വർണ്ണപുങ്ഖങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും നന്നായി മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രങ്ങളുള്ളതുമായ അമ്പുകളാൽ, നിന്റെ പുത്രൻ ധനുർധരൻ (അവരെ) ഭേദിച്ചു।

Verse 18

न तादृशं रणे कर्म कृतवन्तस्तु तावका:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ സ്വന്തം യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധത്തിൽ അത്തരമൊരു കർമ്മം ചെയ്തിട്ടില്ല; അത്തരം പരാക്രമം അവരിൽ ആരിലും പ്രകടമായില്ല।

Verse 19

यादृशं कृतवान्‌ राजा पुत्रस्तव विशाम्पते । प्रजानाथ! आपके सैनिकोंने रणभूमिमें वैसा पराक्रम नहीं किया था, जैसा कि आपके पुत्र राजा दुर्योधनने किया ।। पुत्रेण तव सा सेना पाण्डवी मथिता रणे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിശാംപതേ, ഹേ പ്രജാനാഥാ! നിന്റെ പുത്രൻ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ ചെയ്തതുപോലെയുള്ള പരാക്രമം നിന്റെ സൈനികർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കാണിച്ചില്ല. നിന്റെ പുത്രൻ തന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവസേനയെ മഥിച്ചുതകർത്തത്.

Verse 20

क्षीणतोयानिलाकंभ्यां हतत्विडिव पद्मिनी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ജലം ക്ഷീണിച്ച്, കാറ്റിന്റെയും ചൂടിന്റെയും വരണ്ട പ്രഹരത്തിൽ താമരകളുടെ തിളക്കം മങ്ങിയ ഒരു പദ്മിനീ തടാകംപോലെ അത് തോന്നി।

Verse 21

पाण्डुसेनां हतां दृष्टवा तव पुत्रेण भारत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത (ധൃതരാഷ്ട്ര)! നിന്റെ പുത്രൻ പാണ്ഡവസേനയെ വധിച്ചതായി കണ്ടപ്പോൾ…

Verse 22

भीमसेनपुरोगास्तु पञ्चाला: समुपाद्रवन्‌ | भारत! आपके पुत्रद्वारा पाण्डव-सेनाको मारी गयी देख पांचालोंने भीमसेनको अगुआ बनाकर उसपर आक्रमण किया || २१ $ || स भीमसेनं दशभिमद्ीपुत्रौ त्रिभिस्त्रिभि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനനെ മുൻപിൽ നിർത്തി പാഞ്ചാലർ പാഞ്ഞുകയറി ആക്രമിച്ചു। ഹേ ഭാരത! നിന്റെ പുത്രൻ പാണ്ഡവസേനയെ വധിച്ചതായി കണ്ടപ്പോൾ, അവർ ഭീമസേനനെ നേതാവാക്കി അവന്റെ മേൽ പ്രത്യാക്രമണം നടത്തി।

Verse 23

विराटद्रुपदौ षड़भि: शतेन च शिखण्डिनम्‌ | धृष्टद्युम्नं च सप्तत्या धर्मपुत्रं च सप्तभि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിരാടനും ദ്രുപദനും ശിഖണ്ഡിയെ ആറുനൂറ് അമ്പുകളാൽ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ എഴുപത് അമ്പുകളാൽ, ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനെ ഏഴ് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി.

Verse 24

केकयांश्वैव चेदींश्व बहुभिर्निशितै: शरै: । उस समय दुर्योधनने भीमसेनको दस, माद्रीकुमारों-को तीन-तीन, विराट और द्रुपदको छः:-छ:, शिखण्डीको सौ, धृष्टद्युम्नको सत्तर, धर्मपुत्र युधिष्ठिको सात और केकय तथा चेदिदेशके सैनिकोंको बहुत-से तीखे बाण मारे || २२-२३ $ ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനൻ കേകയരെയും ചേദികളെയും അനേകം മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു. സാത്യകിയെ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ കുത്തി, ദ്രൗപദേയരെ ഓരോരുത്തനെയും മൂന്നു അമ്പുകൾ വീതം വേദനിപ്പിച്ചു.

Verse 25

घटोत्कचं च समरे विद्ध्वा सिंह इवानदत्‌ । फिर सात्यकिको पाँच बाणोंसे घायल करके द्रौपदीपुत्रोंकी तीन-तीन बाण मारे। तत्पश्चात्‌ समरभूमिमें घटोत्कचको घायल करके दुर्योधनने सिंहके समान गर्जना की ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരഭൂമിയിൽ ഘടോത്കചനെ വേദനിപ്പിച്ച ശേഷം ദുര്യോധനൻ സിംഹംപോലെ ഗർജിച്ചു.

Verse 26

शरैरवचकर्तोंग्रै: क्रुद्धो 5न्तक इव प्रजा: । उस महायुद्धमें हाथियोंसहित सैकड़ों दूसरे योद्धाओंको क्रोधमें भरे हुए दुर्योधनने अपने भयंकर बाणोंद्वारा उसी प्रकार काट डाला, जैसे यमराज प्रजाका विनाश करते हैं ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ക്രോധാവേശനായ ദുര്യോധനൻ തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ഭയങ്കര അമ്പുകളാൽ ആനകളോടുകൂടി നൂറുകണക്കിന് യോദ്ധാക്കളെ, അന്തകൻ (യമൻ) പ്രജകളെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, വെട്ടിവീഴ്ത്തി. അവന്റെ ശിലീമുഖങ്ങളാൽ വധിക്കപ്പെടുന്ന പാണ്ഡവസേന ക്ഷീണിച്ച് വ്യാകുലമായി.

Verse 27

त॑ तपन्तमिवादित्यं कुरुराजं महाहवे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാസമരത്തിൽ കുരുരാജൻ ദുര്യോധനൻ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ തോന്നി—ദീപ്തനും പ്രബലനും നേരിടാൻ ദുഷ്കരനും.

Verse 28

ततो युधिष्ठटिरो राजा कुपितो राजसत्तम

അപ്പോൾ രാജാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ ക്രുദ്ധനായി, ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ, അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 29

तावुभौ युधि कौरव्यौ समीयतुररिंदमौ

ആ രണ്ടു കൗരവ വീരന്മാർ, അരിന്ദമർ, യുദ്ധമദ്ധ്യേ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി.

Verse 30

ततो दुर्योधन: क्रुद्धः शरै:ः संनतपर्वभि:

അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ദുര്യോധനൻ നന്നായി വളഞ്ഞ ദണ്ഡങ്ങളോടും ദൃഢസന്ധികളോടും കൂടിയ ശരങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ചു.

Verse 31

इन्द्रसेनं त्रिभिश्वैव ललाटे जध्निवान्‌ नृप

ഹേ നൃപാ, അവൻ ഇന്ദ്രസേനനെ മൂന്നു ശരങ്ങളാൽ ലലാട്ടിൽ കുത്തി വീഴ്ത്തി.

Verse 32

धनुश्न पुनरन्येन चकर्तास्थ महारथ:

ആ മഹാരഥൻ യുദ്ധത്തിൽ അചഞ്ചലമായി നിന്നുകൊണ്ട്, മറ്റൊരു (ശസ്ത്രം/ശരം) കൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും ധനുസ്സിനെ മുറിച്ചു.

Verse 33

ततो युधिष्ठिर: क्रुद्धों निमेषादिव कार्मुकम्‌

അപ്പോൾ യുധിഷ്ഠിരൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, കണ്ണിമയ്ക്കുന്ന നിമിഷംകൊണ്ട് തന്നെ വില്ലെടുത്തു—യുദ്ധത്തിന് ഉടൻ സജ്ജനാകുന്നതായി അറിയിച്ചു।

Verse 34

अन्यदादाय वेगेन कौरवं प्रत्यवारयत्‌ । तब राजा युधिष्ठिरने कुपित हो पलक मारते-मारते दूसरा धनुष हाथमें ले लिया और बड़े वेगसे कुरुवंशी दुर्योधनको रोका ।।

പിന്നീട് അവൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ മറ്റൊരു വില്ല് വേഗത്തിൽ എടുത്ത് കൗരവൻ—ദുര്യോധനനെ—തടഞ്ഞു. ശത്രുക്കളെ വീഴ്ത്തുമ്പോൾ സ്വർണ്ണപൃഷ്ഠമുള്ള മഹാവില്ല് അവന്റെ ദൃഢപ്രതിരോധത്തിന്റെ ദീപ്തമായ ആയുധമായി തിളങ്ങി നിന്നു।

Verse 35

विव्याध चैनं दशभि: सम्यगस्तै: शितै: शरैः

അപ്പോൾ അവൻ നന്നായി ലക്ഷ്യമിട്ട പത്ത് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവനെ കൃത്യമായി കുത്തിവെച്ചു।

Verse 36

ततः परिवृता योधा: परिवत्रुर्युधिष्तिरम्‌

അപ്പോൾ യോദ്ധാക്കൾ അടുത്തെത്തി യുധിഷ്ഠിരനെ മുഴുവനായി വളഞ്ഞു.

Verse 37

वृत्रहत्यै यथा देवा: परिवत्रु: पुरंदरम्‌ । फिर तो भागे हुए पाण्डव-योद्धा लौट आये और युधिष्ठिरको वैसे ही घेरकर खड़े हो गये, जैसे वृत्रासुरके वधके लिये सब देवता इन्द्रको घेरकर खड़े हुए थे ।।

വൃത്രവധത്തിനായി ദേവന്മാർ പുരന്ദരനായ ഇന്ദ്രനെ ചുറ്റിനിന്നതുപോലെ, ഓട്ടം നിർത്തി തിരികെ വന്ന പാണ്ഡവയോദ്ധാക്കൾ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരനെ വളഞ്ഞുനിന്നു. തുടർന്ന്, ഹേ മാരിഷ, യുധിഷ്ഠിരൻ നിന്റെ പുത്രന്റെ മുന്നിൽ സൂര്യകിരണങ്ങളെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, അത്യന്തം ഉഗ്രവും തടയാനാകാത്തതുമായ ഒരു അമ്പ് എടുത്തു।

Verse 38

स तेनाकर्णमुक्तेन विद्धो बाणेन कौरव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചെവി വരെ വലിച്ചുവിട്ട് വിട്ട ആ അമ്പാൽ വേധിക്കപ്പെട്ട് ആ കൗരവ യോദ്ധാവ് തുളഞ്ഞുപോയി; യുദ്ധക്രോധത്തിൽ വൈദഗ്ധ്യവും ദൃഢനിശ്ചയവും ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ നിർണായക പരിക്കായി മാറുന്നു.

Verse 39

ततः पाञ्चाल्यसेनानां भूशमासीद्‌ रवो महान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം പാഞ്ചാല സൈന്യങ്ങളിൽ മഹത്തായ ഗർജ്ജനം ഉയർന്നു. ആദരണീയ രാജേന്ദ്രാ! അപ്പോൾ സന്തോഷിച്ച പാഞ്ചാല സൈനികർ എല്ലാടവും “രാജാ ദുര്യോധനൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു” എന്നു വിളിച്ചു മഹാകോലാഹലം ഉണ്ടാക്കി. ആ കലഹത്തിനിടയിലും അമ്പുകളുടെ ഭയാനക ശബ്ദം കേൾക്കപ്പെട്ടു.

Verse 40

हतो राजेति राजेन्द्र मुदितानां समन्‍्ततः । बाणशब्दरवश्षोग्र: शुश्रुवे तत्र मारिष

രാജേന്ദ്രാ! “രാജാവ് കൊല്ലപ്പെട്ടു” എന്നു പറഞ്ഞ് സന്തോഷിച്ചവർ എല്ലാടവും കോലാഹലം ഉയർത്തി; മാരിഷാ! അവിടെ അമ്പുകളുടെ തീക്ഷ്ണവും ഭയാനകവുമായ ശബ്ദവും കേൾക്കപ്പെട്ടു.

Verse 41

अथ द्रोणो द्रुतं तत्र प्रत्यदृश्यत संयुगे । ह्ृष्टो दुर्योधनश्वापि दृढमादाय कार्मुकम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണൻ വേഗത്തിൽ അവിടെ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ദുര്യോധനനും ഹർഷത്തോടെ ദൃഢമായി തന്റെ വില്ലെടുത്തു.

Verse 42

प्रत्युद्ययुस्तं त्वरिता: पज्चाला जयगृद्धिन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിജയലോഭത്തോടെ പാഞ്ചാലർ വേഗത്തിൽ അവനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി; എന്നാൽ ദുര്യോധനന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ദ്രോണാചാര്യൻ അവരെ യുദ്ധത്തിൽ അങ്ങനെ തന്നെ നശിപ്പിച്ചു—പ്രചണ്ഡവാതം കൂട്ടിയുയർത്തിയ മേഘങ്ങളെ സൂര്യൻ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 43

तान्‌ द्रोण: प्रतिजग्राह परीप्सन्‌ कुरुसत्तमम्‌ | चण्डवातोदधुतान्‌ मेघान्‌ निघ्नन्‌ रश्मिमुचो यथा

കുരുശ്രേഷ്ഠനായ ദുര്യോധനനെ രക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ദ്രോണാചാര്യൻ ആ യോദ്ധാക്കളെ നേരിട്ട് അവരെ സംഹരിച്ചു—പ്രചണ്ഡവാതം ഉയർത്തിയ മേഘങ്ങളെ കിരണദാതാവായ സൂര്യൻ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 44

ततो राजन्‌ महानासीत्‌ संग्रामो भूरिवर्धन: । तावकानां परेषां च समेतानां युयुत्सया

അതിനുശേഷം, രാജാവേ, യുദ്ധേച്ഛയോടെ ഒരുമിച്ചുകൂടിയ നിങ്ങളുടെ സൈന്യവും ശത്രുസൈന്യവും ഏറ്റുമുട്ടി; സംഹാരത്തോടെ കൂടുതൽ വീർപ്പുമുട്ടുന്ന മഹാസമരം ഉദിച്ചു।

Verse 153

न शेकुर्भ्रातरं युद्धे पाण्डवा: समुदीक्षितुम्‌ | जैसे अपनी किरणोंसे तपते हुए दोपहरके सूर्यकी ओर कोई देख नहीं पाता

പാണ്ഡവർ യുദ്ധത്തിൽ തങ്ങളുടെ സഹോദരനെ നോക്കാൻ പോലും കഴിയാതെപോയി. സ്വന്തം കിരണങ്ങളാൽ ജ്വലിക്കുന്ന മദ്ധ്യാഹ്നസൂര്യനെ ആരും നേരിട്ട് നോക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, സേനയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് അമ്പുകളുടെ അഗ്നിദീപ്തിയാൽ ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ—അവരുടെ സഹോദരൻ ദുര്യോധനൻ—അവനെ അവർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നോക്കാൻ സഹിച്ചില്ല।

Verse 163

पर्यधावन्त पञ्चाला वध्यमाना महात्मना | महामनस्वी दुर्योधनकी मार खाकर पांचाल सैनिक इधर-उधर भागने लगे। अब वे पलायन करनेमें उत्साह दिखा रहे थे। उनमें शत्रुओंको जीतनेका उत्साह नहीं रह गया था

മഹാത്മാവായ ദുര്യോധനന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ വധിക്കപ്പെടുന്ന പാഞ്ചാല യോദ്ധാക്കൾ ദിക്കുതെറ്റി എല്ലാദിക്കിലേക്കും ഓടിത്തുടങ്ങി; ജയത്തിന്റെ ഉത്സാഹം അസ്തമിച്ച്, പലയിടത്തേക്കു പിന്മാറാനുള്ള വാഞ്ഛയേ അവരിൽ ശേഷിച്ചു।

Verse 176

अर्द्यमाना: शरैस्तूर्ण न्‍न्यपतन्‌ पाण्डुसैनिका: । आपके धरनुर्धर पुत्रके द्वारा चलाये हुए सुवर्णमय पंख तथा चमकती हुई धारवाले बाणोंसे पीड़ित होकर बहुतेरे पाण्डव-सैनिक तुरंत धराशायी हो गये

നിങ്ങളുടെ ധനുര്ധരനായ പുത്രൻ വിട്ട സ്വർണ്ണവർണ്ണ ചിറകുകളോടും മിനുങ്ങുന്ന മൂർച്ചയോടും കൂടിയ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് പീഡിതരായി പാണ്ഡവസൈന്യത്തിലെ പലരും ഉടൻ തന്നെ നിലംപതിച്ചു।

Verse 193

नलिनी द्विरदेनेव समन्तात्‌ फुल्लपड्कजा । जैसे हाथी सब ओरसे खिले हुए कमलपुष्पोंसे सुशोभित पोखरेको मथ डालता है, उसी प्रकार आपके पुत्रने रणभूमिमें पाण्डव-सेनाको मथ डाला

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ചുറ്റുമെല്ലാം വിരിഞ്ഞ താമരകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന നളിനിയെ ഒരു ദ്വിരദൻ മഥിച്ച് കലക്കുന്നതുപോലെ, നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാണ്ഡവസേനയെ മഥിച്ച് ചിതറിച്ചു।

Verse 206

बभूव पाण्डवी सेना तव पुत्रस्य तेजसा । जैसे हवा और सूर्यसे पानी सूख जानेके कारण पद्चिनी हतप्रभ हो जाती है, उसी प्रकार आपके पुत्रके तेजसे तप्त होकर पाण्डव-सेना श्रीहीन हो गयी थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ തേജസ്സാൽ പാണ്ഡവസേന ഹതപ്രഭയായി. കാറ്റും സൂര്യനും ചേർന്ന് ജലം വറ്റിച്ചാൽ പദ്മിനി ദീപ്തി നഷ്ടപ്പെടുന്നതുപോലെ, അവന്റെ തേജസ്സിൽ തപിച്ച് പാണ്ഡവസേന ശ്രീഹീനമായി।

Verse 266

तव पुत्रेण संग्रामे विदुद्राव नराधिप । नरेश्वर! उस संग्राममें आपके पुत्रके चलाये हुए बाणोंकी मार खाकर पाण्डव-सेना इधर-उधर भागने लगी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നരാധിപാ! ആ സമരത്തിൽ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ വിട്ട അമ്പുകളുടെ പ്രഹരമേറ്റു പാണ്ഡവസേന ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ചിതറി ഓടിത്തുടങ്ങി।

Verse 273

नाशकन्‌ वीक्षितुं राजन्‌ पाण्डुपुत्रस्य सैनिका: । राजन्‌! उस महासमरमें तपते हुए सूर्यके समान कुरुराज दुर्योधनकी ओर पाण्डव- सैनिक देख भी न सके

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! ആ മഹാസമരത്തിൽ കത്തുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ച കുരുരാജ ദുര്യോധനന്റെ ദിക്കിലേക്ക് പാണ്ഡുപുത്രരുടെ സൈനികർ നോക്കുവാൻ പോലും കഴിയാതെപോയി।

Verse 286

अभ्यधावत्‌ कुरुपतिं तव पुत्र जिघांसया । नृपश्रेष्ठ) तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए राजा युधिष्ठिर आपके पुत्र कुरुराज दुर्योधनको मार डालनेकी इच्छासे उसकी ओर दौड़े

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നൃപശ്രേഷ്ഠാ! തുടർന്ന് ക്രോധം നിറഞ്ഞ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ, നിങ്ങളുടെ പുത്രനും കുരുക്കളുടെ അധിപനുമായ ദുര്യോധനനെ വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു।

Verse 293

स्वार्थहेतो: पराक्रान्तौ दुर्योधनयुधिष्ठिरी । शत्रुओंका दमन करनेवाले वे दोनों कुरुवंशी वीर दुर्योधन और युधिष्ठिर अपने-अपने स्वार्थके लिये युद्धमें पराक्रम प्रकट करते हुए एक-दूसरेसे भिड़ गये

സ്വസ്വാർത്ഥപ്രേരണയാൽ, ശത്രുദമകരായ കുരുവംശവീരന്മാരായ ദുര്യോധനനും യുധിഷ്ഠിരനും യുദ്ധഭൂമിയിൽ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യത്തിനായി പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിച്ച് പരസ്പരം നേരെ പാഞ്ഞെത്തി നേരിട്ടുള്ള സമരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു।

Verse 303

विव्याध दशभिस्तूर्ण ध्वजं चिच्छेद चेषुणा । तब दुर्योधनने कुपित होकर झुकी हुई गाँठवाले दस बाणोंद्वारा तुरंत ही युधिष्ठिरको घायल कर दिया और एक बाणसे उनका ध्वज भी काट डाला

അപ്പോൾ ക്രോധാകുലനായ ദുര്യോധനൻ വളഞ്ഞ കെട്ടുള്ള പത്തു അമ്പുകളാൽ ഉടൻ യുധിഷ്ഠിരനെ വേദനിപ്പിച്ചു; ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് അവന്റെ ധ്വജവും വെട്ടിവീഴ്ത്തി।

Verse 313

सारथिं दयितं राज्ञ: पाण्डवस्य महात्मन: । नरेश्वर! उन्होंने तीन बाणोंद्वारा महात्मा पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिरके प्रिय सारथि इन्द्रसेनको उसके ललाट-प्रदेशमें चोट पहुँचायी

നരേശ്വരാ! മഹാത്മാവായ പാണ്ഡുപുത്ര രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരന്റെ പ്രിയ സാരഥിയായ ഇന്ദ്രസേനനെ അവർ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ നെറ്റിഭാഗത്ത് വേദനിപ്പിച്ചു।

Verse 326

चतुर्भिश्नतुरश्चैव बाणैरविव्याध वाजिन: । फिर दूसरे बाणसे महारथी दुर्योधनने राजा युधिष्ठिरका धनुष भी काट दिया और चार बाणोंसे उनके चारों घोड़ोंको बींध डाला

പിന്നീട് മറ്റൊരു അമ്പുകൊണ്ട് മഹാരഥനായ ദുര്യോധനൻ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരന്റെ ധനുസ്സും വെട്ടിമാറ്റി; നാല് അമ്പുകളാൽ അവന്റെ നാല് കുതിരകളെയും കുത്തിവെച്ചു।

Verse 346

भल्लाभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्त्रिधा चिच्छेद मारिष | माननीय नरेश! ज्येष्ठ पाण्डव युधिष्ठिरने दो भल्‍ल मारकर शत्रुओंके संहारमें लगे हुए दुर्योधनके सुवर्णमय पृष्ठवाले विशाल धनुषके तीन टुकड़े कर डाले

മാന്യ നരേശ്വരാ! ജ്യേഷ്ഠ പാണ്ഡവനായ യുധിഷ്ഠിരൻ രണ്ട് ഭല്ല അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ച്, ശത്രുസംഹാരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്ന ദുര്യോധനന്റെ സ്വർണ്ണപൃഷ്ഠമുള്ള മഹാധനുസ്സിനെ മൂന്ന് കഷണങ്ങളാക്കി വെട്ടിത്തകർത്തു।

Verse 373

हा हतो$सीति राजानमुक्त्वामुज्चद्‌ युधिष्ठिर: । आर्य! तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने आपके पुत्र राजा दुर्योधनपर सूर्यकिरणोंके समान तेजस्वी, अत्यन्त भयंकर तथा अनिवार्य बाण यह कहकर चलाया कि “हाय! तुम मारे गये”

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “അയ്യോ! നീ കൊല്ലപ്പെട്ടു” എന്നു രാജാവിനോട് ഉച്ചരിച്ച് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സൂര്യകിരണങ്ങളെപ്പോലെ തേജസ്സുള്ള, അത്യന്തം ഭീകരവും ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതുമായ അമ്പുകൾ ദുര്യോധനനിലേക്കു വിട്ടു।

Verse 383

निषसाद रथोपस्थे भृशं सम्मूढचेतन: । कानोंतक खींचकर चलाये हुए उस बाणसे घायल हो कुरुवंशी दुर्योधन अत्यन्त मूर्च्छित हो गया और रथके पिछले भागमें धम्मसे बैठ गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ അമ്പിന്റെ പ്രഹരത്തിൽ പരിക്കേറ്റ്, മനസ്സു പൂർണ്ണമായി മൂടപ്പെട്ട കുരുവംശജനായ ദുര്യോധനൻ കടുത്ത മൂർഛയിൽ വീണു, രഥത്തിന്റെ പിൻഭാഗത്ത് ഭാരമായി തകർന്നു ഇരുന്നുവീണു।

Verse 413

तिष्ठ तिछेति राजानं ब्रुवन्‌ पाण्डवमभ्ययात्‌ | तत्पश्चात्‌ तुरंत ही वहाँ युद्धस्थलमें द्रोणाचार्य दिखायी दिये। इधर

“നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ” എന്നു രാജാവിനോട് വിളിച്ചുപറഞ്ഞുകൊണ്ട് പാണ്ഡവൻ മുന്നേറി. അതിനുശേഷം ഉടൻ തന്നെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണാചാര്യനും ദൃശ്യനായി. ഇങ്ങോട്ട് ദുര്യോധനൻ ഹർഷോത്സാഹത്തോടെ നിറഞ്ഞ്, ദൃഢമായ ധനുസ്സ് കൈയിൽ എടുത്ത് “നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ” എന്നു വിളിച്ചുകൊണ്ട് പാണ്ഡുപുത്രനായ രാജാ യുധിഷ്ഠിരനെ ആക്രമിച്ചു.

Verse 3536

मर्म भित्त्वा तु ते सर्वे संलग्ना: क्षितिमाविशन्‌ | साथ ही

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവർ നന്നായി ലക്ഷ്യമിട്ട് വിട്ട പത്ത് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ ദುರ്യോധനനെയും പരിക്കേൽപ്പിച്ചു. ആ അമ്പുകളൊക്കെയും അവന്റെ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ തുളച്ച്, ഉറച്ചുപതിഞ്ഞ്, കീറിക്കൊണ്ടു കടന്ന് അവസാനം ഭൂമിയിൽ ലയിച്ചു.