Adhyaya 153
Ghaṭotkaca Slays Alāyudha (Night Battle and Māyā Countermeasures) / घटोत्कचेन अलायुधवधः
Upa-parva: Ghaṭotkaca–Alāyudha Yuddha Episode (Night Engagement) within Droṇa Parva
Sañjaya reports that Krishna, observing Bhīma seized and endangered by a nearby rākṣasa, instructs Ghaṭotkaca to suspend his pursuit of Karṇa and immediately eliminate Alāyudha, promising that Karṇa can be addressed afterward. Complying, Ghaṭotkaca engages Alāyudha (identified with Baka’s kin), while other fronts continue: Arjuna disperses hostile kṣatriya forces with arrows, and Karṇa pressures Pāñcāla leaders as Bhīma moves toward him. The rākṣasa duel intensifies when Alāyudha strikes Ghaṭotkaca with a massive iron club, briefly stunning him; Ghaṭotkaca retaliates by hurling a gold-adorned mace that destroys Alāyudha’s chariot, horses, and charioteer. Alāyudha adopts rākṣasa māyā, generating blood-rain, lightning, darkness, and thunderous impacts; Ghaṭotkaca counters by neutralizing the illusion and withstands a storm of stones with a dense arrow-shower. The fight expands into reciprocal barrages using weapons, iron clubs, blades, and uprooted trees and rock masses, likened to the ancient Vāli–Sugrīva contest in ferocity. After close-quarters grappling, Ghaṭotkaca overpowers Alāyudha and severs his head, then roars and triggers celebration among Pāṇḍava and Pāñcāla forces with drums and conches. He throws Alāyudha’s head before Duryodhana, who becomes visibly alarmed, recalling Alāyudha’s vow to kill Bhīmasena; Dhṛtarāṣṭra’s side recognizes Bhīma’s vow as effectively fulfilled through his son’s act.
Shlokas
Verse 1
/ भीकम (2 अमान एकपज्चाशर्दाधकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यका दुर्योधनको उत्तर और युद्धके लिये प्रस्थान धृतराष्ट उवाच सिन्धुराजे हते तात समरे सव्यसाचिना । तथैव भूरिश्रवसि किमासीद् वो मनस्तदा
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—മകനേ! സമരത്തിൽ സവ്യസാചി അർജുനൻ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനെ വധിച്ചപ്പോൾ, അതുപോലെ ഭൂരിശ്രവസും വീണപ്പോൾ, അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ മനസ്സിന്റെ നില എന്തായിരുന്നു?
Verse 2
धृतराष्ट्रने कहा--तात! समरांगणमें सव्यसाची अर्जुनके द्वारा सिंधुराज जयद्रथके तथा सात्यविद्दारा भूरिश्रवाके मारे जानेपर उस समय तुमलोगोंके मनकी कैसी अवस्था हुई? ।।
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! കുരുസഭയിൽ ദുര്യോധനൻ ദ്രോണാചാര്യനോട് അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ദ്രോണൻ അവനോട് പിന്നെ എന്ത് മറുപടി പറഞ്ഞു? അത് എനിക്ക് പറയുക.
Verse 3
संजय उवाच निष्टानको महानासीत् सैन्यानां तव भारत । सैन्धवं निहतं दृष्टवा भूरिश्रवसमेव च,संजयने कहा--भारत! सिंधुराज जयद्रथ तथा भूरिश्रवाको मारा गया देखकर आपकी सेनाओंमें महान् आर्तनाद होने लगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥൻ നിഹതനായതും, ഭൂരിശ്രവസും നിഹതനായതും കണ്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിൽ മഹാ ആർത്തനാദം ഉയർന്നു.
Verse 4
मन्त्रितं तव पुत्रस्य ते सर्वमवमेनिरे । येन मन्त्रेण निहता: शतश: क्षत्रियर्षभा:,वे सब लोग आपके पुत्र दुर्योधनकी उस सारी मन्त्रणाका अनादर करने लगे, जिससे सैकड़ों क्षत्रिय-शिरोमणि कालके गालमें चले गये
അവർ എല്ലാവരും നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ ആ മുഴുവൻ ആലോചനയെയും അവഗണിക്കാൻ തുടങ്ങി; കാരണം ആ തന്ത്രം കൊണ്ടുതന്നെ നൂറുകണക്കിന് ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠർ നിഹതരായിരുന്നു.
Verse 5
द्रोणस्तु तद् वच: श्रुत्वा पुत्रस्य तव दुर्मना: । मुहूर्तमिव तद् ध्यात्वा भृशमार्तोडभ्यभाषत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദ്രോണാചാര്യൻ ദുഃഖിതനായി. അല്പനേരം ആലോചിച്ച്, അത്യന്തം വ്യാകുലനായി മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 6
आपके पुत्रका पूर्वोक्त वचन सुनकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन दुःखी हो उठे। उन्होंने दो घड़ीतक कुछ सोच-विचारकर अत्यन्त आर्तभावसे इस प्रकार कहा ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ പുത്രൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ദ്രോണാചാര്യൻ ഉള്ളിൽ തന്നെ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി. അല്പനേരം ആലോചിച്ച ശേഷം അത്യന്തം ആർത്തിയോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ദ്രോണൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനാ! വാക്കുകളെ അമ്പുകളാക്കി നീ എനിക്ക് എന്തിന് ഇങ്ങനെ മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നു? ഞാൻ എപ്പോഴും പറഞ്ഞിട്ടുള്ളത് ഇതാണ്—സവ്യസാചിയായ അർജുനൻ യുദ്ധത്തിൽ അജേയനാണ്.
Verse 7
एतेनैवार्जुनं ज्ञातुमलं कौरव संयुगे । यच्छिखण्ड्यवधीदू भीष्मं पाल्यमान: किरीटिना
കുരുനന്ദനാ! കൗരവരോടുള്ള യുദ്ധത്തിൽ അർജുനൻ മനസ്സിലാക്കാൻ ഇതൊന്നുതന്നെ മതി—കിരീടധാരിയായ അർജുനന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ടാണ് ശിഖണ്ഡി യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീഷ്മനെ വീഴ്ത്തിയത്.
Verse 8
अवध्यं निहतं दृष्टवा संयुगे देवदानवै: । तदैवाज्ञासिषमहं नेयमस्तीति भारती
ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും പോലും അവധ്യനെന്ന് കരുതപ്പെട്ടവൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട ഉടനെ തന്നെ ഞാൻ അറിഞ്ഞു—ഈ കൗരവസേന ഇനി നിലനിൽക്കില്ല; പതനം അനിവാര്യമായി.
Verse 9
य॑ पुंसां त्रिषु लोकेषु सर्वशूरममंस्महि । तस्मिन् निपतिते शूरे कि शेषं पर्युपास्महे
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ പുരുഷന്മാരിൽ ഞങ്ങൾ ഏറ്റവും മഹാവീരനെന്ന് കരുതിയ ആ ഭീഷ്മൻ തന്നെ വീണുപോയപ്പോൾ, ശേഷിക്കുന്നവരിൽ ആരെയാണു നാം ആശ്രയിക്കുക?
Verse 10
यान् सम तान् ग्लहते तात शकुनि: कुरुसंसदि । अक्षान् न ते$क्षा निशिता बाणास्ते शत्रुतापना:
താതാ! ദ്യൂതക്രീഡയുടെ സമയത്ത് വിദുരൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞിരുന്നു—“കുരുസഭയിൽ ശകുനി എറിയുന്ന പാശങ്ങളെ പാശങ്ങളെന്ന് കരുതരുത്; അവ പാശങ്ങളല്ല—ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാണ്.”
Verse 11
त एते घ्नन्ति नस्तात विशिखा: पार्थचोदिता: । तांस्तदा55ख्यायमानस्त्वं विदुरेण न बुद्धवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിതാവേ! പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) പ്രേരിപ്പിച്ച ഈ അമ്പുകൾ നമ്മുടെ ആളുകളെ വധിക്കുന്നു. അന്ന് വിദുരൻ വ്യക്തമായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയിട്ടും നീ മനസ്സിലാക്കിയില്ല.
Verse 12
परंतु वत्स! उस समय विदुरजीकी कही हुई बातोंको तुमने कुछ नहीं समझा। तात! वे ही पासे ये अर्जुनके चलाये हुए बाण बनकर हमें मार रहे हैं ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ വത്സാ! അന്ന് വിദുരൻ പറഞ്ഞത് നീ ഒന്നും ഗ്രഹിച്ചില്ല. പിതാവേ! ആ പാശങ്ങളേ ഇപ്പോൾ അർജുനൻ വിട്ട അമ്പുകളായി മാറി നമ്മെ വധിക്കുന്നു. ദുര്യോധനാ! വിദുരൻ ധീരനും മഹാത്മാവുമാണ്. നിന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി അവൻ പറഞ്ഞ മംഗളവചനങ്ങൾ നീ വിജയമദത്തിൽ അവഗണിച്ചു; ആ ഉപദേശത്തെ അവമാനിച്ചതിന്റെ ഫലമായിട്ടാണ് ഈ ഭീകര മഹാസംഹാരം നിനക്കു വന്നത്.
Verse 13
तदिदं वर्तते घोरमागतं वैशसं महत् । तस्यावमानाद्ू वाक्यस्य दुर्योधन कृते तव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനാ! ആ ഉപദേശത്തെ അവമാനിച്ചതിനാലാണ് ഈ ഭീകര ദുരന്തം, ഈ മഹത്തായ ക്രൂര നാശം, ഇപ്പോൾ നിനക്കു സംഭവിച്ചത്.
Verse 14
यो5वमन्य वच: पथ्यं सुहृदामाप्तकारिणाम् | स्वमतं कुरुते मूढ: स शोच्यो नचिरादिव
ഹിതൈഷികളായ സുഹൃത്തുക്കളുടെയും വിശ്വസ്ത ഉപകാരികളുടെയും പഥ്യമായ ഉപദേശം അവഗണിച്ച് സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന മൂഢൻ അധികം വൈകാതെ ശോകാർഹനാകുന്നു.
Verse 15
यच्च न: प्रेक्षमाणानां कृष्णामानाय्य तत्सभाम् | अनर्हन्तीं कुले जातां सर्वधर्मानुचारिणीम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൂടാതെ, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും നോക്കി നിൽക്കേ നീ കൃഷ്ണയെ (ദ്രൗപദിയെ) ആ സഭയിലേക്കു വിളിച്ചു വരുത്തി അപമാനിച്ചു; അവൾ അത്തരം അപമാനത്തിന് അർഹയല്ല—ഉത്തമകുലജന്മയും സർവ്വധർമ്മാനുചാരിണിയുമാണ്. ഗന്ധാരീനന്ദനാ! ദ്രൗപദിയെ അപമാനിച്ച നിന്റെ അധർമ്മത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഇത്—നിന്റെ സൈന്യം നശിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലം ഇവിടെ ലഭിച്ചില്ലെങ്കിൽ, പരലോകത്തിൽ ആ പാപത്തിന് ഇതിലും കഠിനമായ ശിക്ഷ നീ അനുഭവിക്കേണ്ടിവരുമായിരുന്നു.
Verse 16
तस्याधर्मस्य गान्धारे फल प्राप्तमिदं महत् । नो चेत् पापं परे लोके त्वमर्च्छेथास्ततो5घिकम्
ഗാന്ധാരീനന്ദനേ! നിന്റെ ആ അധർമ്മത്തിന്റെ മഹത്തായ ഫലം ഇപ്പോൾ പാകമായി വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ പാപഫലം ഇവിടെ ലഭിച്ചില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, പരലോകത്തിൽ നീ ഇതിലും കടുത്ത ശിക്ഷ അനുഭവിക്കേണ്ടിവരുമായിരുന്നു.
Verse 17
यच्च तान् पाण्डवान् द्यूते विषमेण विजित्य ह । प्राव्राजयस्तदारण्ये रौरवाजिनवासस:
കൂടാതെ നീ പാശക്രീഡയിൽ അന്യായ മാർഗ്ഗത്തിൽ പാണ്ഡവരെ ജയിച്ച്, മൃഗചർമ്മവസ്ത്രം ധരിപ്പിച്ച് അവരെ വനനിര്വാസത്തിലേക്ക് തള്ളിവിട്ടു. ആ അധർമ്മത്തിന്റെ ഭാരവും ഇപ്പോൾ ഫലമായി നിന്മേൽ തന്നെ പാകമാകുന്നു.
Verse 18
पुत्राणामिव चैतेषां धर्ममाचरतां सदा । द्रहोत् को नु नरो लोके मदन्यो ब्राह्मणब्रुव:
പാണ്ഡവർ എനിക്ക് പുത്രന്മാരെപ്പോലെയാണ്; അവർ എപ്പോഴും ധർമ്മം ആചരിക്കുന്നു. ഈ ലോകത്ത് എന്നെ ഒഴികെ, ബ്രാഹ്മണനെന്ന് പറയപ്പെടുകയും ചെയ്തിട്ടും അവരോട് ദ്രോഹം ചെയ്യുന്ന മറ്റാരുണ്ട്?
Verse 19
पाण्डवानामयं कोपस्त्वया शकुनिना सह | आह्तो धृतराष्ट्रस्य सम्मते कुरुसंसदि,तुमने राजा धृतराष्ट्रकी सम्मतिसे कौरवोंकी सभामें शकुनिके साथ बैठकर पाण्डवोंका यह क्रोध मोल लिया है
ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ സമ്മതത്തോടെ കുരുസഭയിൽ ശകുനിയോടൊപ്പം ഇരുന്ന് നീ പാണ്ഡവരുടെ ഈ കോപം നിന്മേൽ തന്നെ വരുത്തി. ആ സഭയിലെ കുതന്ത്രവും രാജദുരാചാരവും അവരുടെ വൈരം യുദ്ധമായി പാകമാക്കുകയായിരുന്നു.
Verse 20
दुःशासनेन संयुक्त: कर्णेन परिवर्धित: । क्षत्तर्वाक्यमनादृत्य त्वयाभ्यस्त: पुनः पुन:
ഈ കാര്യത്തിൽ ദുഃശാസനൻ നിന്റെ കൂട്ടാളിയായി, കർണ്ണൻ ആ കോപം കൂടുതൽ ഉത്തേജിപ്പിച്ചു; ക്ഷത്തൃ വിദുരന്റെ ഉപദേശം അവഗണിച്ച് നീ വീണ്ടും വീണ്ടും പാണ്ഡവരുടെ രോഷം വളരാൻ അവസരം നൽകി. ഇന്ന് യുദ്ധഫലമായി പാകമായ ആ കോപം പെട്ടെന്നുണ്ടായതല്ല—നിന്റെ തന്നെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ വളർത്തിയതാണ്.
Verse 21
यत्ता: सर्वे पराभूता: पर्यवारयतार्डर्जुनम् । सिन्धुराजानमश्रित्य स वो मध्ये कथं हतः
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ എല്ലാവരും പൂർണ്ണ ജാഗ്രതയോടെ അർജുനനെ നാലുവശവും വളഞ്ഞിട്ടും എങ്ങനെ പരാജിതരായി? സിന്ധുരാജനെ ആശ്രയിച്ചിട്ടും അവൻ നിങ്ങളുടെ നടുവിൽ തന്നെയെങ്ങനെ വധിക്കപ്പെട്ടു?
Verse 22
कथं त्वयि च कर्णे च कृपे शल्ये च जीवति । अश्वत्थाम्नि च कौरव्य निधनं सैन्धवो5गमत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുരുനന്ദനാ! നീയും കർണനും ജീവിച്ചിരിക്കെ, കൃപനും ശല്യനും ജീവിച്ചിരിക്കെ, അശ്വത്ഥാമനും ജീവിച്ചിരിക്കെ—സൈന്ധവൻ (സിന്ധുരാജൻ) എങ്ങനെ മരണപ്പെട്ടു? ഇത്തരമൊരു വീരസംഘം നിലനിൽക്കേ ജയദ്രഥൻ എന്തുകൊണ്ട് വീണു?
Verse 23
युध्यन्त: सर्वराजानस्तेजस्तिग्ममुपासते । सिन्धुराजं परित्रातुं स वो मध्ये कथं हत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്ന എല്ലാ രാജാക്കളും സിന്ധുരാജനെ രക്ഷിക്കാനായി തീക്ഷ്ണവും ജ്വലിക്കുന്നതുമായ വീര്യത്തെ ആശ്രയിച്ചിരുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ നിങ്ങളുടെ നടുവിൽ തന്നെയെങ്ങനെ വധിക്കപ്പെട്ടു?
Verse 24
मय्येव हि विशेषेण तथा दुर्योधन त्वयि । आशंसत परित्राणमर्जुनातू स महीपति:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹീപതി പ്രത്യേകിച്ച് എന്നിൽ, അതുപോലെ തന്നേ നിന്നിലും, ഓ ദുര്യോധനാ, അർജുനനിൽ നിന്നുള്ള രക്ഷയെ പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്നു.
Verse 25
दुर्योधन! राजा जयद्रथ विशेषतः मुझपर और तुमपर ही अर्जुनसे अपनी जीवन- रक्षाका भरोसा किये बैठा था ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനാ! രാജാവ് ജയദ്രഥൻ തന്റെ പ്രാണരക്ഷയ്ക്കായി അർജുനനെതിരെ പ്രത്യേകിച്ച് എന്നിലും നിന്നിലും തന്നെയാണ് ആശ്രയം വെച്ചിരുന്നത്. എന്നാൽ ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) നിന്നു അവന് രക്ഷ ലഭിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ, ഇനി എനിക്കുതന്നെ ജീവൻ നിലനിർത്താൻ പോലും യാതൊരു അഭയം കാണുന്നില്ല.
Verse 26
मज्जन्तमिव चात्मानं धृष्टद्युम्नस्य किल्बिषे | पश्याम्यहत्वा पज्चालान् सह तेन शिखण्डिना
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ പാപസങ്കൽപ്പത്തിൽ ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ മുങ്ങുന്നതുപോലെ കാണുന്നു—കാരണം ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെയും ശിഖണ്ഡിയെയും ഉൾപ്പെടുത്തി പാഞ്ചാലന്മാരെയൊക്കെയും ഞാൻ വധിച്ചിട്ടില്ല।
Verse 27
तन्मां किमभितप्यन्तं वाकृशरैरेव कृन्तसि । अशक्त: सिन्धुराजस्य भूत्वा त्राणाय भारत
ഭാരതാ! ഞാൻ ഇതിനകം തന്നെ ദുഃഖത്തിൽ ദഹിക്കുമ്പോൾ, നീ എന്തിന് വാക്കുകളുടെ അമ്പുകളാൽ മാത്രം എന്നെ കുത്തുന്നു? സിന്ധുരാജനെ രക്ഷിക്കാൻ അശക്തനായി, ഇപ്പോൾ കഠിനവചനങ്ങളാൽ എന്നെ എന്തിന് മുറിക്കുന്നു?
Verse 28
सौवर्ण सत्यसंधस्य ध्वजमक्लिष्टकर्मण: । अपश्यन् युधि भीष्मस्य कथमाशंससे जयम्
സത്യസന്ധനും അക്ലാന്തകർമ്മനും ആയ ഭീഷ്മന്റെ സ്വർണ്ണധ്വജം ഇനി യുദ്ധഭൂമിയിൽ കാണാതിരിക്കെ, നീ എങ്ങനെ ജയത്തെ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു?
Verse 29
मध्ये महारथानां च यत्राहन्यत सैन्धव: । हतो भूरिश्रवाश्वैव कि शेषं तत्र मन्यसे,जहाँ बड़े-बड़े महारथियोंके बीच सिंधुराज जयद्रथ और भूरिश्रवा मारे गये, वहाँ तुम किसके बचनेकी आशा करते हो?
മഹാരഥന്മാരുടെ നടുവിൽ തന്നേ സൈന്ധവൻ (ജയദ്രഥൻ) വീണു, ഭൂരിശ്രവനും വധിക്കപ്പെട്ടു—അവിടെ ആരാണ് ശേഷിക്കുമെന്ന് നീ കരുതുന്നു?
Verse 30
कृप एव च दुर्धर्षो यदि जीवति पार्थिव । यो नागात् सिन्धुराजस्य वर्त्म तं पूजयाम्यहम्
പൃഥ്വീപതേ! ദുര്ധർഷനായ വീരൻ കൃപാചാര്യൻ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ—സിന്ധുരാജൻ പോയ വഴിയിലൂടെ അദ്ദേഹം പോയിട്ടില്ലെങ്കിൽ—ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ ആദരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലവും സൗഭാഗ്യവും പുകഴ്ത്തുന്നു।
Verse 31
यत्रापश्यं हतं भीष्म॑ पश्यतस्ते5नुजस्य वै । दुःशासनस्य कौरव्य कुर्वाणं कर्म दुष्करम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗരവ്യാ! നിന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ ദുഃശാസൻ നോക്കി നിൽക്കേ, ദുഷ്കരകർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്ന ഭീഷ്മൻ ഹതനായതു ഞാൻ കണ്ട നിമിഷം മുതൽ—ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ സർവ്വദേവന്മാർക്കും യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കാനാകാത്തവൻ വീണതുകണ്ട്—ഇനി ഈ ഭൂമി നിന്റെ അധീനത്തിൽ നിലനിൽക്കില്ലെന്ന് ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു।
Verse 32
अवध्यकल्पं संग्रामे देवेरपि सवासवै: । न ते वसुन्धरास्तीति तदाहं चिन्तये नूप
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, കുരുനന്ദനേ, നരാധിപനേ! നിന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ ദുഃശാസൻ നോക്കി നിൽക്കേ യുദ്ധത്തിൽ ദുഷ്കരകർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ട ഭീഷ്മൻ ഹതനായതു ഞാൻ കണ്ടതുമുതൽ—ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർക്കും വധിക്കാനാകാത്തവൻ വീണതുകൊണ്ട്—ഈ ഭൂമി ഇനി നിന്റെ വശത്തിൽ നിലനിൽക്കില്ലെന്ന് എന്റെ മനസ്സ് നിശ്ചയിച്ചു।
Verse 33
इमानि पाण्डवानां च सृज्जयानां च भारत । अनीकान्याद्रवन्ते मां सहितान्यद्य भारत,भारत! वह देखो, पाण्डवों और सूंजयोंकी सेनाएँ एक साथ मिलकर इस समय मुझपर चढ़ी आ रही हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! നോക്കുക; പാണ്ഡവരുടെയും സൃഞ്ജയരുടെയും ഈ സൈന്യവ്യൂഹങ്ങൾ ഇന്ന് ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന് നേരെ എന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുവരുന്നു।
Verse 34
नाहत्वा सर्वपञ्चालान् कवचस्य विमोक्षणम् | कर्तास्मि समरे कर्म धार्तराष्ट्र हितं तव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദുര്യോധനാ! സർവ്വ പാഞ്ചാലരെയും വധിക്കാതെ ഞാൻ എന്റെ കവചം അഴിച്ചിടുകയില്ല. യുദ്ധത്തിൽ നിനക്കും—ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർക്കും—ഹിതകരമായ കര്മ്മം മാത്രമേ ഞാൻ ചെയ്യൂ।
Verse 35
राजन ब्रूया: सुतं मे त्वमश्व॒त्थामानमाहवे । न सोमकाः: प्रमोक्तव्या जीवितं परिरक्षता
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! നീ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ചെന്നു എന്റെ പുത്രൻ അശ്വത്ഥാമനോട് പറയുക—“സ്വജീവൻ കാത്തുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും സോമകരിൽ ഒരാളെയും ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടാൻ വിടരുത്.”
Verse 36
यच्च पित्रानुशिष्टोडसि तद् वच: परिपालय । आनृशंस्ये दमे सत्ये चार्जवे च स्थिरो भव,यह भी कहना कि पिताने जो तुम्हें उपदेश दिया है, उसका पालन करो। दया, दम, सत्य और सरलता आदि सदगुणोंमें स्थिर रहो
പിതാവിൽ നിന്നു നീ ലഭിച്ച ഉപദേശം ആ വചനം കാത്തു പാലിക്ക. ദയ-അനൃശംസ്യം, ദമം (സംയമം), സത്യം, ആർജവം (സരളത/നേര்மை) എന്നിവയിൽ സ്ഥിരനായി നിലകൊൾ.
Verse 37
धर्मार्थकामकुशलो धर्मार्थावप्यपीडयन् । धर्मप्रधानकार्याणि कुर्यश्विति पुनः पुन:
നീ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നീ പുരുഷാർത്ഥങ്ങളുടെ മാർഗങ്ങളിൽ കുശലനാണ്; അതിനാൽ ധർമ്മത്തെയും അർത്ഥത്തെയും പീഡിപ്പിക്കാതെ, വീണ്ടും വീണ്ടും ധർമ്മപ്രധാനമായ കര്മ്മങ്ങളേ ആചരിക്ക.
Verse 38
चक्षुर्मनो भ्यां संतोष्या विप्रा: पूज्याश्न॒ शक्तित: । नचैषां विप्रियं कार्य ते हि वल्लेशिखोपमा:
വിനയമുള്ള ദൃഷ്ടിയാലും ശ്രദ്ധയുള്ള മനസ്സാലും ബ്രാഹ്മണരെ സന്തുഷ്ടരാക്കുക; കഴിവതും അവരെ പൂജിച്ച് സത്കരിക്കുക. അവർക്കു ഒരിക്കലും അപ്രീതി വരുത്തരുത്; അവർ അഗ്നിശിഖയെപ്പോലെ ദീപ്തിയും ഭയങ്കരതയും ഉള്ളവർ.
Verse 39
एष त्वहमनीकानि प्रविशाम्यरिसूदन । रणाय महते राजंस्त्वया वाकुशरपीडित:,राजन! शत्रुसूदन! अब मैं तुम्हारे वाग्बाणोंसे पीड़ित हो महान् युद्धके लिये शत्रुओंकी सेनामें प्रवेश करता हूँ
രാജാവേ, അരിസൂദനേ! നിന്റെ വാക്കെന്ന മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് പീഡിതനായി, മഹാരണമെന്ന യുദ്ധത്തിനായി ഞാൻ ഇപ്പോൾ ശത്രുസൈന്യവ്യൂഹങ്ങളിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു.
Verse 40
त्वं च दुर्योधन बल॑ यदि शक्तोडसि पालय । रात्रावपि च योत्स्यन्ते संरब्धा: कुरुसृञज्जया:
ദുര്യോധനാ! നിനക്കു ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ സൈന്യത്തെ കാത്തുകൊൾക; കാരണം ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന കുരുക്കളും സൃഞ്ജയരും രാത്രിയിലും യുദ്ധം ചെയ്യും.
Verse 41
एवमुक्त्वा ततः प्रायाद् द्रोण: पाण्डवसृज्जयान् | मुष्णन् क्षत्रियतेजांसि नक्षत्राणामिवांशुमान्
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ആചാര്യ ദ്രോണൻ പിന്നെ പാണ്ഡവരെയും സൃഞ്ജയരെയും നേരിടാൻ പുറപ്പെട്ടു. സൂര്യൻ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പ്രകാശം മങ്ങിപ്പോകുന്നതുപോലെ, ക്ഷത്രിയരുടെ തേജസ്സിനെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം യുദ്ധത്തിലേക്ക് മുന്നേറി.
Verse 150
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुर्योधनका अनुतापविषयक एक सौ पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വാന്തർഗതമായ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ദുര്യോധനന്റെ അനുതാപവിഷയകമായ നൂറ്റിയമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 151
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणवाक्ये एकपज्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വാന്തർഗതമായ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ‘ദ്രോണവാക്യം’ എന്ന നൂറ്റിയമ്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തം।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to pursue a high-status adversary (Karṇa) or to address an immediate life-threatening situation (Bhīma seized by Alāyudha). Krishna’s instruction frames the ethical choice as a duty of protection and proportional response under time constraint.
The chapter models dharma as context-sensitive: right action may require reprioritizing goals, resisting distraction by prestige, and using appropriate means to neutralize imminent harm—especially when collective welfare and ally-protection are at stake.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-significance is conveyed narratively through consequences—public validation of vows, morale shifts marked by instruments and acclamation, and strategic psychological impact on opposing leadership.
Ask anything about Adhyaya 153 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.