Adhyaya 105
Pāṇḍu’s Marriages, Conquests, and Triumphal Return (पाण्डोर्विवाह-विजय-प्रत्यागमनम्)
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Dynastic Origins and Early Kuru Consolidation)
Vaiśaṃpāyana narrates how Pāṇḍu, described with heroic physical markers and notable strength, wins Kuntī (Kuntibhoja’s daughter) in a svayaṃvara setting. The account then introduces Mādrī, famed across the three worlds, whose marriage to Pāṇḍu is arranged by Bhīṣma through substantial wealth transfer, emphasizing dynastic strategy and public legitimacy. After the marriages, Pāṇḍu undertakes a series of strategic engagements, defeating multiple regions and rulers (e.g., Daśārṇa, Videha/Mithilā, Kāśi, Suhma, Puṇḍra), converting adversaries into tributaries and administrators of obligations. The narrative highlights the accumulation of wealth and prestige—gems, metals, livestock, vehicles, and war assets—followed by Pāṇḍu’s celebratory return to Gajasāhvaya (Hastināpura). The city’s reception, led by Bhīṣma and the Kaurava establishment, frames the campaigns as a restoration of ancestral fame associated with Śaṃtanu and Bharata, and depicts public ritualized welcome, civic joy, and dynastic continuity.
Chapter Arc: विचित्रवीर्य के निःसंतान चले जाने से कुरुवंश की जड़ें हिलती हैं; भीष्म के सामने सत्यवती वंश-वृद्धि का एकमात्र उपाय रखती हैं—नियोग द्वारा संतानोत्पत्ति। → भीष्म धर्म और कुल-हित का विचार करते हुए उपाय बताते हैं कि किसी गुणवान ब्राह्मण को धन देकर विचित्रवीर्य की रानियों से संतान उत्पन्न कराई जाए; सत्यवती संकोच और दृढ़ता के साथ संकेत करती हैं कि वह ब्राह्मण कोई बाहरी नहीं, स्वयं उनका गुप्त पुत्र कृष्णद्वैपायन व्यास है। → सत्यवती व्यास का आवाहन करती हैं; व्यास मातृ-आज्ञा और धर्म-कारण से नियोग स्वीकार करते हैं, पर कठोर शर्त रखते हैं—रानियाँ एक वर्ष व्रत-नियम से शुद्ध, जितेन्द्रिय और संतानार्थ साधना में स्थित रहें, तभी वे उनके पास जाएँगे। → व्यास विधि-मंत्रपूर्वक पूजित होकर आसन ग्रहण करते हैं; सत्यवती कुल-उद्धार का आग्रह करती हैं और विचित्रवीर्य की रानियों को नियोग-धर्म के लिए तैयार करने का संकल्प बनता है। → व्यास की कठोर व्रत-शर्तों के बीच प्रश्न लटकता है—क्या विचित्रवीर्य की रानियाँ इस तपश्चर्या और नियोग-धर्म को निभा पाएँगी, और किस प्रकार के पुत्र जन्म लेंगे?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा अकाल चतुर्राधिकशततमो< ध्याय: भीष्मकी सम्मतिसे सत्यवतीद्वारा व्यासका आवाहन और व्यासजीका माताकी आज्ञासे कुरुवंश-की वृद्धिके लिये विचित्रवीर्यकी पत्नियोंके गर्भसे संतानोत्पादन करनेकी स्वीकृति देना भीष्म उवाच पुनर्भरतवंशस्य हेतुं संतानवृद्धये । वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदत: शूणु
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—മാതാവേ! ഭരതവംശത്തിന്റെ സന്താനവർദ്ധനയ്ക്കായി നിശ്ചിതമായ മാർഗം ഞാൻ പറയാം; ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക।
Verse 2
ब्राह्मणो गुणवान् कश्चिद् धनेनोपनिमन्त्रयताम् । विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत् प्रजा:
ധനം നൽകി ഗുണവാനായ ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ ക്ഷണിക്കണം; അവൻ വിചിത്രവീര്യന്റെ ഭാര്യമാരുടെ ക్షേത്രത്തിൽ സന്താനത്തെ ഉത്പാദിപ്പിക്കട്ടെ।
Verse 3
वैशम्पायन उवाच ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया । विहसन्तीव सत्रीडमिदं वचनमब्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയ! തുടർന്ന് സത്യവതി മടിയാൽ മന്ദമായ ശബ്ദത്തോടെ, സ്ത്രീസഹജമായ ലജ്ജയും മന്ദഹാസത്തിന്റെ ഛായയും ചേർത്ത്, ഭീഷ്മനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 4
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । विश्वासात् ते प्रवक्ष्यामि संतानाय कुलस्य न:
അവൾ പറഞ്ഞു—“മഹാബാഹു ഭീഷ്മാ! ഹേ ഭാരതാ, നീ പറയുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് സത്യം. നിന്നിൽ വിശ്വാസം വെച്ച്, നമ്മുടെ കുലത്തിന്റെ സന്താനപരമ്പര നിലനിൽക്കേണ്ടതിന് ഞാൻ നിന്നോട് ഒരു കാര്യം പറയുന്നു.”
Verse 5
न ते शक््यमनाख्यातुमापद्धर्म तथाविधम् । त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गति:
“ഇത്തരമൊരു ആപദ്ധർമ്മം കണ്ടിട്ട്, നിന്നോട് പറയാതെ എനിക്ക് കഴിയില്ല. നമ്മുടെ കുലത്തിൽ നീ തന്നെയാണ് ധർമ്മത്തിന്റെ മൂർത്തി; നീ തന്നെയാണ് സത്യം; നീ തന്നെയാണ് പരമഗതി.”
Verse 6
तस्मान्निशम्य सत्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम् । (यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ । तस्य शुक्रादहं मत्स्याद् धृता कुक्षौ पुरा किल ।।
“അതുകൊണ്ട് എന്റെ സത്യവാക്ക് കേട്ട്, തുടർന്ന് ചെയ്യേണ്ട കർത്തവ്യം ചെയ്യുക. ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, വസു എന്ന രാജാവിന്റെ പേര് നീ കേട്ടിട്ടുണ്ടാകും. പണ്ടുകാലത്ത് അവന്റെ വീര്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഞാൻ ഗർഭിതയായത്; ഒരു മത്സ്യം എന്നെ തന്റെ ഉദരത്തിൽ ധരിച്ചു. പരമധർമ്മജ്ഞനായ ഒരു ദാശൻ (തോണിക്കാരൻ) ജലത്തിൽ നിന്ന് എന്റെ മാതാവിനെ പിടിച്ച്, അവളുടെ ഉദരത്തിൽ നിന്ന് എന്നെ പുറത്തെടുത്തു, തന്റെ വീട്ടിൽ കൊണ്ടുപോയി മകളായി വളർത്തി. ആ ധർമ്മനിഷ്ഠൻ—എന്റെ പിതാവ്—ഒരു തോണി കൈവശം വെച്ചിരുന്നു; അത് (ലാഭത്തിനായി മാത്രം അല്ല) ധർമ്മാർത്ഥം നടത്തുകയായിരുന്നു.”
Verse 7
सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवनम् । अथ धर्मविदां श्रेष्ठ: परमर्षि: पराशर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“ഒരിക്കൽ ഞാൻ അവിടെ ചെന്നു; അന്നാളുകളിൽ എന്റെ ആദ്യ യൗവനം പുഷ്പിക്കുകയായിരുന്നു. അതേ സമയത്ത് ധർമ്മവിദന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ പരമർഷി പരാശരൻ (അവിടെ എത്തി).”
Verse 8
आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन् यमुनां नदीम् । स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत् तदा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“യമുനാനദി കടക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് ആ ധീമാൻ ഋഷി തോണിയിലേക്കു വന്നു. ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ യമുന കടത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം എന്റെ അടുക്കൽ വന്ന് അപ്പോൾ സംസാരിച്ചു.”
Verse 9
सान्त्वपूर्व मुनिश्रेष्ठ: कामार्तो मधुरं वच: । उक्त जन्म कुलं महामस्मि दाशसुतेत्यहम्
അപ്പോൾ കാമപീഡിതനായ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ആദ്യം തന്റെ ജന്മവും കുലവും അറിയിച്ചു, ആശ്വസിപ്പിക്കുന്ന മധുരവചനങ്ങളാൽ എന്നോടു സംസാരിച്ചു. ഞാൻ മറുപടി പറഞ്ഞു— “ഭഗവൻ! ഞാൻ നിഷാദ (മത്സ്യജീവി) കന്യയാണ്.”
Verse 10
तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत । वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे
ഹേ ഭാരതാ! ഒരു വശത്ത് മുനിയുടെ ശാപഭയം, മറ്റൊരു വശത്ത് പിതാവിന്റെ ഭയം—ഇരണ്ടും എനിക്കുണ്ടായിരുന്നു. അപ്പോൾ മഹർഷി ദുർലഭമായ വരങ്ങൾ നൽകി എന്നെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപേക്ഷ ഞാൻ നിരസിക്കാൻ ധൈര്യമുണ്ടായില്ല.
Verse 11
“यद्यपि मैं चाहती नहीं थी
ഞാൻ സമ്മതിക്കാതിരുന്നിട്ടും ആ മുനി തന്റെ തപശ്ശക്തിയാൽ എന്നെ—രക്ഷയില്ലാത്ത സ്ത്രീയെ—അടക്കി, അതേ തോണിയിലേ തന്നെ വശപ്പെടുത്തി. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഘനമായ മൂടൽമഞ്ഞ് സൃഷ്ടിച്ച് മുഴുവൻ പ്രദേശവും അന്ധകാരത്തിൽ മൂടി. ഹേ ഭാരതാ! മുമ്പ് എന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മീൻപോലെയുള്ള അത്യന്തം ജുഗുപ്സാജനകവും തീവ്രവുമായ ദുർഗന്ധം ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് നീക്കി മുനി എനിക്ക് ഈ ഉത്തമ സുഗന്ധം നൽകി.
Verse 12
मत्स्यगन्धो महानासीत् पुरा मम जुगुप्सित: । तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात् स मे मुनि:
മുമ്പ് എനിക്ക് ശക്തമായ മത്സ്യഗന്ധം ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് എനിക്ക് ജുഗുപ്സാജനകമായിരുന്നു. ആ മുനി അത് നീക്കി എനിക്ക് ഈ ശുഭസുഗന്ധം നൽകി.
Verse 13
ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सूज्य मामकम् । द्वीपेडस्या एव सरित: कन्यैव त्वं भविष्यसि,“तदनन्तर मुनिने मुझसे कहा--'तुम इस यमुनाके ही द्वीपमें मेरे द्वारा स्थापित इस गर्भको त्यागकर फिर कन्या ही हो जाओगी”
പിന്നീട് ആ മുനി എന്നോടു പറഞ്ഞു— “ഈ നദിയിലെ ഈ ദ്വീപിൽ തന്നെ, എന്നാൽ സ്ഥാപിതമായ ഗർഭം നീ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, നീ വീണ്ടും കന്യയായിരിക്കും.”
Verse 14
पाराशर्यों महायोगी स बभूव महानृषि: । कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति श्रुत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ ഗർഭത്തിൽ നിന്നാണ് പരാശര്യനായ മഹായോഗിയും മഹർഷിയും ജനിച്ചത്. അദ്ദേഹം ദ്വൈപായനൻ (വ്യാസൻ) എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ; എന്റെ കന്യാവസ്ഥയിൽ ജനിച്ച പുത്രനുമായിരുന്നു.
Verse 15
यो व्यस्य वेदांश्षतुरस्तपसा भगवानृषि: । लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात् कृष्णत्वमेव च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ ഭഗവാൻ ഋഷി തപോബലത്താൽ നാലു വേദങ്ങളെയും വേർതിരിച്ച് ക്രമപ്പെടുത്തി വിപുലമാക്കി; അതിനാൽ ലോകത്തിൽ ‘വ്യാസ’ എന്ന പദവി ലഭിച്ചു. ശരീരവർണം ശ്യാമമായതിനാൽ ജനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ ‘കൃഷ്ണ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു.
Verse 16
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिष: । समुत्पन्न: स तु महान् सह पित्रा ततो गतः,“वे सत्यवादी, शान्त, तपस्वी और पापशान्य हैं। वे उत्पन्न होते ही बड़े होकर उस द्वीपसे अपने पिताके साथ चले गये थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അദ്ദേഹം സത്യവാദിയും ശമപരനുമായ തപസ്വിയും, പാപങ്ങൾ ദഹിച്ചവനും ആയിരുന്നു. ജനിച്ച ഉടൻ തന്നെ അദ്ദേഹം വേഗത്തിൽ മഹത്ത്വം പ്രാപിച്ചു; പിന്നെ പിതാവിനൊപ്പം ആ സ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 17
स नियुक्तो मया व्यक्त त्वया चाप्रतिमद्युति: । भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति
എന്റെയും നിന്റെയും അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം ആ അപരിമിത ദ്യുതിയുള്ള വ്യാസൻ സഹോദരന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ കല്യാണകരമായ സന്തതിയെ നിർഭാഗ്യമായി ജനിപ്പിക്കും.
Verse 18
स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरे: कृच्छेषु मामिति । त॑ स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि
അവൻ അവിടെ നിന്ന് പോകുമ്പോൾ എന്നോട്—‘കഷ്ടസമയങ്ങളിൽ എന്നെ സ്മരിക്ക’ എന്നു പറഞ്ഞു. അതിനാൽ, മഹാബാഹു ഭീഷ്മാ, നിനക്കിഷ്ടമെങ്കിൽ ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ സ്മരിക്കും.
Verse 19
तव हानुमते भीष्म नियतं स महातपा: । विचित्रवीर्य क्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति,'भीष्म! तुम्हारी अनुमति मिल जाय, तो महा-तपस्वी व्यास निश्चय ही विचित्रवीर्यकी स्त्रियोंसे पुत्रोंको उत्पन्न करेंगे”
ഓ ഭീഷ്മാ! നിന്റെ അനുമതി ലഭിച്ചാൽ, ആ മഹാതപസ്വിയായ വ്യാസൻ നിശ്ചയമായും വിചിത്രവീര്യന്റെ ഭാര്യമാരിൽ പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കും.
Verse 20
वैशम्पायन उवाच महर्षे: कीर्तने तस्य भीष्म: प्राउजलिरब्रवीत् । धर्ममर्थ च काम॑ च त्रीनेतान् यो5नुपश्यति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹർഷി വ്യാസന്റെ നാമം ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടതുമാത്രം, ഭീഷ്മൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു—“മാതാവേ! ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം—ഈ മൂന്നിനെയും വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ച്, ഓരോന്നിന്റെയും ഫലവും അതിന്റെ വിപരീതഫലവും വേർതിരിച്ച് ഗ്രഹിക്കുന്നവനാണ് ജ്ഞാനി. നീ പറഞ്ഞത് ധർമ്മസമ്മതവും നമ്മുടെ കുലത്തിന് ഹിതകരവും മംഗളകരവും ആകയാൽ, അത് എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രീതികരമാണ്.”
Verse 21
अर्थमर्थनुबन्धं च धर्म धर्मानुबन्धनम् | काम कामानुबन्धं च विपरीतान् पृथक् पृथक्
അർത്ഥത്തോടൊപ്പം അർത്ഥത്തിൽ നിന്നു തുടർന്നുവരുന്ന ഫലങ്ങളും, ധർമ്മത്തോടൊപ്പം ധർമ്മത്തിൽ നിന്നു തുടർന്നുവരുന്ന ഫലങ്ങളും, കാമത്തോടൊപ്പം കാമത്തിൽ നിന്നു തുടർന്നുവരുന്ന ഫലങ്ങളും—അതിന്റെ വിപരീതഫലങ്ങളും—ഓരോന്നായി വേർതിരിച്ച് ഗ്രഹിക്കണം.
Verse 22
यो विचिन्त्य धिया धीरो व्यवस्यति स बुद्धिमान । तदिदं धर्मयुक्त च हितं चैव कुलस्य न:
ധീരൻ ബുദ്ധിയാൽ ആലോചിച്ച് തീരുമാനിക്കുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനി. ഇതു ധർമ്മസമ്മതവും നമ്മുടെ കുലത്തിന് ഹിതകരവുമാണ്.
Verse 23
वैशम्पायन उवाच ततस्तस्मिन् प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം, കുരുകുലത്തിന്റെ ആനന്ദമായ ഭീഷ്മൻ ഇങ്ങനെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തപ്പോൾ.
Verse 24
कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम् | स वेदान् विन्रुवन् धीमान् मातुर्विज्ञाय चिन्तितम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കാളി (സത്യവതി) മനസ്സിൽ മുനിവരൻ കൃഷ്ണദ്വൈപായനനെ ധ്യാനിച്ചു. വേദപാരായണത്തിൽ ലീനനായ ആ മഹാബുദ്ധിമാൻ മാതാവിന്റെ ഉച്ചരിക്കാത്ത ആശയം ഗ്രഹിച്ചു അതനുസരിച്ച് പ്രതികരിച്ചു.
Verse 25
प्रादुर्बभूवाविदित: क्षणेन कुरुनन्दन । तस्मै पूजां ततः कृत्वा सुताय विधिपूर्वकम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുനന്ദനാ! അവൻ ഒരു ക്ഷണത്തിൽ, ആരും അറിഞ്ഞില്ലെന്നപോലെ, പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് അവനു വിധിപൂർവം പൂജ അർപ്പിച്ച്, പുത്രനു നിശ്ചിതമായ കർമ്മങ്ങൾ യഥാവിധി നിർവഹിച്ചു.
Verse 26
परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्नरवैरभ्यषिज्चत । मुमोच बाष्प॑ दाशेयी पुत्र दृष्टवा चिरस्य तु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൾ ഇരുകൈകളാലും അവനെ ചേർത്തുപിടിച്ചു; വിങ്ങിപ്പൊട്ടിയൊഴുകിയ കണ്ണീരാൽ അവനെ അഭിഷേകം ചെയ്തതുപോലെ നനച്ചു. ദീർഘകാലത്തിന് ശേഷം പുത്രനെ കണ്ട ദാശേയി (സത്യവതി) അടക്കിവെച്ച കരച്ചിൽ വിട്ടൊഴുക്കി.
Verse 27
वैशम्पायनजी कहते हैं--कुरुनन्दन! उस समय भीष्मजीके इस प्रकार अपनी सम्मति देनेपर काली (सत्यवती)-ने मुनिवर कृष्णद्वैपायनका चिन्तन किया। जनमेजय! माताने मेरा स्मरण किया है
അതിനുശേഷം സത്യവതിയുടെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനായ മഹർഷി വ്യാസൻ തന്റെ കമണ്ഡലുവിലെ പവിത്രജലം കൊണ്ട് ദുഃഖാർതയായ മാതാവിനെ സിഞ്ചിച്ചു, വന്ദിച്ചു, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 28
भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः । शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव
ധർമ്മതത്ത്വം അറിയുന്ന മാതാവേ! നിങ്ങളുടെ ഹൃദയാഭിലാഷം നിറവേറ്റാനാണ് ഞാൻ വന്നത്. ആജ്ഞാപിക്കൂ—നിങ്ങൾക്കു പ്രിയമായ ഏത് സേവയാണ് ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടത്?
Verse 29
तस्मै पूजां ततो$कार्षीत् पुरोधा: परमर्षये । सचतां प्रतिजग्राह विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्,तत्पश्चात् पुरोहितने महर्षिका विधिपूर्वक मन्त्रोच्चारणके साथ पूजन किया और महर्षिने उसे प्रसन्नतापूर्वक ग्रहण किया
അപ്പോൾ കുലപുരോഹിതൻ ആ പരമർഷിക്കു വിധിപൂർവ്വം, മന്ത്രോച്ചാരണപൂർവ്വം പൂജ നടത്തി; മഹർഷി പ്രസന്നനായി ആ ബഹുമാനം യഥാവിധി സ്വീകരിച്ചു।
Verse 30
पूजितो मन्त्रपूर्व तु विधिवत् प्रीतिमाप सः । तमासनगतं माता पृष्टवा कुशलमव्ययम्
മന്ത്രപൂർവ്വം വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കപ്പെട്ടതോടെ അദ്ദേഹം പ്രസന്നനായി. പിന്നെ അമ്മ അദ്ദേഹത്തെ ആസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നതു കണ്ടു, ക്ഷയമില്ലാത്ത കുശലക്ഷേമം ചോദിച്ചു।
Verse 31
मातापित्रो: प्रजायन्ते पुत्रा: साधारणा: कवे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ കവി-മുനേ! പുത്രന്മാർ മാതാവിലും പിതാവിലും നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അവരിൽ ഇരുവർക്കും സമാന അവകാശമുണ്ട്. പിതാവ് പുത്രന്മാരുടെ അധിപതിയും രക്ഷകനുമാകുന്നതുപോലെ മാതാവും തന്നേ—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ! വിധാതാവിന്റെ വിധിയാലോ എന്റെ മുൻജന്മപുണ്യത്താലോ നീ എന്റെ ആദ്യപുത്രനായതുപോലെ, വിചിത്രവീര്യൻ എന്റെ ഏറ്റവും ഇളയ പുത്രനായിരുന്നു. അതിനാൽ ഒരേ പിതാവിന്റെ നിമിത്തം ഭീഷ്മൻ അവന്റെ സഹോദരനായതുപോലെ, ഒരേ മാതാവിന്റെ നിമിത്തം നീയും വിചിത്രവീര്യന്റെ സഹോദരനാണ്. മകനേ! ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസം; നീ യുക്തമെന്ന് കരുതുന്നതുപോലെ ചെയ്യുക. സത്യപരാക്രമിയായ ശാന്തനുനന്ദനൻ ഭീഷ്മൻ ഈ സത്യത്തെ തന്നേ പാലിക്കുന്നു।”
Verse 32
तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशय: । विधानविहित: सत्यं यथा मे प्रथम: सुतः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“പുത്രന്മാരുടെ കാര്യത്തിൽ പിതാവ് അധിപതിയും രക്ഷകനുമാകുന്നതുപോലെ മാതാവും തന്നേ—ഇതിൽ സംശയമില്ല. വിധാതാവിന്റെ വിധിയാൽ ഇത് സത്യം: നീ എന്റെ ആദ്യപുത്രൻ; അതുപോലെ വിചിത്രവീര്യൻ എന്റെ ഏറ്റവും ഇളയ പുത്രൻ. അതിനാൽ പിതൃപക്ഷത്ത് ഭീഷ്മൻ അവന്റെ സഹോദരനായതുപോലെ, മാതൃപക്ഷത്ത് നീയും അവന്റെ സഹോദരനാണ്. ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച തീരുമാനം; നീ യുക്തമെന്ന് കരുതുന്നതുപോലെ ചെയ്യുക. ഈ സത്യത്തെ നിലനിർത്തി ശാന്തനുനന്ദനൻ ഭീഷ്മൻ ധർമ്മം പാലിക്കുന്നു।”
Verse 33
विचित्रवीर्यों ब्रह्मर्षे तथा मेडवरज: सुत: । यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ! വിചിത്രവീര്യൻ എന്റെ ഏറ്റവും ഇളയ പുത്രനായിരുന്നു. പിതൃപക്ഷത്ത് ഭീഷ്മൻ അവന്റെ സഹോദരനായതുപോലെ, മാതൃപക്ഷത്ത് നീയും അവന്റെ സഹോദരനാണ്।”
Verse 34
भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे । अयं शान्तनव: सत्यं पालयन् सत्यविक्रम:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മകനേ! നീ എങ്ങനെ കരുതുന്നുവോ അങ്ങനെ തന്നെ നീ നിശ്ചയമായും വിചിത്രവീര്യന്റെ സഹോദരനാണ്. ഈ ശാന്തനവൻ (ഭീഷ്മൻ) സത്യനിഷ്ഠനും സത്യവിക്രമനും ആയി സത്യത്തെ പാലിക്കുന്നു.
Verse 35
बुद्धि न कुरुतेडपत्ये तथा राज्यानुशासने । सत्वं व्यपेक्षया भ्रातु:ः संतानाय कुलस्य च
അവൻ സന്താനലാഭത്തിലും രാജ്യഭരണത്തിന്റെ യുക്തമായ നടത്തിപ്പിലും തന്റെ വിധിയെ പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല; പകരം സഹോദരന്റെ ക്ഷേമവും കുലസന്തതി തുടരുമെന്നതും കണക്കിലെടുത്ത് സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച് അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
Verse 36
भीष्मस्य चास्य वचनान्नियोगाच्च ममानघ । अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च
ഓ നിർമലനേ! ഭീഷ്മന്റെ വാക്കിനോടുള്ള അനുസരണത്താലും എന്റെ നിയോഗത്താലും, കൂടാതെ എല്ലാ ജീവികളോടുമുള്ള കരുണയും എല്ലാവരെയും സംരക്ഷിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശവും കൊണ്ടാണ് ഇത് കൈക്കൊണ്ടത്.
Verse 37
आनृशंस्याच्च यद् ब्रूयां तच्छुत्वा कर्तुमहसि । यवीयसस्तव क्रातुर्भार्ये सुरसुतोपमे
കരുണയാൽ ഞാൻ പറയുന്നതു കേട്ടാൽ നീ ചെയ്യേണ്ടതാണ്. നിന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ ക്രതുവിന്റെ ഭാര്യേ, ദേവപുത്രിയോട് ഉപമിക്കാവുന്നവളേ! കേട്ട് അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്ക.
Verse 38
रूपयौवनसम्पन्ने पुत्रकामे च धर्मत: । तयोरुत्पादयापत्यं समर्थों हूसि पुत्रक
അവൾ രൂപവും യൗവനവും സമ്പന്നയാണ്; ധർമ്മപ്രകാരം പുത്രകാമിനിയുമാണ്. അതിനാൽ, മകനേ! നീ അവർക്കിരുവർക്കും സന്തതി ഉല്പാദിപ്പിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനാണ്.
Verse 39
अनुरूप॑ं कुलस्यास्य संतत्या: प्रसवस्य च । “अनघ! संतानोत्पादन तथा राज्य-शासन करनेका इनका विचार नहीं है; अतः तुम अपने भाईके पारलौकिक हितका विचार करके तथा कुलकी संतानपरम्पराकी रक्षाके लिये भीष्मके अनुरोध और मेरी आज्ञासे सब प्राणियोंपर दया करके उनकी रक्षा करनेके उद्देश्य्से और अपने अन्त:करणकी कोमल वृत्तिको देखते हुए मैं जो कुछ कहूँ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ സത്യവതീ, നീ ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നു—അതിന്റെ പരവും അപരവും ഇരുവശങ്ങളും.”
Verse 40
तथा तव महाप्राज्ञे धर्मे प्रणिहिता मति: । तस्मादहं त्वन्नियोगाद् धर्ममुद्दिश्य कारणम्
“മഹാപ്രാജ്ഞയായേ, നിന്റെ ബുദ്ധി ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ നിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, ധർമ്മത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി, ഞാൻ കാരണം പ്രസ്താവിക്കുന്നു.”
Verse 41
ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं होतत् सनातनम् । भ्रातुः पुत्रान् प्रदास्यामि मित्रावरुणयो: समान्
“നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു ഞാൻ നിർവ്വഹിക്കും—ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ദൃഷ്ടവും അംഗീകരിതവുമായ ആ സനാതനവിധിപ്രകാരം. സഹോദരനുവേണ്ടി മിത്ര-വരുണന്മാരെപ്പോലെ തേജസ്സുള്ള പുത്രന്മാരെ ഞാൻ നൽകും.”
Verse 42
व्यासजीने कहा--माता सत्यवती! आप पर और अपर दोनों प्रकारके धर्मोंको जानती हैं। महाप्राज्ञे! आपकी बुद्धि सदा धर्ममें लगी रहती है। अतः मैं आपकी अज्ञासे धर्मको ही दृष्टिमें रखकर (कामके वश न होकर ही) आपकी इच्छाके अनुरूप कार्य करूँगा। यह सनातन मार्ग शास्त्रोंमें देखा गया है। मैं अपने भाईके लिये मित्र और वरुणके समान तेजस्वी पुत्र उत्पन्न करूँगा ।। ३९ “४१ ।। व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टमिह यन्मया । संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यत:
“അതിനുപുറമെ, ആ രണ്ടു ദേവീസമാനസ്ത്രീകളും ഞാൻ ഇവിടെ നിർദ്ദേശിച്ച വ്രതം നിയമപ്രകാരം ഒരു വർഷം അനുഷ്ഠിക്കട്ടെ; പിന്നെ അവർ ശുദ്ധരാകും.”
Verse 43
सत्यवत्युवाच सद्यो यथा प्रपद्येते देव्यौ गर्भ तथा कुरु,सत्यवतीने कहा--बेटा! ये दोनों रानियाँ जिस प्रकार शीघ्र गर्भ धारण करें, वह उपाय करो
സത്യവതി പറഞ്ഞു—“മകനേ! ഈ രണ്ടു ദേവീസമാനസ്ത്രീകളും ഉടൻ ഗർഭം ധരിക്കുമാറാക്കുക.”
Verse 44
अराजकेषु राष्ट्रेषु प्रजानाथा विनश्यति । नश्यन्ति च क्रिया: सर्वा नास्ति वृष्टिन देवता
രാജാവില്ലാത്ത രാജ്യങ്ങളിൽ പ്രജകൾ അനാഥരായി നശിക്കുന്നു. യജ്ഞദാനാദി എല്ലാ കർമങ്ങളും ലോപിക്കുന്നു; അവിടെ മഴയില്ല, ദേവന്മാരുടെ വാസവും ഇല്ല.
Verse 45
कथं चाराजंक राष्ट्र शक््यं धारयितु प्रभो । तस्माद् गर्भ समाधत्स्व भीष्म: संवर्धयिष्यति
പ്രഭോ! രാജാവില്ലാതെ രാജ്യം എങ്ങനെ നിലനിർത്താൻ കഴിയും? അതിനാൽ വൈകാതെ ഗർഭാധാനം ഏർപ്പെടുത്തുക; ഭീഷ്മൻ ആ കുഞ്ഞിനെ വളർത്തി പോഷിക്കും.
Verse 46
व्यास उवाच यदि पुत्र: प्रदातव्यो मया भ्रातुरकालिक: । विरूपतां मे सहतां तयोरेतत् परं व्रतम्
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—അമ്മേ! കാലനിയമം കാത്തിരിക്കാതെ എനിക്ക് സഹോദരനുവേണ്ടി പുത്രനെ നൽകേണ്ടിവന്നാൽ, ആ രണ്ടു ദേവിമാർക്കുള്ള പരമവ്രതം ഇതുതന്നെ: എന്റെ വിരൂപരൂപം സഹിക്കുക, എന്നെ കണ്ടാൽ ശാന്തമായി നിലകൊള്ളുക, ഭയപ്പെടാതിരിക്കുക.
Verse 47
यदि मे सहते गन्ध॑ रूप॑ वेषं तथा वपु: । अद्यैव गर्भ कौसल्या विशिष्ट प्रतिपद्यताम्,यदि कौसल्या (अम्बिका) मेरे गन्ध, रूप, वेष और शरीरको सहन कर ले तो वह आज ही एक उत्तम बालकको अपने गर्भमें पा सकती है
കൗസല്യ (അംബിക) എന്റെ ഗന്ധം, രൂപം, വേഷം, ശരീരം എന്നിവ സഹിക്കുമെങ്കിൽ, അവൾ ഇന്നുതന്നെ ഗർഭത്തിൽ ഒരു വിശിഷ്ട പുത്രനെ പ്രാപിക്കട്ടെ.
Verse 48
वैशम्पायन उवाच एवमुक्क्त्वा महातेजा व्यास: सत्यवतीं तदा | शयने सा च कौसल्या शुचिवस्त्रा हालंकृता
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മഹാതേജസ്വിയായ വ്യാസൻ സത്യവതിയോട്: “കൗസല്യ (അംബിക) സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധവസ്ത്രം ധരിച്ചു അലങ്കരിച്ച് ശയ്യയിൽ കാത്തിരിക്കട്ടെ” എന്നു പറഞ്ഞു; അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം അപ്രത്യക്ഷനായി. തുടർന്ന് സത്യവതി ഏകാന്തത്തിൽ തന്റെ മരുമകൾ അംബികയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു, പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ധർമ്മവും അർത്ഥവും ചേർന്ന ഹിതവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കണമെന്ന് ഉപദേശിച്ചു.
Verse 49
समागमनमाकाड्क्षेदिति सो<न्तर्हितो मुनि: । ततो5भिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ‘സംഗമത്തെ കാത്തിരിക്കട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് മുനി അന്തർധാനം ചെയ്തു. തുടർന്ന് ദേവി സത്യവതി ഏകാന്തത്തിലിരുന്ന മരുമകളുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു ധർമ്മവും അർത്ഥവും ചേർന്ന ഹിതവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 50
धर्म्यमर्थसमायुक्तमुवाच वचन हितम् | कौसल्ये धर्मतन्त्र॑ त्वां यद् ब्रवीमि निबोध तत्
അവൾ ധാർമ്മികവും അർത്ഥസമ്മതവും ഹിതകരവുമായ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു— “കൗസല്യേ, ധർമ്മശാസനത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധിച്ചു ഗ്രഹിക്ക.”
Verse 51
भरतानां समुच्छेदो व्यक्त मद्धाग्यसंक्षयात् व्यथितां मां च सम्प्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम्
എന്റെ ഭാഗ്യക്ഷയത്താൽ ഭാരതവംശത്തിന്റെ നാശം വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു. എന്നെ വ്യഥിതയെയും പിതൃവംശത്തെ പീഡിതമായും കണ്ടു—
Verse 52
भीष्मो बुद्धिमदान्महाां कुलस्यास्य विवृद्धये । साच बुद्धिस्त्वय्यधीना पुत्रि प्रापपय मां तथा
ഈ കുലത്തിന്റെ വർദ്ധനയ്ക്കായി ബുദ്ധിമാനായ മഹാത്മാവ് ഭീഷ്മൻ ഒരു മാർഗം നിർദ്ദേശിച്ചു. മകളേ, ആ ഉപദേശത്തിന്റെ വിജയം നിന്റെ കൈകളിലാണ്; അതിനാൽ ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞതുപോലെ എന്നെ ആ നിലയിലേക്കെത്തിക്ക.
Verse 53
नष्टं च भारतं वंशं पुनरेव समुद्धर । पुत्र जनय सुश्रोणि देवराजसमप्र भम्
നശിച്ച ഭാരതവംശത്തെ വീണ്ടും ഉയർത്തുക. ഓ സുഷ്രോണീ, ദേവരാജനോടു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള പുത്രനെ പ്രസവിക്ക.
Verse 54
सा धर्मतो<नुनीयैनां कथंचिद् धर्मचारिणीम् | भोजयामास वितष्रांश्र देवर्षीनतिथींस्तथा
ധർമ്മത്തെ മുൻനിർത്തി, ധർമ്മാചരണത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ള ആ സ്ത്രീയെ അവൾ എങ്ങനെയോ സമ്മതിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ബ്രാഹ്മണർക്കും, ലോകവാഞ്ചകളില്ലാത്ത ദേവർഷിമാർക്കും, അതിഥികൾക്കും ആഹാരം നൽകി—അതിഥിധർമ്മവും ആചാരവും പൂർത്തിയാക്കി.
Verse 103
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें भीष्म-सत्यवती-संवादविषयक एक सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിനകത്തെ സംഭവപർവത്തിൽ ഭീഷ്മ–സത്യവതി സംവാദവിഷയകമായ നൂറ്റിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 104
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि सत्यवत्युपदेशे चतुरधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ സംഭവപർവത്തിൽ സത്യവതീ ഉപദേശവിഷയകമായ നൂറ്റിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തം.
Verse 131
अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत् । तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत
ഞാൻ അപ്പോൾ ബാലികയായിരുന്നു; അവൻ എന്നെ കീഴടക്കി തന്റെ തേജസ്സിന്റെ ബലത്തിൽ വശപ്പെടുത്തി. ഹേ ഭാരതാ! ലോകത്തെ അന്ധകാരത്തിൽ മൂടി, വള്ളത്തിൽ കയറിയ സ്ത്രീയെ ആരോ പിടിച്ചുപറിക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ എന്നെ വേഗത്തിൽ—പ്രതിരോധത്തിന് ഇടമില്ലാതെ—കൊണ്ടുപോയി.
Verse 223
उक्त भवत्या यच्छेयस्तन्महां रोचते भृशम् । वैशम्पायनजी कहते हैं--महर्षि व्यासका नाम लेते ही भीष्मजी हाथ जोड़कर बोले--“माताजी! जो मनुष्य धर्म
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ ശ്രേയസ്സായി പറഞ്ഞ മാർഗം എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമാണ്.”
Verse 303
सत्यवत्यथ वीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम् । विधि और मन्त्रोच्चारणपूर्वक की हुई उस पूजासे व्यासजी बहुत प्रसन्न हुए। जब वे आसनपर बैठ गये
അനന്തരം സത്യവതി അദ്ദേഹത്തെ നോക്കി ഉടൻതന്നെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. വിധിപൂർവവും മന്ത്രോച്ചാരണസഹിതവും ചെയ്ത ആ പൂജയിൽ മഹർഷി വ്യാസൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി. അദ്ദേഹം ആസനത്തിൽ ഇരുന്നപ്പോൾ, മാതാവ് സത്യവതി അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുശലക്ഷേമം ചോദിച്ചു; അദ്ദേഹത്തെ നോക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 426
न हि मामव्रतोपेता उपेयात् काचिदड़ना । विचित्रवीर्यकी स्त्रियोंको मेरे बताये अनुसार एक वर्षतक विधिपूर्वक व्रत (जितेन्द्रिय होकर केवल संतानार्थ साधन) करना होगा
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—“നിർദ്ദേശിച്ച വ്രതം സ്വീകരിക്കാത്ത ഒരു സ്ത്രീക്കും എന്റെ സമീപത്തേക്ക് വരാൻ പാടില്ല. വിചിത്രവീര്യന്റെ ഭാര്യമാർ ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ പൂർണ്ണ ഒരു വർഷം വിധിപൂർവം വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം—ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടെ, സന്താനോത്പാദനമെന്ന ഒരേയൊരു ലക്ഷ്യത്തോടെ—അപ്പോൾ മാത്രമേ അവർ ശുദ്ധരായി കണക്കാക്കപ്പെടൂ. വ്രതം പാലിക്കാത്ത സ്ത്രീ എന്റെ അടുത്തേക്ക് വരരുത്.”
Verse 533
स हि राज्यथुरं गुर्वीमुद्रक्ष्यति कुलस्य न: । 'सुश्रोणि! इस नष्ट होते हुए भरतवंशका पुनः उद्धार करो। तुम देवराज इन्द्रके समान एक तेजस्वी पुत्रको जन्म दो। वही हमारे कुलके इस महान् राज्यभारको वहन करेगा”
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—“അവൻ തന്നെയാകും നമ്മുടെ കുലത്തിന്റെ രാജധുര എന്ന ഭാരമേറിയ നുകം ഉയർത്തി നിർത്തുക. ഹേ സുഷ്രോണി, നാശത്തിലേക്ക് വഴുതുന്ന ഈ ഭരതവംശത്തെ വീണ്ടും ഉയർത്തുക. ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ തേജസ്സുള്ള ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിക്ക; അവൻ തന്നെയാകും നമ്മുടെ കുലത്തിന്റെ ഈ മഹത്തായ രാജഭാരം വഹിക്കുക.”
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly balances personal choice and dynastic obligation: marriage is portrayed as both an individual selection (svayaṃvara) and a statecraft instrument managed by elders, raising questions about consent, duty, and political necessity within kṣatriya governance.
Authority is sustained through ethically legible institutions—recognized marriage norms, accountable leadership, and the public conversion of conflict into ordered tribute—showing that stability depends on transforming force into governance under dharma.
No explicit phalaśruti appears here; instead, the meta-emphasis is reputational: the text frames Pāṇḍu’s actions as restoring ancestral kīrti, signaling how narrative remembrance functions as a moral-political ledger within itihāsa.