Adhyaya 4
Soma Pacifies the Pracetās; Dakṣa’s Haṁsa-guhya Prayers; Hari Grants Creative Power
വിസർഗം (ദ്വിതീയ സൃഷ്ടി) വിശദമായി കേൾക്കണമെന്ന പരീക്ഷിത്തിന്റെ ആഗ്രഹത്തിന് മറുപടിയായി ശുകദേവൻ, ദീർഘതപസ്സിന് ശേഷം മടങ്ങിയെത്തിയ പ്രചേതസുകളുടെ സംഭവത്തെ മുൻ സൃഷ്ടിവിവരണങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഭൂമി വൃക്ഷങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞുകിടക്കുന്നത് കണ്ട പ്രചേതസുകൾ ക്രോധിച്ച് അഗ്നിയും വായുവും വിട്ട് വനങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. അപ്പോൾ സസ്യങ്ങളുടെ അധിപതിയും ചന്ദ്രദേവനുമായ സോമൻ ഇടപെട്ട്, രാജധർമ്മം വൃക്ഷങ്ങളടക്കം എല്ലാ പ്രജകളെയും സംരക്ഷിക്കലാണെന്നും ചരാചരഭൂതങ്ങളിൽ പരമാത്മാവിന്റെ സാന്നിധ്യമുണ്ടെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു. സോമൻ വൃക്ഷങ്ങൾ വളർത്തിയ മാരിഷയെ സമർപ്പിക്കുന്നു; അവളിൽ നിന്ന് പ്രചേതസുകൾക്ക് ദക്ഷൻ ജനിച്ച് ലോകങ്ങളെ പ്രജകളാൽ നിറയ്ക്കും. ദക്ഷൻ ആദ്യം മനസ്സിലൂടെ സൃഷ്ടി ചെയ്യുന്നു; അത് അപര്യാപ്തമെന്ന് കണ്ടു അഘമർഷണത്തിൽ കഠിനതപസ്സു ചെയ്ത് ഹംസഗുഹ്യ പ്രാർത്ഥനകളാൽ ഗുണാതീതനും പ്രമാണാതീതനും ആയിട്ടും അന്തര്യാമിയായ ഭഗവാനെ സ്തുതിക്കുന്നു. പ്രസന്നനായ ഹരി എട്ടുകൈകളുള്ള മഹാരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു സൃഷ്ടിയുടെ ലക്ഷ്യം ഉപദേശിച്ച് അസിക്നിയെ ഭാര്യയായി നൽകി പ്രജനനശക്തി അനുഗ്രഹിക്കുന്നു; തുടർന്ന് വംശവിസ്താരത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം ആരംഭിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
ശ്രീരാജാവ് പറഞ്ഞു—സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, മനുഷ്യർ, നാഗങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നിവരുടെ സൃഷ്ടിയെ നിങ്ങൾ സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ, ഭഗവൻ, അതേ കാര്യത്തെ വിശദമായി അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കൂടാതെ പരമഭഗവാൻ ഏത് ശക്തിയാൽ അനുശൃഷ്ടി (ദ്വിതീയ സൃഷ്ടി) സൃഷ്ടിച്ചു എന്നും അറിയണം।
Verse 2
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
ശ്രീരാജാവ് പറഞ്ഞു—സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, മനുഷ്യർ, നാഗങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നിവരുടെ സൃഷ്ടിയെ നിങ്ങൾ സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ, ഭഗവൻ, അതേ കാര്യത്തെ വിശദമായി അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കൂടാതെ പരമഭഗവാൻ ഏത് ശക്തിയാൽ അനുശൃഷ്ടി (ദ്വിതീയ സൃഷ്ടി) സൃഷ്ടിച്ചു എന്നും അറിയണം।
Verse 3
श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणि: । प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमा: ॥ ३ ॥
ശ്രീസൂതൻ പറഞ്ഞു—രാജർഷിയുടെ ഈ ചോദ്യം കേട്ട മഹായോഗി ബാദരായണി (ശുകദേവൻ) അതിനെ പ്രശംസിച്ചു; പിന്നെ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 4
श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतस: पुत्रा दश प्राचीनबर्हिष: । अन्त:समुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥
ശ്രീശുകദേവൻ പറഞ്ഞു—പ്രാചീനബർഹിഷിന്റെ പത്തു പുത്രന്മാരായ പ്രചേതസ്സുകൾ സമുദ്രജലത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്ത് ജലത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്നപ്പോൾ, ഭൂമിയുടെ മുഴുവൻ ഉപരിതലം വൃക്ഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ടു।
Verse 5
द्रुमेभ्य: क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यव: । मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥
ജലത്തിൽ ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്തതിനാൽ പ്രചേതസ്സുകൾ വൃക്ഷങ്ങളോട് ക്രുദ്ധരായി. അവയെ ചാരമാക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു അവർ തങ്ങളുടെ വായിൽ നിന്ന് കാറ്റും അഗ്നിയും സൃഷ്ടിച്ചു।
Verse 6
ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह । राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥
ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! കാറ്റും അഗ്നിയും വൃക്ഷങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, വൃക്ഷങ്ങളുടെ രാജാവും ചന്ദ്രന്റെ അധിദേവതയും ആയ മഹാസോമൻ പ്രചേതസ്സുകളുടെ കോപം ശമിപ്പിക്കുവാൻ രാജസദൃശമായി സംസാരിച്ചു।
Verse 7
न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ । विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतय: स्मृता: ॥ ७ ॥
ഹേ മഹാഭാഗ്യവാന്മാരേ! ഈ ദീന വൃക്ഷങ്ങളെ ചാരമാക്കി നശിപ്പിക്കുന്നത് നിങ്ങള്ക്ക് യോജിച്ചതല്ല. നിങ്ങൾ പ്രജകളുടെ വർദ്ധനയും ക്ഷേമവും ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ; അവരുടെ രക്ഷകരെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നവർ ആകുന്നു।
Verse 8
अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्यय: । वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभु: ॥ ८ ॥
അഹോ! പ്രജാപതിമാരുടെയും അധിപതിയായ, അവ്യയനും സർവ്വവ്യാപിയുമായ ഭഗവാൻ ശ്രീഹരിയാണ് ഈ വൃക്ഷങ്ങളെയും ഔഷധികളെയും സൃഷ്ടിച്ചത്; അവ മറ്റു ജീവികൾക്ക് ആഹാരവും പോഷണവും ആകേണ്ടതിന്।
Verse 9
अन्नं चराणामचरा ह्यपद: पादचारिणाम् । अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पद: ॥ ९ ॥
പ്രകൃതിയുടെ ക്രമത്തിൽ ഫല‑പുഷ്പങ്ങൾ കീടങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും ആഹാരം; പുല്ല് മുതലായ അപാദജീവികളെ പശു‑മഹിഷി പോലുള്ള ചതുഷ്പദങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നു; മുൻകാലുകൾ കൈകളായി ഉപയോഗിക്കാനാകാത്ത മൃഗങ്ങൾ നഖധാരികളായ വ്യാഘ്രാദികളുടെ ഭക്ഷ്യം; മാൻ‑ആട് മുതലായവയും ധാന്യവും മനുഷ്യരുടെ ആഹാരം।
Verse 10
यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघा: । प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान्निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥
ഹേ നിർമലഹൃദയരേ, നിങ്ങളുടെ പിതാവായ പ്രാചീനബർഹിയും ദേവദേവനായ ഭഗവാനും നിങ്ങളെ പ്രജാസൃഷ്ടിക്കായി നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രജകളുടെയും സന്തതിയുടെയും പോഷണത്തിന് ആവശ്യമായ ഈ വൃക്ഷങ്ങളും ഔഷധികളും നിങ്ങൾ എങ്ങനെ ചാരമാക്കാൻ യോഗ്യരാകും?
Verse 11
आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । पित्रा पितामहेनापि जुष्टं व: प्रपितामहै: ॥ ११ ॥
സത്സംഗികളുടെ മാർഗം സ്വീകരിക്കൂ—നിങ്ങളുടെ പിതാവും പിതാമഹനും പ്രപിതാമഹന്മാരും നടന്നത് അതേ വഴിയാണ്: മനുഷ്യർ, മൃഗങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ പ്രജകളെ പരിപാലിക്കൽ. കാരണമില്ലാതെ ജ്വലിക്കുന്ന കോപം തടയൂ; അതിനാൽ നിങ്ങളുടെ കോപം നിയന്ത്രിക്കണമെന്ന് ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു।
Verse 12
तोकानां पितरौ बन्धू दृश: पक्ष्म स्त्रिया: पति: । पति: प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुध: सुहृत् ॥ १२ ॥
എങ്ങനെ അച്ഛനും അമ്മയും മക്കളുടെ സുഹൃത്തും പോഷകനുമാകുന്നു; എങ്ങനെ കണ്ണിമ കണ്ണിനെ കാക്കുന്നു; എങ്ങനെ ഭർത്താവ് സ്ത്രീയെ പോഷിച്ച് സംരക്ഷിക്കുന്നു; എങ്ങനെ ഗൃഹസ്ഥൻ ഭിക്ഷുക്കൾക്ക് ആശ്രയം; എങ്ങനെ പണ്ഡിതൻ അജ്ഞനു സുഹൃത്ത്—അതുപോലെ രാജാവ് എല്ലാ പ്രജകൾക്കും ജീവദാതാവും രക്ഷകനുമാണ്. വൃക്ഷങ്ങളും രാജന്റെ പ്രജകളാണ്; അതിനാൽ അവയ്ക്ക് സംരക്ഷണം നൽകണം।
Verse 13
अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वर: । सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥
സകലഭൂതങ്ങളുടെയും ദേഹാന്തരത്തിൽ—ചരവും അചരവും, മനുഷ്യൻ, പക്ഷി, മൃഗം, വൃക്ഷം എന്നിവയിലുമെല്ലാം—ആത്മരൂപത്തിൽ ഹരിയായ ഈശ്വരൻ വസിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ ദേഹവും പ്രഭുവിന്റെ വാസസ്ഥാനം, ക്ഷേത്രം എന്നപോലെ കാണുക; അത്തരമൊരു ദർശനത്തിൽ ഭഗവാൻ പ്രസന്നനാകും. അതുകൊണ്ട് കോപത്തോടെ വൃക്ഷരൂപ ജീവികളെ കൊല്ലരുത്।
Verse 14
य: समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् । आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते ॥ १४ ॥
ആത്മതത്ത്വജിജ്ഞാസയാൽ ദേഹത്തിൽ ആകാശത്തിൽ നിന്നു വീണതുപോലെ പെട്ടെന്ന് ഉണരുന്ന പ്രബലമായ ക്രോധത്തെ അടക്കുന്നതു, പ്രകൃതിഗുണങ്ങളുടെ സ്വാധീനം അതിക്രമിക്കുന്നു।
Verse 15
अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनै: खिलानां शिवमस्तु व: । वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥
ഈ ദീനവൃക്ഷങ്ങളെ ഇനി കത്തിക്കേണ്ട; ശേഷിക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾക്ക് മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ, നിങ്ങളും സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കൂ। വൃക്ഷങ്ങൾ പുത്രിയായി വളർത്തിയ ‘മരിഷാ’ എന്ന സുന്ദരിയും ഗുണവതിയുമായ കന്യകയെ ഭാര്യയായി സ്വീകരിക്കൂ।
Verse 16
इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥
ഹേ രാജാവേ! ഇങ്ങനെ വരാരോഹയായ അപ്സരാകന്യയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ചന്ദ്രരാജൻ സോമൻ അവളെ അവർക്കു നൽകി പുറപ്പെട്ടു; പ്രചേതസ്സുകൾ ധർമ്മവിധിപ്രകാരം അവളെ വിവാഹം ചെയ്തു।
Verse 17
तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्ष: प्राचेतस: किल । यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रय: ॥ १७ ॥
ആ കന്യയുടെ ഗർഭത്തിൽ പ്രചേതസ്സുകൾക്ക് ‘പ്രാചേതസ’ ദക്ഷൻ ജനിച്ചു; അവന്റെ പ്രജാസൃഷ്ടിയാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജീവികളാൽ നിറഞ്ഞു।
Verse 18
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सल: । रेतसा मनसा चैव तन्ममावहित: शृणु ॥ १८ ॥
പുത്രിമാരോടു അത്യന്തം വാത്സല്യമുള്ള ദക്ഷൻ, വീര്യത്തിലൂടെയും മനസ്സിലൂടെയും എങ്ങനെ വിവിധ ജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ചു—അത് എന്റെ വാക്കുകളിൽ നിന്ന് ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ।
Verse 19
मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमा: प्रजा: । देवासुरमनुष्यादीन्नभ:स्थलजलौकस: ॥ १९ ॥
പ്രജാപതി ദക്ഷൻ ആദ്യം മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ വിവിധ ജീവജാതികളെ സൃഷ്ടിച്ചു—ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, മനുഷ്യർ മുതലായവയും ആകാശം, ഭൂമി, ജലം എന്നിവയിൽ വസിക്കുന്നവയും।
Verse 20
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापति: । विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्दुष्करं तप: ॥ २० ॥
പ്രജാപതി ദക്ഷൻ പ്രജാസൃഷ്ടി യഥാവിധി വർധിക്കാത്തത് കണ്ടപ്പോൾ, വിന്ധ്യപർവതനിരയ്ക്കടുത്തൊരു പർവതത്തിലേക്ക് ചെന്നു അവിടെ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു।
Verse 21
तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥ २१ ॥
ആ പർവതത്തിനടുത്ത് ‘അഘമർഷണ’ എന്ന പേരിലുള്ള പരമ പാപഹരമായ തീർത്ഥം ഉണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ ദക്ഷൻ നിത്യമായി സ്നാനാദി ആചാരങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് മഹത്തായ തപസ്സിലൂടെ ഭഗവാൻ ഹരിയെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു।
Verse 22
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् । तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरि: ॥ २२ ॥
ദക്ഷൻ ‘ഹംസഗുഹ്യ’ എന്ന പ്രാർത്ഥനാസ്തോത്രംകൊണ്ട് അധോക്ഷജനായ ഭഗവാനെ സ്തുതിച്ചു. രാജാവേ, ആ പ്രാർത്ഥനകളാൽ ഹരി എങ്ങനെ പ്രസന്നനായെന്നത് ഞാൻ നിനക്കു പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കും।
Verse 23
श्रीप्रजापतिरुवाच नम: परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभि- र्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥
ശ്രീപ്രജാപതി പറഞ്ഞു—അനുഭവം ഒരിക്കലും അസത്യമായിത്തീരാത്ത പരമപുരുഷനു നമസ്കാരം; ത്രിഗുണമയമായ മായയുടെ പ്രതിഭാസം മൂലം ജീവബന്ധനത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാനമായിരിക്കുന്നവനു നമസ്കാരം; ഇന്ദ്രിയപ്രമാണങ്ങൾക്ക് അദൃശ്യമാകുന്ന ധാമമുള്ളവനു നമസ്കാരം; ഗുണതത്ത്വബുദ്ധിക്കും അതീതനായ, നിർലിപ്തസ്വരൂപനായ, സ്വയംഭൂവും സ്വയംസിദ്ധനുമായ അവനു ഞാൻ ആദരപൂർവ്വം പ്രണാമം അർപ്പിക്കുന്നു।
Verse 24
न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्यु: सखा वसन् संवसत: पुरेऽस्मिन् । गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टे- स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥
വിഷയങ്ങൾ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അവയെ എങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കുന്നു എന്ന് അറിയാത്തതുപോലെ, ദേഹത്തിൽ പരമാത്മാവിനൊപ്പം വസിച്ചിട്ടും ബന്ധിതജീവൻ സൃഷ്ടിനിയന്താവായ പരമപുരുഷൻ തന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ എങ്ങനെ നടത്തുന്നു എന്ന് ഗ്രഹിക്കില്ല. ആ പരമനിയന്താവിന് നമസ്കാരം।
Verse 25
देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा- मात्मानमन्यं च विदु: परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥
ജഡമായ ദേഹം, പ്രാണവായുക്കൾ, ബാഹ്യ-അന്തരിന്ദ്രിയങ്ങൾ, ഭൂതങ്ങളും തന്മാത്രകളും—ഇവയ്ക്ക് സ്വന്തം സ്വഭാവവും പരസ്പരവും നിയന്ത്രകരെയും അറിയാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ചൈതന്യമയമായ ജീവൻ ഇവയും അവയുടെ മൂലമായ ത്രിഗുണങ്ങളും അറിയുന്നു; എങ്കിലും സർവജ്ഞനും അനന്തനുമായ പരമേശ്വരനെ ദർശിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ഞാൻ അവനോട് നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 26
यदोपरामो मनसो नामरूप- रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नम: ॥ २६ ॥
മനം നാമ-രൂപങ്ങളുടെ കല്പനയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി ഉപരമിച്ച്, ജാഗ്രത്-സ്വപ്നം പോലെ വിചലിതമാകാതെയും സുഷുപ്തി പോലെ ലയിക്കാതെയും ഇരിക്കുമ്പോൾ സമാധിസ്ഥിതി ലഭിക്കുന്നു. ആ നിർമല സമാധിയിലേയാണ് പരമഹംസസ്വരൂപനായ ഭഗവാൻ വെളിപ്പെടുന്നത്. ആ ശുചിസദ്മനായ പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം।
Verse 27
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
യജ്ഞകർമ്മത്തിൽ നിപുണരായ ബ്രാഹ്മണർ പതിനഞ്ച് സാമിധേനി മന്ത്രങ്ങളാൽ മരത്തിനുള്ളിൽ ഗൂഢമായ അഗ്നിയെ പുറത്തെടുക്കുന്നതുപോലെ, ഉന്നതചേതനയുള്ള യോഗികൾ ധ്യാനത്തിലൂടെ ഹൃദയസ്ഥനായ പരമാത്മാവിനെ കണ്ടെത്തുന്നു. ഹൃദയം ത്രിഗുണങ്ങൾ, ഒമ്പത് തത്ത്വങ്ങൾ, അഞ്ച് ഭൂതങ്ങൾ, പത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—ഇത് പ്രഭുവിന്റെ ബഹിരംഗശക്തിയാണ്. ആ പരമാത്മാവ് എന്നിൽ പ്രസന്നനാകട്ടെ।
Verse 28
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
അവൻ തന്നെയാണ് എന്റെ അനന്തവിധമായ മായയെ നിഷേധിച്ച് നിർവാണസുഖാനുഭവം നൽകുന്ന പരമാത്മാവ്. അവൻ അനേകം ദിവ്യനാമങ്ങളാൽ വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ തന്നെയാണ് വിശ്വരൂപൻ. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അപ്രാപ്യമായ, അവ്യാഖ്യേയമായ ആത്മശക്തിയുള്ള പ്രഭു എന്നിൽ പ്രസന്നനാകട്ടെ।
Verse 29
यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षण: ॥ २९ ॥
ഭൗതിക ശബ്ദകമ്പനങ്ങളാൽ പറയപ്പെടുന്നതും, ഭൗതിക ബുദ്ധിയാൽ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നതും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളാലോ മനസ്സാലോ അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നതും—ഇവയെല്ലാം പ്രകൃതിഗുണങ്ങളുടെ വികാരങ്ങൾ മാത്രമാണ്; അതിനാൽ ഭഗവാന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപത്തെ ഇത് സ്പർശിക്കുന്നില്ല. അവൻ ഗുണങ്ങളുടെ ഉറവിടവും സൃഷ്ടിയുടെ കാരണവും; സൃഷ്ടിക്ക് മുമ്പും ശേഷവും നിലനിൽക്കുന്നവൻ. ആ കാരണകാരണമാകുന്ന പരമപുരുഷനു ഞാൻ നമസ്കാരം അർപ്പിക്കുന്നു।
Verse 30
यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च । परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥
എവിടെയാണോ എല്ലാം പ്രതിഷ്ഠിതം, ആരിൽ നിന്നുമാണ്യും ആരാൽ തന്നെയാണ്യും എല്ലാം പ്രവഹിക്കുന്നത്; എല്ലാം അവന്റേതും എല്ലാം അവനേയ്ക്ക് അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നതും; അവൻ തന്നെ ചെയ്യുകയും ചെയ്യിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ—അവനേ ആദിമുതൽ പ്രസിദ്ധമായ പരബ്രഹ്മം. ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ എല്ലാ കാരണങ്ങളുടെയും കാരണമാകുന്ന അവൻ ഏകമാത്രൻ, അദ്വിതീയൻ; അവന് മറ്റൊരു കാരണം ഇല്ല. അവനു ഞാൻ നമസ്കാരം അർപ്പിക്കുന്നു।
Verse 31
यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥
അനന്ത ദിവ്യഗുണങ്ങളുള്ള സർവ്വവ്യാപിയായ ഭഗവാൻ വാദികളായ ദാർശനികരുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ അന്തർയാമിയായി പ്രവർത്തിച്ച്, ചിലപ്പോൾ സമ്മതവും ചിലപ്പോൾ വിരോധവും ഉണ്ടാക്കി, അവരെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആത്മമോഹത്തിലേക്ക് തള്ളുന്നു. അതിനാൽ അവർ ഒരു തീർച്ചയിലെത്താൻ കഴിയുന്നില്ല. ആ അനന്തഗുണസമ്പന്നനായ മഹിമാവാനായ പ്രഭുവിന് ഞാൻ നമസ്കാരം അർപ്പിക്കുന്നു।
Verse 32
अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो- रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणो: । अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययो: समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥
‘ഉണ്ട്’ ‘ഇല്ല’ എന്നിങ്ങനെ വിരുദ്ധമായി പറയുന്ന ആസ്തികരും നാസ്തികരും എന്ന രണ്ട് പക്ഷങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും, അവരുടെ വിഷയം ഒരേ പരമതത്ത്വമാണ്; അത് വ്യത്യസ്തമായിട്ടും വിരോധമില്ലാത്ത ധർമ്മങ്ങളാൽ യുക്തമാണ്. യോഗി പരമാത്മാവിനെ അംഗീകരിച്ച് ആത്മീയ കാരണത്തെ കണ്ടെത്തുന്നു; സാംഖ്യൻ ഭൗതിക ഘടകങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്ത് നിർഗുണ/നിരാകാര നിഗമനത്തിലേക്ക് ചായുകയും പരമകാരണം അംഗീകരിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എങ്കിലും അവസാനം ഇരുവരും അതേ പരബ്രഹ്മത്തെ തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ പരബ്രഹ്മനു ഞാൻ നമസ്കാരം അർപ്പിക്കുന്നു।
Verse 33
योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल- मनामरूपो भगवाननन्त: । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि- र्भेजे स मह्यं परम: प्रसीदतु ॥ ३३ ॥
ഭൗതിക നാമരൂപലീലകളില്ലാത്തവനായിട്ടും അനന്തനായ ഭഗവാൻ, തന്റെ കമലപാദമൂലം ഭജിക്കുന്ന ഭക്തന്മാർക്ക് പ്രത്യേക കൃപ നൽകാൻ ദിവ്യ നാമങ്ങളും രൂപങ്ങളും ജന്മകർമ്മലീലകളും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. സച്ചിദാനന്ദവിഗ്രഹനായ ആ പരമഭഗവാൻ എനിക്കു പ്രസാദിക്കട്ടെ।
Verse 34
य: प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति । यथानिल: पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥
ജീവികളുടെ ആശയാനുസരിച്ച് ദേഹത്തിൽ നിലകൊണ്ട് പ്രാകൃത ജ്ഞാനപഥങ്ങളിലൂടെ വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷനാകുന്നവൻ—വായു പാർത്ഥിവഗുണങ്ങൾ വഹിക്കുന്നതുപോലെ—ആ പരമേശ്വരൻ എന്റെ മനോരഥം നിറവേറ്റട്ടെ।
Verse 35
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ശ്രീശുകദേവൻ പറഞ്ഞു—ദക്ഷൻ ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ ഭക്തവത്സലനായ ഭഗവാൻ ഹരി അഘമർഷണ എന്ന പുണ്യസ്ഥാനത്ത് പ്രത്യക്ഷനായി, ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠ പരീക്ശിത്।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ഗരുഡന്റെ തോളുകളിൽ പാദങ്ങൾ വെച്ച് പ്രഭു പ്രത്യക്ഷനായി; എട്ട് ദീർഘ മഹാബാഹുക്കളിൽ ചക്രം, ശംഖം, ഖഡ്ഗം, കവചം, അമ്പ്, വില്ല്, പാശം, ഗദ എന്നിവ ദീപ്തമായി തിളങ്ങി।
Verse 37
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
അവൻ പീതാംബരം ധരിച്ചവൻ, ഘനശ്യാമവർണ്ണൻ, പ്രസന്നമുഖനേത്രങ്ങളുള്ളവൻ; വനംമാല ശരീരം അലങ്കരിച്ചു, വക്ഷസ്ഥലത്ത് ശ്രീവത്സചിഹ്നവും കൗസ്തുഭമണിയും തിളങ്ങി।
Verse 38
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
അവന്റെ തലയിൽ മഹാകിരീടം, ചെവികളിൽ മകരാകൃതിയിലുള്ള തിളങ്ങുന്ന കുണ്ഡലങ്ങൾ; കാഞ്ചി, വിരല്മോതിരങ്ങൾ, വളകൾ, നൂപുരങ്ങൾ, അങ്കദങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 39
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ദക്ഷൻ അർപ്പിച്ച സ്തുതികളാൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനായ ഭക്തവത്സലനായ ഭഗവാൻ ഹരി അഘമർഷണ തീർത്ഥത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായി. ഗരുഡന്റെ ഭുജങ്ങളിൽ അവന്റെ കമലപാദങ്ങൾ വിശ്രമിച്ചു; എട്ട് ദീർഘവും ബലവാനും മനോഹരവുമായ ഭുജങ്ങളാൽ അവൻ ദീപ്തനായി. അവന്റെ കൈകളിൽ ചക്രം, ശംഖം, ഖഡ്ഗം, കവചം, ബാണം, ധനുസ്സ്, പാശം, ഗദ എന്നിവ ഓരോന്നായി പ്രകാശിച്ചു. പീതാംബരം ധരിച്ച് ഘനശ്യാമനായി, പ്രസന്നമുഖനയനങ്ങളോടെ, വനമാലയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്; വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ശ്രീവത്സചിഹ്നവും കൗസ്തുഭമണിയും തിളങ്ങി. മഹാകിരീടം, മകരാകൃതിയിലുള്ള കുണ്ഡലങ്ങൾ, കട്ടിബന്ധം, കങ്കണങ്ങൾ, മോതിരങ്ങൾ, നൂപുരങ്ങൾ, ഭുജാഭരണങ്ങൾ എന്നിവയാൽ സജ്ജനായി, ത്രിലോകമോഹന പുരുഷോത്തമരൂപം ധരിച്ചു. നാരദൻ, നന്ദൻ മുതലായ ഭക്തരും ഇന്ദ്രപ്രമുഖ ദേവഗണങ്ങളും സിദ്ധ-ഗന്ധർവ-ചാരണരും ചുറ്റിനിന്ന് നിരന്തരം സ്തുതി-ഗാനങ്ങളാൽ അവനെ ആരാധിച്ചു.
Verse 40
रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वस: । ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापति: ॥ ४० ॥
ഭഗവാന്റെ ആ മഹത്തായ, അത്ഭുതകരമായ, തേജോമയ രൂപം കണ്ട പ്രജാപതി ദക്ഷൻ ആദ്യം അല്പം ഭയപ്പെട്ടു; പിന്നെ അത്യന്തം ആനന്ദത്തോടെ ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 41
न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा । आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरै: ॥ ४१ ॥
പർവതത്തിൽ നിന്നൊഴുകുന്ന നീർചാട്ടങ്ങൾ നദികളെ നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ, ദക്ഷന്റെ ഇന്ദ്രിയദ്വാരങ്ങൾ തീവ്രാനന്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. ആ പരമഹർഷത്തിൽ അവന് ഒന്നും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ഭൂമിയിൽ തന്നെ നിശ്ചലമായി കിടന്നു.
Verse 42
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । चित्तज्ञ: सर्वभूतानामिदमाह जनार्दन: ॥ ४२ ॥
ദക്ഷന് ഒന്നും പറയാൻ കഴിയാതിരുന്നാലും, സർവഭൂതങ്ങളുടെ ഹൃദയം അറിയുന്ന ഭഗവാൻ ജനാർദനൻ, പ്രജാവൃദ്ധി ആഗ്രഹിച്ച് ദണ്ഡവത് ആയി കിടന്നിരുന്ന തന്റെ ഭക്തനായ ആ പ്രജാപതിയെ കണ്ടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 43
श्रीभगवानुवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गत: ॥ ४३ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മഹാഭാഗ പ്രാചേതസാ! തപസ്സിലൂടെ നീ സമ്പൂർണ്ണമായി സിദ്ധനായിരിക്കുന്നു. എന്നോടുള്ള പരമശ്രദ്ധയും ഏകാന്തഭക്തിയും കൊണ്ടു നീ എന്നിൽ ഉന്നതമായ ഭാവം പ്രാപിച്ചു; അതിനാൽ നിന്റെ ജീവിതം കൃതാർത്ഥമായി, നീ പൂർണ്ണസിദ്ധി കൈവരിച്ചു.
Verse 44
प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तप: । ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतय: ॥ ४४ ॥
ഹേ പ്രജാനാഥ ദക്ഷാ! ലോകത്തിന്റെ ക്ഷേമവും വർദ്ധനവും ലക്ഷ്യമാക്കി നീ കഠിനതപസ് അനുഷ്ഠിച്ചതിനാൽ ഞാൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനാണ്. എന്റെ ആഗ്രഹവും ഇതുതന്നെ—ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കണം; അതിനാൽ ലോകഹിതാർത്ഥം എന്റെ ഇച്ഛ നിറവേറ്റാൻ നീ പരിശ്രമിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നിൽ സന്തുഷ്ടനാകുന്നു.
Verse 45
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वरा: । विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतव: ॥ ४५ ॥
ബ്രഹ്മാവും ഭവനായ ശിവനും മനുക്കളും ഉയർന്ന ലോകങ്ങളിലെ ദേവാധിപന്മാരും നിങ്ങളായ പ്രജാപതികളും—ഇവരെല്ലാം എന്റെ വിഭൂതികളാണ്; സകല ജീവികളുടെ സമൃദ്ധിക്ക് കാരണമായി അവരുടെ ഹിതത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
Verse 46
तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृति: । अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासव: सुरा: ॥ ४६ ॥
ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ധ്യാനരൂപമായ തപസ്സാണ് എന്റെ ഹൃദയം; സ്തോത്ര-മന്ത്രരൂപമായ വേദവിദ്യയാണ് എന്റെ ശരീരം; ആത്മീയ പ്രവർത്തനങ്ങളും പരവശഭാവങ്ങളും തന്നെയാണ് എന്റെ സ്വരൂപം. വിധിപൂർവ്വം നടത്തുന്ന യജ്ഞ-ക്രതുക്കൾ എന്റെ അവയവങ്ങൾ; ധർമ്മ-പുണ്യത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന അദൃശ്യ സൗഭാഗ്യം എന്റെ മനസ്സ്; എന്റെ ആജ്ഞകൾ വിവിധ വകുപ്പുകളിൽ നടപ്പാക്കുന്ന ദേവന്മാർ എന്റെ പ്രാണനും ആത്മാവും ആകുന്നു.
Verse 47
अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहि: । संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वत: ॥ ४७ ॥
സൃഷ്ടിക്ക് മുമ്പ് ഞാൻ മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ; അകത്തും പുറത്തും മറ്റൊന്നുമില്ല. അപ്പോൾ ബോധമാത്രം അവ്യക്തമായിരുന്നു; നിദ്രാകാലത്ത് ബോധം പ്രസ്ഫുടമാകാത്തതുപോലെ സർവ്വത്രയും അത് സുഷുപ്തംപോലെ ആയിരുന്നു.
Verse 48
मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रह: । यदासीत्तत एवाद्य: स्वयम्भू: समभूदज: ॥ ४८ ॥
ഞാൻ അനന്തഗുണങ്ങളുടെ ആശ്രയം, അനന്തനും സർവ്വവ്യാപിയും ആകുന്നു; അതിനാൽ ഗുണങ്ങളാൽ എന്റെ ഗുണമയ സ്വരൂപം അറിയപ്പെടുന്നു. എന്റെ മായാശക്തിയിൽ നിന്ന് ഈ ഭൗതിക വിശ്വപ്രപഞ്ചം എന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നേ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ആ വിശ്വപ്രകടനത്തിൽ ആദിസത്തയായ സ്വയംഭൂ അജ ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യക്ഷനായി—അവൻ നിങ്ങളുടെ മൂലകാരണം, ഭൗതിക മാതാവിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവൻ അല്ല.
Verse 49
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
പ്രപഞ്ചനാഥനായ ബ്രഹ്മാവ് എന്റെ ശക്തിയാൽ പ്രചോദിതനായി സൃഷ്ടി നടത്താൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ, താൻ അതിന് അസമർത്ഥനാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് തോന്നി.
Verse 50
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന് ഉപദേശം നൽകി, എന്റെ നിർദ്ദേശാനുസരണം അദ്ദേഹം കഠിനമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു. ഈ തപസ്സിന്റെ ഫലമായി, സൃഷ്ടികർമ്മത്തിൽ തന്നെ സഹായിക്കാൻ നിങ്ങളുൾപ്പെടെ ഒമ്പത് പ്രജാപതികളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ബ്രഹ്മാവിന് സാധിച്ചു.
Verse 51
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापते: । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥
എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട മകനായ ദക്ഷാ, പ്രജാപതി പഞ്ചജനന് അസിക്നി എന്ന് പേരുള്ള ഒരു മകളുണ്ട്, അവളെ നിന്റെ ഭാര്യയായി സ്വീകരിക്കുന്നതിനായി ഞാൻ നിനക്ക് നൽകുന്നു.
Verse 52
मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुन: । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥
ഇനി സ്ത്രീയും പുരുഷനും എന്ന നിലയിൽ ലൈംഗികമായി ഒന്നിക്കുക, അങ്ങനെ ഈ പെൺകുട്ടിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നൂറുകണക്കിന് കുട്ടികൾക്ക് ജന്മം നൽകി ജനസംഖ്യ വർദ്ധിപ്പിക്കുക.
Verse 53
त्वत्तोऽधस्तात्प्रजा: सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥
നിങ്ങൾ അനേകം നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും കുട്ടികൾക്ക് ജന്മം നൽകിയ ശേഷം, അവരും എന്റെ മായയാൽ ആകർഷിക്കപ്പെടുകയും നിങ്ങളെപ്പോലെ ലൈംഗിക ജീവിതത്തിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചെയ്യും. എന്നാൽ നിങ്ങളോടും അവരോടുമുള്ള എന്റെ കാരുണ്യം കാരണം, അവർക്കും ഭക്തിയോടെ എനിക്ക് കാണിക്കകൾ സമർപ്പിക്കാൻ കഴിയും.
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावन: । स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ५४ ॥
ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് വിശ്വഭാവനനായ ഭഗവാൻ ഹരി, ദക്ഷന്റെ സന്നിധിയിൽ, സ്വപ്നത്തിൽ അനുഭവിച്ച വസ്തുവുപോലെ അവിടെയേ തന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു।
Frequently Asked Questions
After prolonged austerities in water, they emerged to find the earth’s surface densely covered by trees, obstructing intended habitation and agriculture. Their reaction is portrayed as krodha born from frustration; the episode becomes a dharma-lesson that population increase must not be pursued through destructive anger against other prajā.
Soma argues that a ruler’s dharma is poṣaṇa—protection and welfare of all subjects, including forests—because the Lord created vegetation as part of the maintenance system for embodied life. Since Paramātmā resides in trees as well, harming them in anger is spiritually offensive and socially self-defeating.
Māriṣā is presented as a virtuous maiden raised by the trees and offered to the Pracetās. Through her womb, the lineage produces Dakṣa, a major prajāpati. The narrative symbolically links ecological protection (trees) with legitimate population growth (prajā-vṛddhi) under dharma.
The Haṁsa-guhya stuti is Dakṣa’s esoteric praise emphasizing that Bhagavān is beyond material vibration, sense perception, and speculative intellect, yet is realized in purified consciousness and through loving service. The prayers function as a theological key: visarga succeeds when grounded in devotion and divine sanction, not mere technique.
The eight-armed form underscores Hari’s sovereignty over cosmic order and protection. The weapons signify governance, restraint of adharma, and the Lord’s capacity to maintain creation while empowering agents like Dakṣa to perform visarga within dharmic boundaries.
Hari states that before creation He alone existed with His potencies; from His material energy arises the cosmos and Brahmā, who then creates prajāpatis through tapas empowered by the Lord’s guidance. This frames all secondary creators as dependent instruments (śakti-āveśa in function), operating under Bhagavān’s will.