Adhyaya 7

Verse 1

ब्रह्मोवाच यत्रोद्यत: क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्त: । अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिमिव वज्रधरो ददार ॥ १ ॥

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—അനന്തനായ പ്രഭു ലീലാഭാവത്തിൽ സർവയജ്ഞമയമായ വരാഹതനു ധരിച്ചു, ഗർഭോദക മഹാസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭൂമിയെ ഉയർത്താൻ উদ্যതനായപ്പോൾ, ആദിദൈത്യൻ ഹിരണ്യാക്ഷൻ അന്തർമഹാരണവത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; പ്രഭു അവനെ തന്റെ ദംഷ്ട്രയാൽ വജ്രധാരി ഇന്ദ്രൻ പർവ്വതത്തെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ ഭേദിച്ചു വീഴ്ത്തി.

Verse 2

जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । लोकत्रयस्य महतीमहरद् यदार्तिं स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्त: ॥ २ ॥

പ്രജാപതി രുചി തന്റെ ഭാര്യ ആകൂതിയുടെ ഗർഭത്തിൽ ആദ്യം സുയജ്ഞനെ ജനിപ്പിച്ചു. പിന്നെ സുയജ്ഞൻ തന്റെ ഭാര്യ ദക്ഷിണയുടെ ഗർഭത്തിൽ സുയമ മുതലായ ദേവന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. സുയജ്ഞൻ ഇന്ദ്രനായി ത്രിലോകത്തിലെ മഹാദുഃഖങ്ങൾ ഹരിച്ചു; അതുകൊണ്ട് സ്വായംഭുവ മനു അവനെ ‘ഹരി’ എന്നു വിളിച്ചു.

Verse 3

जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभि: समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे । ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्क- मस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥ ३ ॥

പിന്നീട് ഭഗവാൻ കപിലാവതാരമായി ദ്വിജ പ്രജാപതി കർദമന്റെ ഗൃഹത്തിൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യ ദേവഹൂതിയുടെ ഗർഭത്തിൽ, ഒൻപത് പുത്രിമാരോടൊപ്പം അവതരിച്ചു. അദ്ദേഹം മാതാവിന് ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിന്റെ ഉപദേശം നൽകി; അതിനാൽ അവൾ ഈ ജന്മത്തിലേ തന്നെ ഗുണസംഗത്തിന്റെ ചെളിപോലുള്ള മലിനത കഴുകി നീക്കി ശുദ്ധയായി, കപിലൻ കാണിച്ച മോക്ഷമാർഗം പ്രാപിച്ചു.

Verse 4

अत्रेरपत्यमभिकाङ्‍क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहमिति यद् भगवान् स दत्त: । यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगर्द्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्या: ॥ ४ ॥

മഹർഷി അത്രി സന്താനത്തിനായി പ്രാർത്ഥിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിൽ പ്രസന്നനായ ഭഗവാൻ “ഞാൻ ദത്തനായി നിനക്കു ലഭിക്കും” എന്നു അരുളി, അത്രിയുടെ പുത്രനായി ദത്താത്രേയനായി അവതരിച്ചു. അവന്റെ പാദപദ്മരജസ്സാൽ പവിത്രരായ യദു, ഹൈഹയാദികൾ ഭൗതികവും ആത്മീയവും ആയ ഇരുവിധ അനുഗ്രഹങ്ങളും നേടി।

Verse 5

तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपस: स चतु:सनोऽभूत् । प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्त्वं सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५ ॥

വിവിധ ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കാനായി ഞാൻ കഠിന തപസ്സു ചെയ്തു. അതിൽ പ്രസന്നനായ ഭഗവാൻ ആദിയിൽ നാലു സനന്മാരായി അവതരിച്ചു—സനക, സനത്കുമാര, സനന്ദന, സനാതന. മുൻകല്പത്തിലെ പ്രളയത്തിൽ മങ്ങിപ്പോയ ആത്മതത്ത്വം അവർ അത്യന്തം ശരിയായി ഉപദേശിച്ചതിനാൽ മുനികൾ ഉടൻ തന്നെ സത്യം വ്യക്തമായി കണ്ടു।

Verse 6

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतप:प्रभाव: । दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकु: ॥ ६ ॥

തന്റെ തപസ്സിന്റെയും നിയമങ്ങളുടെയും മാർഗം പ്രകടിപ്പിക്കാൻ ഭഗവാൻ ധർമ്മന്റെ ഭാര്യയും ദക്ഷപുത്രിയുമായ മൂർത്തിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നാരായണൻ-നരൻ എന്ന ഇരട്ടരൂപത്തിൽ അവതരിച്ചു. കാമദേവന്റെ സഹചാരികളായ ദേവസുന്ദരികൾ വ്രതഭംഗം വരുത്താൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പരാജയപ്പെട്ടു; കാരണം അവർക്കു തുല്യമായ അനേകം സൗന്ദര്യങ്ങൾ സ്വയം ഭഗവാനിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതു അവർ കണ്ടു।

Verse 7

कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषद‍ृष्टय‍ा रोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेति काम: कथं नु पुनरस्य मन: श्रयेत ॥ ७ ॥

സിദ്ധർ ക്രോധദൃഷ്ടിയാൽ കാമത്തെ ദഹിപ്പിക്കും; എന്നാൽ അസഹ്യമായ ക്രോധത്തെ—സ്വയം ദഹിപ്പിക്കുന്നതിനെ—അവർ ദഹിപ്പിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ആ ക്രോധം പോലും നിർമ്മലാന്തഃകരണനായ ഭഗവാന്റെ ഹൃദയത്തിലേക്ക് കടക്കാൻ ഭയപ്പെടുന്നു; പിന്നെ കാമം എങ്ങനെ അവന്റെ മനസ്സിൽ ആശ്രയം കണ്ടെത്തും?

Verse 8

विद्ध: सपत्‍न्‍युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि । तस्मा अदाद् ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्या: स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८ ॥

രാജാവിന്റെ സന്നിധിയിലേ തന്നെ സഹപത്നിയുടെ കഠിനവാക്കുകളാൽ വേദനിച്ചിട്ടും ബാലനായ ധ്രുവൻ തപസ്സിനായി വനത്തിലേക്ക് പോയി. അവന്റെ സ്തുതിയിൽ പ്രസന്നനായ ഭഗവാൻ അവനു ധ്രുവലോകഗതി നൽകി; ആ ദിവ്യസ്ഥാനത്തെ മേലും കീഴും ഉള്ള മഹാമുനികൾ വാഴ്ത്തുന്നു।

Verse 9

यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र- निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् । त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९ ॥

മഹാരാജ വേനൻ ധർമ്മപഥം വിട്ട് വഴിതെറ്റിയപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണരുടെ വജ്രസമ ശാപം അവന്റെ പുണ്യ-പ്രതാപം ദഹിപ്പിച്ചു; അവൻ നരകത്തിലേക്ക് പതിക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ ഭഗവാൻ അഹേതുകകൃപയാൽ പൃഥു എന്ന പുത്രരൂപത്തിൽ അവതരിച്ചു വേനനെ നരകത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു; ഭൂമിയെ ദോഹനം ചെയ്ത് എല്ലാ തരത്തിലുള്ള വിളകളും സമ്പത്തും വെളിപ്പെടുത്തി।

Verse 10

नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनु- र्यो वै चचार समद‍ृग् जडयोगचर्याम् । यत्पारमहंस्यमृषय: पदमामनन्ति स्वस्थ: प्रशान्तकरण: परिमुक्तसङ्ग: ॥ १० ॥

രാജാ നാഭിയുടെ ഭാര്യ സുദേവിയുടെ പുത്രനായി ഭഗവാൻ ഋഷഭദേവൻ അവതരിച്ചു. സമദൃഷ്ടിയോടെ ജഡയോഗാചരണം നടത്തി മനസ്സിനെ സമത്വത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു. ഋഷികൾ പരമഹംസപദമെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്ന—സ്വസ്ഥത, ശാന്തമായ കരണങ്ങൾ, സംഗമുക്തി—എന്ന പരമസിദ്ധി അദ്ദേഹം വെളിപ്പെടുത്തി।

Verse 11

सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्ण: । छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशती: श्वसतोऽस्य नस्त: ॥ ११ ॥

എന്റെ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) യജ്ഞസത്രത്തിൽ ഭഗവാൻ സാക്ഷാൽ ഹയഗ്രീവാവതാരമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. സ്വർണവർണ്ണനായ യജ്ഞപുരുഷൻ, വേദഛന്ദസ്സുകളുടെ രൂപം, സർവ്വദേവതകളുടെയും അന്തര്യാമി—അവൻ. അവൻ ശ്വസിച്ചപ്പോൾ തന്നെ അവന്റെ നാസാരന്ധ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് വേദസ്തുതികളുടെ മധുരധ്വനികൾ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 12

मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्ध: क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेत: । विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२ ॥

യുഗാന്തസമയത്ത് ഭഗവാൻ മത്സ്യാവതാരമായി സത്യവ്രതൻ എന്ന (ഭാവി വൈവസ്വത) മനുവിന് ദർശനം നൽകും; ഭൂലോകം വരെയുള്ള സർവ്വജീവികൾക്കും അവൻ ആശ്രയമാണ്. മഹാപ്രളയജലഭയത്തിൽ എന്റെ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) വായിൽ നിന്ന് വീണുപോയ വേദങ്ങളെ അവൻ എടുത്തുകൊണ്ട്, ആ വിശാല ജലങ്ങളിൽ വിഹരിച്ചുകൊണ്ട് വേദമാർഗം സംരക്ഷിക്കും।

Verse 13

क्षीरोदधावमरदानवयूथपाना- मुन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेव: । पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणोऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डू: ॥ १३ ॥

ക്ഷീരസമുദ്രത്തിൽ ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും അമൃതം നേടാൻ മന്ദരപർവ്വതത്തെ മഥനദണ്ഡമാക്കി മഥനം ചെയ്തു. അപ്പോൾ ആദിദേവനായ ഭഗവാൻ കച്ചപ (കൂർമ) അവതാരം ധരിച്ചു മന്ദരഗിരിയെ തന്റെ പിറകിൽ താങ്ങി, അത് ധുരിയായി നിലനിൽക്കാൻ. പർവ്വതം മുന്നും പിന്നും നീങ്ങിയപ്പോൾ പിറകിൽ ഉരസലാൽ കണ്ഡു (ചൊറിച്ചിൽ) ഉണ്ടായി; അർദ്ധനിദ്രയിലുമെങ്കിലും ആ ചൊറിച്ചിലിന്റെ സുഖം അദ്ദേഹം അനുഭവിച്ചു।

Verse 14

त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् । दैत्येन्द्रमाशु गदयाभिपतन्तमारा- दूरौ निपात्य विददार नखै: स्फुरन्तम् ॥ १४ ॥

ദേവന്മാരുടെ മഹാഭയം അകറ്റുവാൻ ഭഗവാൻ നൃസിംഹരൂപം ധരിച്ചു. ക്രോധത്തിൽ ഭ്രൂകുടി ചുരുക്കി ഭയങ്കര ദന്തവും മുഖവും കാണിച്ച്, ഗദയോടെ വെല്ലുവിളിച്ച ദൈത്യരാജൻ ഹിരണ്യകശിപുവിനെ തന്റെ തുടകളിൽ വെച്ച് ജ്വലിക്കുന്ന നഖങ്ങളാൽ കീറിപ്പിളർത്തി।

Verse 15

अन्त:सरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्त: । आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथ तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय ॥ १५ ॥

സരോവരത്തിനുള്ളിൽ അത്യധികം ബലമുള്ള ഗ്രാഹം ഗജേന്ദ്രന്റെ കാൽ പിടിച്ചു. അത്യന്തം വേദനിച്ച ഗജേന്ദ്രൻ തുമ്പിക്കൈയിൽ താമര പിടിച്ച് ആദിപുരുഷനും അഖിലലോകനാഥനും തീർത്ഥസമമായ കീർത്തിയുള്ള പ്രഭുവിനോട് പറഞ്ഞു—“നിന്റെ പവിത്ര നാമം ശ്രവണമാത്രം മംഗളം; ജപിക്കേണ്ടത് അതുതന്നെ।”

Verse 16

श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेय- श्चक्रायुध: पतगराजभुजाधिरूढ: । चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मा- द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥ १६ ॥

ഗജേന്ദ്രന്റെ ആർ‍ത്തവിളി കേട്ട അപരിമേയ ഹരി, ചക്രായുധൻ, ഗരുഡരാജന്റെ ചിറകുകളിൽ കയറി ഉടൻ അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ചക്രംകൊണ്ട് ഗ്രാഹത്തിന്റെ വായ് മുറിച്ച്, തുമ്പിക്കൈ പിടിച്ച് ഭഗവാൻ കരുണയാൽ ഗജേന്ദ്രനെ രക്ഷിച്ചു।

Verse 17

ज्यायान् गुणैरवरजोऽप्यदिते: सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञ: । क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याच्ञामृते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्य: ॥ १७ ॥

അദിതിയുടെ പുത്രന്മാരിൽ ഏറ്റവും ഇളയവനായി വന്നിട്ടും ഭഗവാൻ ഗുണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; അധിയജ്ഞരൂപത്തിൽ ഈ ലോകങ്ങളെല്ലാം വ്യാപിച്ചു. വാമനനായി മൂന്നു പടിയളവ് ഭൂമി ചോദിക്കുന്ന നാടകത്തിൽ ബലി മഹാരാജാവിന്റെ എല്ലാ ഭൂമിയും ഏറ്റെടുത്തു; യാചനയില്ലാതെ ആരുടെയും ന്യായസ്വത്ത് അധികാരിയും കൈക്കൊള്ളുകയില്ല।

Verse 18

नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौच- माप: शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्य- दात्मानमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥

ബലി മഹാരാജാവ് ഉരുക്രമന്റെ പദപദ്മങ്ങൾ കഴുകിയ തീർത്ഥജലം ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു. ഗുരു വിലക്കിയിട്ടും തന്റെ പ്രതിജ്ഞയൊഴികെ മറ്റൊന്നും ചിന്തിച്ചില്ല. പ്രഭുവിന്റെ മൂന്നാം പടിയുടെ അളവ് നിറയ്ക്കാൻ തന്റെ ശരീരത്തെയും ഹരിക്കു സമർപ്പിച്ചു; ബലത്തോടെ ജയിച്ച സ്വർഗ്ഗാധിപത്യവും അവനു തുച്ഛമായിരുന്നു।

Verse 19

तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध- भावेन साधुपरितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥

ഹേ നാരദാ, ഹംസാവതാരരൂപനായ ഭഗവാൻ നിന്റെ തീവ്രഭക്തിഭാവത്തിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി, യോഗവും ജ്ഞാനവും ഭാഗവതധർമ്മമായ ആത്മതത്ത്വദീപവും വ്യക്തമായി ഉപദേശിച്ചു; വാസുദേവശരണാഗതർ അതിനെ എളുപ്പം ഗ്രഹിക്കും।

Verse 20

चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति । दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिं सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रै: ॥ २० ॥

മനു-അവതാരത്തിൽ ഭഗവാൻ മനുവംശധരനായി, തന്റെ തേജസ്സാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും തടസ്സമില്ലാത്ത ചക്രായുധം ധരിച്ചു പത്തു മന്വന്തരങ്ങളിൽ ദുഷ്ടരാജാക്കളെ ദമിപ്പിച്ചു; തന്റെ ചരിതങ്ങളാൽ ത്രിലോകം മുതൽ സത്യലോകം വരെ കീർത്തി വ്യാപിപ്പിച്ചു।

Verse 21

धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्ति- र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति । यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥ २१ ॥

ധന്വന്തരി അവതാരത്തിൽ ഭഗവാൻ തന്റെ കീർത്തിമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ എപ്പോഴും രോഗബാധിതരായ ജീവികളുടെ രോഗങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ഹരിക്കുന്നു; അവനാൽ തന്നെയാണ് ദേവന്മാർക്ക് ദീർഘായുസ്സ് ലഭിക്കുന്നത്. യജ്ഞങ്ങളിൽ തന്റെ ഭാഗം സ്വീകരിച്ച്, ലോകത്തിൽ അവതരിച്ച് ആയുർവേദം എന്ന വൈദ്യശാസ്ത്രം ഉപദേശിച്ചു।

Verse 22

क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुगुज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु । उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्य- स्त्रि:सप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२ ॥

ക്ഷത്രിയ ഭരണാധികാരികൾ ബ്രാഹ്മധർമ്മത്തെ അപമാനിച്ച് സത്യപഥം വിട്ട് നരകഭോഗം ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ, മഹാത്മാവായ ഭഗവാൻ പരശുരാമാവതാരത്തിൽ ഉഗ്രവീര്യത്തോടെ മൂർച്ചയുള്ള പരശു ധരിച്ചു, ഭൂമിയുടെ മുള്ളുകളായ ആ ദുഷ്ടരാജാക്കളെ ഇരുപത്തൊന്ന് പ്രാവശ്യം വേരോടെ പിഴുതെറിഞ്ഞു।

Verse 23

अस्मत्प्रसादसुमुख: कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे । तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३ ॥

സകല ജീവികളോടും നിർഹേതുക കരുണകൊണ്ട് ഭഗവാൻ തന്റെ പൂർണ്ണകലകളോടെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ അവതരിച്ചു, സീതാശക്തിയുടെ സ്വാമിയായി പ്രകാശിച്ചു. പിതാവായ ദശരഥന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അദ്ദേഹം ഭാര്യയും ഇളയ സഹോദരനും കൂടെ വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച് പല വർഷങ്ങൾ താമസിച്ചു; അദ്ദേഹത്തോട് വൈരം പുലർത്തിയ ദശകന്ധരൻ രാവണൻ മഹാപരാധം ചെയ്തു ഒടുവിൽ പരാജിതനായി।

Verse 24

यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद् दिधक्षो: । दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणद‍ृष्टय‍ा तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्र: ॥ २४ ॥

ഭഗവാൻ രാമചന്ദ്രൻ ദൂരെയുള്ള പ്രിയസഖി സീതയെ ഓർത്ത് വ്യാകുലനായി, ഹരനെപ്പോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന ചുവന്ന ദൃഷ്ടിയാൽ രാവണപുരിയെ നോക്കി. ആ ക്രോധതപ്ത ദൃഷ്ടിയുടെ ചൂടിൽ മകരം, സർപ്പം, മുതല തുടങ്ങിയ ജലചരങ്ങൾ കത്തിത്തുടങ്ങി; ഭയത്തിൽ വിറച്ച സമുദ്രം ഉടൻ തന്നെ വഴിയൊരുക്കി നൽകി.

Verse 25

वक्ष:स्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह- दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् । सद्योऽसुभि: सह विनेष्यति दारहर्तु- र्विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधिसैन्ये ॥ २५ ॥

യുദ്ധത്തിൽ രാവണന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ഇടിച്ച് ഇന്ദ്രവാഹനമായ ഐരാവതത്തിന്റെ ദന്തങ്ങൾ തകർന്നു ചിതറിപ്പോയി; ആ ഖണ്ഡങ്ങൾ ദിക്കുകളെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു. അതിനാൽ രാവണൻ അഹങ്കരിച്ച്, താനേ സർവ്വദിക്കുജയിയെന്നപോലെ, സൈന്യത്തിനിടയിൽ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അലഞ്ഞു; എന്നാൽ ഭഗവാൻ രാമചന്ദ്രന്റെ ധനുസ്സിന്റെ ഗർജ്ജനമയമായ ടങ്കാരം ഉയർന്നതോടെ അവന്റെ ചിരിയും പ്രാണനും ക്ഷണത്തിൽ അവസാനിച്ചു.

Verse 26

भूमे: सुरेतरवरूथविमर्दिताया: क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेश: । जात: करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्ग: कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६ ॥

ദൈവവിശ്വാസമില്ലാത്ത രാജാക്കന്മാരുടെ യുദ്ധശക്തിയാൽ ഭൂമി അതിഭാരിതമാകുമ്പോൾ, ലോകക്ലേശം കുറയ്ക്കാൻ ഭഗവാൻ തന്റെ അംശകലയിൽ അവതരിക്കുന്നു. അവൻ തന്റെ മൂലസ്വരൂപത്തിൽ മനോഹരമായ ശ്യാമകേശങ്ങളോടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അവന്റെ ഗതി മനുഷ്യർക്ക് പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിക്കാനാവില്ല, തന്റെ ദിവ്യ മഹിമ വിപുലപ്പെടുത്താൻ അവൻ അത്ഭുതകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു.

Verse 27

तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकाया- स्त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्त: । यद् रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७ ॥

കൃഷ്ണൻ പരമേശ്വരനാണെന്നതിൽ സംശയമില്ല. അല്ലെങ്കിൽ അമ്മയുടെ മടിയിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും പൂതന എന്ന മഹാദൈത്യയെ വധിച്ചതെങ്ങനെ, മൂന്നു മാസം പ്രായമായപ്പോൾ കാലുകൊണ്ട് ശകടം മറിച്ചിട്ടതെങ്ങനെ, അല്ലെങ്കിൽ ഇഴഞ്ഞുകൊണ്ട് ആകാശത്തെ തൊടുന്ന യമലാർജുന വൃക്ഷജോഡി വേരോടെ പിഴുതെറിഞ്ഞതെങ്ങനെ? ഇത്തരമൊരു കർമ്മം ഭഗവാനല്ലാതെ മറ്റാർക്കും സാധ്യമല്ല.

Verse 28

यद् वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहद‍ृष्टिवृष्टय‍ा । तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्यविलोलजिह्व- मुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम् ॥ २८ ॥

വ്രജത്തിൽ ഗോപബാലരും അവരുടെ മൃഗങ്ങളും യമുനയുടെ വിഷജലം കുടിച്ച് ബോധംകെട്ടപ്പോൾ, ഭഗവാൻ ബാല്യത്തിലേയും തന്റെ കൃപാദൃഷ്ടിവൃഷ്ടിയാൽ അവരെ ജീവിപ്പിച്ചു. പിന്നെ യമുനാജലം ശുദ്ധീകരിക്കാനായി കളിക്കുന്നതുപോലെ നദിയിൽ ചാടി, വിഷതരംഗങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന നാവുള്ള കാളീയനാഗത്തെ ശിക്ഷിച്ചു. ഇത്തരമൊരു മഹാപരാക്രമം ഭഗവാനല്ലാതെ മറ്റാർക്ക് സാധിക്കും?

Verse 29

तत् कर्म दिव्यमिव यन्निशि नि:शयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने । उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाप्य सबलोऽनधिगम्यवीर्य: ॥ २९ ॥

അന്നേ രാത്രിയിൽ വ്രജവാസികൾ നിർഭയമായി ഉറങ്ങുമ്പോൾ, ഉണങ്ങിയ ഇലകളാൽ വനത്തിൽ ദാവാഗ്നി പടർന്നു എല്ലാവർക്കും പ്രാണാന്തം വരുമെന്നപോലെ തോന്നി. അപ്പോൾ ബലരാമനോടുകൂടിയ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കണ്ണുകൾ അടച്ചുമാത്രം അവരെ രക്ഷിച്ചു—ഇത് അവന്റെ അതിമാനുഷ ദിവ്യകർമ്മമാണ്.

Verse 30

गृह्णीत यद् यदुपबन्धममुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति । यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमना: प्रतिबोधितासीत् ॥ ३० ॥

യശോദാമാതാവ് മകന്റെ കൈകൾ കയറുകൊണ്ട് കെട്ടാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ, എത്ര കയർ കൂട്ടിയാലും അത് എപ്പോഴും കുറവായി; അവൻ അതിൽ ഒതുങ്ങിയില്ല. പിന്നെ ഭഗവാൻ പതുക്കെ ജംഭിച്ച് വായ തുറന്നു; ഗോപീ അവന്റെ വദനത്തിൽ സർവ്വ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളും കണ്ടു. അത് കണ്ടു അവൾ സംശയിച്ചെങ്കിലും, അവസാനം മകന്റെ യോഗമായയുടെ രഹസ്യത്തിൽ മറ്റൊരു വിധത്തിൽ ഉറപ്പു നേടി.

Verse 31

नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च । अह्न्यापृतं निशि शयानमतिश्रमेण लोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म ॥ ३१ ॥

ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ വരുണന്റെ പാശഭയത്തിൽ നിന്ന് നന്ദമഹാരാജനെ മോചിപ്പിക്കും; മായയുടെ പുത്രൻ ഗുഹകളിൽ അടച്ചിട്ട ഗോപബാലന്മാരെയും വിടുവിക്കും. പകൽ കഠിനമായി പണിചെയ്ത് രാത്രി അതിശ്രമത്തോടെ ഉറങ്ങുന്ന വ്രജവാസികൾക്ക് അദ്ദേഹം വൈകുണ്ഠലോകപ്രാപ്തി നൽകും—ഇവയെല്ലാം അവന്റെ പരമ ദിവ്യകർമ്മങ്ങളാണ്.

Verse 32

गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवेऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षु: । धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सप्त- वर्षो महीध्रमनघैककरे सलीलम् ॥ ३२ ॥

ഗോപന്മാർ കൃഷ്ണന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഇന്ദ്രയജ്ഞം നിർത്തിയപ്പോൾ, ഇന്ദ്രൻ വ്രജത്തെ മുങ്ങിക്കളയാൻ ഏഴു ദിവസം കനത്ത മഴ പെയ്ത്തു. വ്രജവാസികളോടും പശുക്കളോടും അഹേതുക കരുണകൊണ്ട്, വെറും ഏഴുവയസ്സുള്ള നിർമലനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഗോവർധനപർവ്വതത്തെ ഒരു കൈകൊണ്ട് കുടപോലെ ഏഴു ദിവസം ഉയർത്തി പിടിച്ചു.

Verse 33

क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुख: कलपदायतमूर्च्छितेन । उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३ ॥

ചന്ദ്രരശ്മികളാൽ വെളുത്ത ആ രാത്രിയിൽ വനത്തിൽ രാസലീലക്ക് ഉത്സുകനായി, ഭഗവാൻ മധുരവും കോമളപദങ്ങളുമുള്ള ഗാനങ്ങളാൽ വ്രജവധുക്കളുടെ പ്രണയവേദനയെ കൂടുതൽ ഉദ്ദീപിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ കുബേരന്റെ അനുചരനായ ധനദാനുഗ ശങ്കചൂഡൻ എന്ന ദൈത്യൻ ഗോപികമാരെ അപഹരിച്ചു; ഭഗവാൻ അവന്റെ ശിരസ് ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപ്പെടുത്തി.

Verse 34

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

പ്രലംബ, ധേനുക, ബക, കേശി, അരിഷ്ട, ചാണൂര, മുഷ്ടിക, കുവലയാപീഡ, കംസ, യവന, നരകാസുര, പൗണ്ഡ്രക മുതലായ ദൈത്യരും, ശാല്വ, ദ്വിവിദ, ബല്വല, ദന്തവക്ര, സപ്തവൃഷ, ശംബര, വിദൂരഥ, രുക്മി മുതലായവരും—എല്ലാവരും ഭഗവാൻ ഹരിയോടു ഭീകരയുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; ഹതരായി ചിലർ ബ്രഹ്മജ്യോതിയിൽ, ചിലർ വൈകുണ്ഠധാമത്തിൽ എത്തുന്നു.

Verse 35

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരായി വില്ലേന്തിയ കാംബോജ, മത്സ്യ, കുരു, സൃഞ്ജയ, കൈകയ മുതലായ വീരരും ബലരാമൻ, അർജുനൻ, ഭീമൻ തുടങ്ങിയ നാമവ്യാജങ്ങളാൽ പ്രത്യക്ഷനായ ഹരിയോടു സമരത്തിൽ പോരാടുന്നു; ഹതരായി അവർ ബ്രഹ്മജ്യോതിയിലേക്കോ, അവന്റെ വൈകുണ്ഠനിലയത്തിലേക്കോ എത്തുന്നു.

Verse 36

कालेन मीलितधियामवमृश्य नृणां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपार: । आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६ ॥

കാലത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ ബുദ്ധി മങ്ങിയതും ആയുസ്സ് കുറവുമായ മനുഷ്യർക്കു വേദമാർഗം അത്യന്തം ദുഷ്കരമാണെന്ന് ആലോചിച്ച്, ഭഗവാൻ സ്വയം സത്യവതിയുടെ പുത്രനായി (വ്യാസദേവൻ) അവതരിച്ച്, വേദവൃക്ഷത്തെ യുഗാനുസരിച്ച് പല ശാഖകളായി വിഭജിക്കും.

Verse 37

देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरद‍ृश्यतूर्भि: । लोकान् घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभं वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥ ३७ ॥

ദേവദ്വേഷികൾ വേദവിജ്ഞാനത്തിൽ നിഷ്ഠരായി, മായൻ നിർമ്മിച്ച അദൃശ്യഗാമിയായ പുര/യാനങ്ങളിൽ ആകാശത്ത് സഞ്ചരിച്ചു വിവിധ ലോകങ്ങളിലെ ജീവികളെ നശിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഭഗവാൻ ജനാർദനൻ ബുദ്ധന്റെ മനോഹര വേഷം ധരിച്ചു അവരുടെ ബുദ്ധിയെ മയക്കി ഉപധർമ്മം പലവിധം പ്രസംഗിക്കും.

Verse 38

यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरे: कथा: स्यु: पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवा: । स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते ॥ ३८ ॥

സത്പുരുഷന്മാരുടെ വസതികളിലും ഹരികഥ ഇല്ലാതാകുകയും, ദ്വിജർ പാഷണ്ഡികളാകുകയും, നൃദേവർ (ഭരണാധികാരികൾ) വൃഷലസ്വഭാവമുള്ളവരാകുകയും, ‘സ്വാഹാ’, ‘സ്വധാ’, ‘വഷട്’ എന്ന യാഗശബ്ദങ്ങൾ പോലും അറിയപ്പെടാതാകുകയും ചെയ്യുന്നപ്പോൾ—കലിയുഗാന്തത്തിൽ ഭഗവാൻ പരമ ശാസ്താവായി അവതരിക്കും.

Verse 39

सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशा: स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशा: । अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या मायाविभूतय इमा: पुरुशक्तिभाज: ॥ ३९ ॥

സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ തപസ്സ്, ഞാൻ (ബ്രഹ്മാവ്), പ്രജാപതികൾ, ഒൻപത് മഹർഷികൾ എന്നിവർ പ്രജാസൃഷ്ടി നടത്തുന്നു; സ്ഥിതികാലത്ത് ഭഗവാൻ വിഷ്ണു, ദേവഗണം, ലോകപാലകർ, വിവിധ ലോകങ്ങളുടെ രാജാക്കന്മാർ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അവസാനം അധർമ്മം, പിന്നെ രുദ്രനും ക്രോധഭരിത നാസ്തികാദികളും—ഇവയെല്ലാം പരമപ്രഭുവിന്റെ ശക്തിയുടെ പ്രതിനിധി വിഭൂതികളാണ്.

Verse 40

विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीह य: पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । चस्कम्भ य: स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं यस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥ ४० ॥

ഇവിടെ വിഷ്ണുവിന്റെ വീര്യം പൂർണ്ണമായി ആരാണ് എണ്ണിപ്പറയുക? ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിലെ അണുക്കളുടെ ധൂളികണങ്ങൾ വരെ അളക്കുന്ന പണ്ഡിതനും അതിന് കഴിയില്ല; കാരണം അവൻ തന്നെയാണ് ത്രിവിക്രമരൂപത്തിൽ അനായാസം പാദം ഉയർത്തി ത്രിപൃഷ്ഠം കടന്ന് ത്രിഗുണ-സാമ്യധാമം വരെ എത്തി എല്ലാം കുലുക്കിയത്.

Verse 41

नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये । गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेव: शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१ ॥

ഞാനും നിനക്കുമുമ്പ് ജനിച്ച ഈ എല്ലാ മുനികളും മായാബലസമ്പന്നനായ പരമപുരുഷന്റെ അന്തം അറിയുന്നില്ല; പിന്നെ ഞങ്ങളുടെ ശേഷം ജനിച്ചവർ എങ്ങനെ അറിയും? ആദിദേവൻ ശേഷനും ആയിരം മുഖങ്ങളാൽ പ്രഭുവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ പാടിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും ഇന്നുവരെ അവന്റെ പരിധി എത്തിച്ചേരാനായിട്ടില്ല.

Verse 42

येषां स एष भगवान् दययेदनन्त: सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धी: श्वश‍ृगालभक्ष्ये ॥ ४२ ॥

ഈ അനന്തഭഗവാൻ ദയചെയ്യുന്നവർ, കപടമില്ലാതെ സർവ്വാത്മനാ പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ ആശ്രയം എടുത്ത് സേവയിൽ ശരണാഗതരാകുമ്പോൾ, അവർ ദുഷ്കരമായ ദേവമായയെ കടന്ന് പ്രഭുവിനെ ഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവസാനം നായയും കുറുക്കനും തിന്നുന്ന ഈ ദേഹത്തിൽ ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന ബുദ്ധി പിടിക്കുന്നവർക്ക് അതാകില്ല.

Verse 43

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ഓ നാരദാ, പ്രഭുവിന്റെ ശക്തികൾ അചിന്ത്യവും അളവറ്റതുമാണെങ്കിലും, ഞങ്ങൾ ശരണാഗതരായതിനാൽ യോഗമായയിലൂടെ അവൻ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിധം അറിയുന്നു. അതുപോലെ സർവ്വശക്തനായ ശിവൻ, ദൈത്യകുലശ്രേഷ്ഠൻ പ്രഹ്ലാദൻ, സ്വായംഭുവ മനു, അവന്റെ ഭാര്യ ശതരൂപാ, അവരുടെ മക്കൾ (പ്രിയവ്രത, ഉത്താനപാദ, ആകൂതി, ദേവഹൂതി, പ്രസൂതി മുതലായവർ), പ്രാചീനബർഹി, ഋഭു, അംഗ, ധ്രുവൻ, ഇക്ഷ്വാകു, ഐല, മുചുകുന്ദ, വിദേഹ (ജനക), ഗാധി, രഘു, അംബരീഷ, സഗര, ഗയ, നഹുഷ, മാൻധാതാ, അലർക്ക, ശതധന്വ, അനു, രന്തിദേവ, ഭീഷ്മ, ബലി, അമൂർത്ത്തരയ, ദിലീപ, സൗഭരി, ഉതങ്ക, ശിബി, ദേവല, പിപ്പലാദ, സാരസ്വത, ഉദ്ധവ, പരാശര, ഭൂരിഷേണ, വിഭീഷണ, ഹനുമാൻ, ശുകദേവ, അർജുന, ആർഷ്ടിഷേണ, വിദുര, ശ്രുതദേവ മുതലായവരും അവന്റെ ശക്തികളെ അറിയുന്നു.

Verse 44

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ഓ നാരദാ, പരമഭഗവാന്റെ യോഗമായാ-ശക്തികൾ അജ്ഞേയവും അപരിമിതവും ആണെങ്കിലും, ഞങ്ങൾ ശരണാഗത ഭക്തരായതിനാൽ അവൻ യോഗമായയിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിധം അറിയുന്നു. അതുപോലെ സർവ്വശക്തനായ ശിവൻ, ദൈത്യകുലശ്രേഷ്ഠൻ പ്രഹ്ലാദൻ, സ്വായംഭുവ മനു, ശതരൂപാ എന്നിവരും അവരുടെ സന്തതികളും, പ്രാചീനബർഹി, ഋഭു, അങ്ഗ, ധ്രുവൻ മുതലായവരും അതറിയുന്നു.

Verse 45

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ഇക്ഷ്വാകു, ഐല, മുചുകുന്ദ, വിദേഹ (ജനക), ഗാധി, രഘു, അംബരീഷ, സഗര, ഗയ, നാഹുഷ, മാൻധാതാ, അലർക്ക, ശതധന്വ, അനു, രന്തിദേവ, ദേവവ്രത (ഭീഷ്മ), ബലി, അമൂർത്തരയ, ദിലീപ—ഇവരും ഭഗവാന്റെ യോഗമായാ-ശക്തി അറിയുന്നു.

Verse 46

ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवा: । यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षा- स्तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६ ॥

സ്ത്രീകൾ, ശൂദ്രർ, ഹൂണർ, ശബരർ തുടങ്ങിയ പാപജീവിതം നയിക്കുന്നവരും ശുദ്ധഭക്തരുടെ ശരണം പ്രാപിച്ച് അവരുടെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടർന്ന് ഭക്തിസേവയിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ ഭഗവദ്‌വിജ്ഞാനം അറിയുകയും ദേവമായയെ അതിക്രമിച്ച് മോചിതരാകുകയും ചെയ്യും; പിന്നെ ശ്രുതി ധാരണമുള്ളവർ എത്രയോ അധികം!

Verse 47

शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसत: परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना तद् वै पदं भगवत: परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद् विदुरजस्रसुखं विशोकम् ॥ ४७ ॥

ശാശ്വതവും പരമശാന്തവും നിർഭയവും, വെറും ബോധസ്വരൂപവും, ശുദ്ധവും സമവും—സത്-അസത്‌കളെ അതിക്രമിക്കുന്ന അതേ പരമാത്മതത്ത്വം. അവിടെ ഫലകാമകർമത്തിനായുള്ള ശബ്ദപ്രപഞ്ചമില്ല; അവന്റെ സന്നിധിയിൽ മായ ലജ്ജിച്ചു പിന്മാറുന്നു. അതുതന്നെ പരമപുരുഷനായ ഭഗവാന്റെ പരമപദം—ജ്ഞാനികൾ ‘ബ്രഹ്മം’ എന്നു അറിയുന്നത്—അവിച്ഛിന്നാനന്ദവും ശോകരഹിതത്വവും ഉള്ളത്.

Verse 48

सध्‌रयङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं । जह्यु: स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्र: ॥ ४८ ॥

അത്തരം അതീന്ദ്രിയാവസ്ഥയിൽ ജ്ഞാനികളും യോഗികളും ചെയ്യുന്ന കൃത്രിമ മനോനിയന്ത്രണം, തർക്കചിന്ത, ധ്യാനം എന്നിവയുടെ ആവശ്യം ഇല്ല; സാധകൻ അവയെ ഇന്ദ്രൻ കിണർ കുഴിക്കുന്ന കഷ്ടം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ വിട്ടുകളയുന്നു.

Verse 49

स श्रेयसामपि विभुर्भगवान् यतोऽस्य भावस्वभावविहितस्य सत: प्रसिद्धि: । देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽज: ॥ ४९ ॥

സകല ശ്രേയസ്സുകളുടെയും അധിപൻ ആ വിഭു ഭഗവാനാണ്; ജീവന്റെ ഭൗതികമോ ആത്മീയമോ ആയ കര്‍മ്മഫലസിദ്ധി അവനാൽ തന്നെയാണ്. ദേഹധാതുക്കൾ നശിച്ചാലും അജ ജീവൻ ആകാശത്തിലെ വായുവുപോലെ നശിക്കുകയില്ല.

Verse 50

सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावन: । समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसच्च यत् ॥ ५० ॥

മകനേ, ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു പോഷിക്കുന്ന ആ ഭഗവാനെ ഞാൻ സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞു. ഹരിയെ കൂടാതെ സത്-അസത് ഇരുവർക്കും മറ്റൊരു കാരണമില്ല.

Verse 51

इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुलीकुरु ॥ ५१ ॥

ഓ നാരദാ, ‘ഭാഗവതം’ എന്ന ഈ ദൈവവിജ്ഞാനം ഭഗവാൻ എനിക്ക് സംക്ഷേപമായി ഉപദേശിച്ചു; ഇത് അവന്റെ വിവിധ വിഭൂതികളുടെ സമാഹാരമാണ്. നീ ഇതിനെ വിപുലമാക്കുക.

Verse 52

यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ ५२ ॥

ദൃഢസങ്കൽപത്തോടെ ഇങ്ങനെ വർണ്ണിക്കൂ—മനുഷ്യർക്കു സർവ്വാത്മാവും അഖിലാധാരനും ആയ ഭഗവാൻ ഹരിയോടു ഭക്തി ഉദിക്കുവാൻ കഴിയുന്നവിധം.

Verse 53

मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदत: । श‍ृण्वत: श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति ॥ ५३ ॥

ആ ഈശ്വരന്റെ വിവിധ ശക്തികളോടുകൂടിയ ലീലകൾ അവന്റെ ഉപദേശാനുസാരം വർണ്ണിക്കണം. ശ്രദ്ധയോടെ നിത്യമായി കേൾക്കുന്നവന്റെ ആത്മാവ് മായയാൽ മോഹിക്കപ്പെടുകയില്ല.