Adhyaya 2
ആറു ഉപായങ്ങളുടെ കണക്കുകൂട്ടൽ: ശക്തി സംരക്ഷിക്കുക, സ്വാതന്ത്ര്യം നിലനിർത്തുക, ശരണം, ദ്വൈതനയം, ഭേദതന്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ശക്തരായ ശക്തികൾ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നത് തടയുക, നിർണായക വികസനത്തിനായി കോശവും ദണ്ഡവും സൂക്ഷിക്കുക. ഫലങ്ങൾ സമാനമായാൽ, മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ചിലവ് ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ നയം തിരഞ്ഞെടുക്കുക; യുദ്ധം സാധാരണ ഏറ്റവും ശ്രമകരമാണ്. സ്വന്തം പരിഷേവനം നിലനിർത്തുന്നതിനാൽ സംശ്രയത്തേക്കാൾ ദ്വൈധീഭാവം ഉത്തമം; ആശ്രിതത്വം മറ്റൊരാളുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾക്ക് സേവനം ചെയ്യിക്കുന്നു. വ്യക്തമായി ശ്രേഷ്ഠനായ സംരക്ഷകനും സുരക്ഷിതമായ സാഹചര്യങ്ങളുമുള്ളപ്പോൾ മാത്രമേ സംശ്രയം അനുവദനീയമായുള്ളൂ. നിർബന്ധം അസാധ്യമെങ്കിൽ, സമയം നേടാൻ വഴങ്ങിയതുപോലെ പെരുമാറുക; ദുർബലതകൾ പ്രത്യക്ഷമാകുമ്പോൾ ആക്രമിക്കുക. രണ്ട് ശക്തമായ ശക്തികൾക്കിടയിൽ, അവരെ വിഭജിച്ചുനിർത്താൻ ഭേദവും രഹസ്യ ശിക്ഷണവും പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ട് സമർത്ഥനായ സംരക്ഷകനെ തേടുക. മൊത്തത്തിലുള്ള ലക്ഷ്യം: മിത്രാംഗത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും ഉന്നത-പ്രഭാവ നിമിഷങ്ങൾക്കായി കോശവും ദണ്ഡവും സൂക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുക.
Sutras
Sutra 1
संधिविग्रहयोस्तुल्यायां वृद्धौ संधिमुपेयात् ॥
സന്ധിയും വിഗ്രഹവും—ഇരുവഴിയിലും പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന വർദ്ധി തുല്യമായാൽ, സന്ധി സ്വീകരിക്കണം.
Sutra 2
विग्रहे हि क्षयव्ययप्रवासप्रत्यवाया भवन्ति ॥
കാരണം വിഗ്രഹത്തിൽ (യുദ്ധം/വൈരം) ക്ഷയം, വ്യയം, പ്രവാസം, പ്രത്യവായം (പ്രതികൂല തിരിച്ചടികൾ) എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.
Sutra 3
तेनासनयानयोरासनं व्याख्यातम् ॥
ആ തർക്കപ്രകാരം, ആസനം (നിഷ്പക്ഷത) — ആസനവും യാനവും തമ്മിൽ — വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Sutra 4
द्वैधीभावसंश्रययोर्द्वैधीभावं गच्छेत् ॥
ദ്വൈധനയം സ്വീകരിക്കുന്നതും മറ്റൊരാളുടെ ആശ്രയം തേടുന്നതും—ഇവ രണ്ടിൽ—ദ്വൈധനയം സ്വീകരിക്കണം।
Sutra 5
द्वैधीभूतो हि स्वकर्मप्रधान आत्मन एवोपकरोति संश्रितस्तु परस्योपकरोति नात्मनः ॥
കാരണം ദ്വൈധനയം സ്വീകരിക്കുന്നവന് തന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളാണ് പ്രധാനം; അതിനാൽ അവൻ സ്വയം തന്നെ ഉപകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആശ്രയം സ്വീകരിച്ചവൻ മറ്റൊരാളെയാണ് ഉപകരിക്കുന്നത്; സ്വയം അല്ല।
Sutra 6
यद्बलः सामन्तस्तद्विशिष्टबलमाश्रयेत् ॥
അയൽ (സാമന്ത) ഭരണാധികാരിക്ക് എത്ര ശക്തിയുണ്ടോ, അതിനേക്കാൾ വ്യക്തമായി മേലായ ശക്തിയുള്ളവന്റെ ആശ്രയം തേടണം।
Sutra 7
तद्विशिष्टबलाभावे तमेवाश्रितः कोशदण्डभूमीनामन्यतमेनास्योपकर्तुमदृष्टः प्रयतेत ॥
അത്തരം മേലായ ശക്തി ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ, അതേ ശക്തിയുടെ ആശ്രയത്തിൽ തന്നെയിരുന്നാലും—ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടാതെ—ധനം/കോശം, ദണ്ഡം (സൈന്യബലം), അല്ലെങ്കിൽ ഭൂമി—ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിലൂടെ സ്വന്തം പ്രയോജനം നേടാൻ ശ്രമിക്കണം।
Sutra 8
महादोषो हि विशिष्टबलसमागमो राज्ञामन्यत्रारिविगृहीतात् ॥
രാജാക്കന്മാർക്ക് അത്യന്തം മേലായ ശക്തിയുമായി ചേർക്കൽ/സന്ധി ചെയ്യൽ മഹാദോഷമാണ്—എന്നാൽ ഇതിനകം ശത്രുവാൽ പിടിക്കപ്പെട്ട/അടക്കപ്പെട്ടിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതൊഴികെ.
Sutra 9
अशक्ये दण्डोपनतवद्वर्तेत ॥
പ്രവർത്തനം അസാധ്യമായപ്പോൾ, ശിക്ഷയാൽ കീഴടങ്ങിയവനെപ്പോലെ പെരുമാറണം.
Sutra 10
यदा चास्य प्राणहरं व्याधिमन्तःकोपं शत्रुवृद्धिं मित्रव्यसनमुपस्थितं वा तन्निमित्तामात्मनश्च वृद्धिं पश्येत्तदा सम्भाव्यव्याधिधर्मकार्यापदेशेनापयायात् ॥
കൂടാതെ (രക്ഷകൻ/അധിപതി) ജീവഹാനികരമായ രോഗം, ആഭ്യന്തര കലാപം, ശത്രുവിന്റെ വളർച്ച, അല്ലെങ്കിൽ മിത്രത്തിന് ദുരന്തം എന്നിവ നേരിട്ടിരിക്കുമ്പോൾ—അതുമൂലം സ്വന്തം ലാഭവർധന കാണുന്നുവെങ്കിൽ—സ്ഥിതി വിലയിരുത്തി, രോഗം, ധാർമ്മികകർമ്മം, അല്ലെങ്കിൽ അടിയന്തരകാര്യങ്ങൾ എന്ന വ്യാജേന പിന്മാറണം.
Sutra 11
स्वविषयस्थो वा नोपगच्छेत् ॥
അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം പ്രദേശത്തുതന്നെ നിന്ന് (അവന്റെ അടുക്കൽ) പോകാതിരിക്കണം.
Sutra 12
आसन्नो वास्य च्छिद्रेषु प्रहरेत् ॥
അല്ലെങ്കിൽ അടുത്തായി നിലകൊള്ളുന്നുവെങ്കിൽ അവന്റെ ദുർബലസ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രഹരിക്കണം.
Sutra 13
बलीयसोर्वा मध्यगतस्त्राणसमर्थमाश्रयेत यस्य वान्तर्धिः स्यात् उभौ वा ॥
അല്ലെങ്കിൽ രണ്ട് ശക്തിയേറിയ ശക്തികളുടെ ഇടയിൽ കുടുങ്ങിയാൽ, സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിവുള്ളവന്റെ ആശ്രയം തേടണം; അല്ലെങ്കിൽ മറയ്ക്കാൻ/മൂടിവെക്കാൻ കഴിവുള്ളവന്റെ; അല്ലെങ്കിൽ രണ്ടും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നവന്റെ ആശ്രയം തേടണം.
Sutra 14
कपालसंश्रयस्तिष्ठेत्मूलहरमितरस्येतरमपदिशन् ॥
അവൻ ‘കപാല-സംശ്രയം’ എന്ന അസ്ഥിര/ഭംഗുര ആശ്രയത്തിൽ നിലകൊള്ളണം; ഒരാളെ മറ്റൊരാളോട് ‘മൂലഹരൻ’ (വേരോടെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടണം।
Sutra 15
भेदमुभयोर्वा परस्परापदेशं प्रयुञ्जीत भिन्नयोरुपांशुदण्डम् ॥
അവൻ ഇരുവർക്കും ഇടയിൽ ഭേദം സൃഷ്ടിക്കണം, അല്ലെങ്കിൽ പരസ്പരം കുറ്റാരോപണം ചെയ്യിക്കണം; അവർ വിഭജിക്കപ്പെട്ടാൽ രഹസ്യമായി ദണ്ഡം/നടപടി പ്രയോഗിക്കണം।
Sutra 16
पार्श्वस्थो वा बलस्थयोरासन्नभयात्प्रतिकुर्वीत ॥
അല്ലെങ്കിൽ സമീപസ്ഥനായ രാജാവ്, ശക്തിയേറിയ പക്ഷങ്ങളിൽ നിന്ന് അടുത്തുള്ള ഭീഷണി ഉള്ളതിനാൽ, പ്രതിനടപടികൾ സ്വീകരിക്കണം.
Sutra 17
दुर्गापाश्रयो वा द्वैधीभूतस्तिष्ठेत् ॥
അല്ലെങ്കിൽ കോട്ടയിൽ അഭയം തേടി, ദ്വൈധീഭാവം (ഇരട്ട നയം) പിന്തുടർന്ന്, നിലപാട് നിലനിർത്തണം.
Sutra 18
संधिविग्रहक्रमहेतुभिर्वा चेष्टेत ॥
അല്ലെങ്കിൽ സന്ധി-വിഗ്രഹ (സമാധാനവും യുദ്ധവും) എന്ന ക്രമത്തിന്റെ കാരണങ്ങളനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കണം.
Sutra 19
दूष्यामित्राटविकानुभयोरुपगृह्णीयात् ॥
അവൻ ദൂഷ്യമായ ശത്രുഘടകങ്ങളെയും ആടവിക (വനവാസി) ഗോത്രങ്ങളെയും—ഇരുവരെയും തന്റെ പക്ഷത്താക്കണം.
Sutra 20
एतयोरन्यतरं गच्छंस्तैरेवान्यतरस्य व्यसने प्रहरेत् ॥
ഇവരിൽ ഒരുവന്റെ പക്ഷം ചേർന്ന്, അതേ (ലഭിച്ച) ഉപാധികളുപയോഗിച്ച്, മറ്റേ പക്ഷം ദുരിതത്തിലാകുന്ന സമയത്ത് തന്നെ ആക്രമിക്കണം.
Sutra 21
द्वाभ्यामुपहतो वा मण्डलापाश्रयस्तिष्ठेत्मध्यममुदासीनं वा संश्रयेत ॥
അല്ലെങ്കിൽ രണ്ട് ശക്തികളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടാൽ, അവൻ രാജ്യവൃത്തത്തിന്റെ (മണ്ഡലത്തിന്റെ) സംരക്ഷണത്തിൽ നിലകൊള്ളണം; അല്ലെങ്കിൽ മധ്യമരാജാവിനെയോ ഉദാസീന (നിഷ്പക്ഷ) രാജാവിനെയോ ആശ്രയിക്കണം.
Sutra 22
तेन सहैकमुपगृह्येतरमुच्छिन्द्यादुभौ वा ॥
അവനോടൊപ്പം (മധ്യമ/ഉദാസീന) ചേർന്ന് ഒരു പക്ഷത്തെ ഉറപ്പാക്കി മറ്റേ പക്ഷത്തെ വിച്ഛേദിക്കണം—അല്ലെങ്കിൽ ഇരുപക്ഷത്തെയും വിച്ഛേദിക്കണം.
Sutra 23
द्वाभ्यामुच्छिन्नो वा मध्यमोदासीनयोस्तत्पक्षीयाणां वा राज्ञां न्यायवृत्तिमाश्रयेत ॥
അല്ലെങ്കിൽ രണ്ട് ശക്തികളാൽ വിച്ഛേദിക്കപ്പെട്ടാൽ, അവൻ നീതിയുക്തമായ പെരുമാറ്റനയം സ്വീകരിക്കണം—മധ്യമനും ഉദാസീനനും ഉള്ളതോ, അല്ലെങ്കിൽ അവരുടെ പക്ഷത്തിലുള്ള രാജാക്കന്മാരുടേതോ.
Sutra 24
तुल्यानां वा यस्य प्रकृतयः सुख्येयुरेनम् यत्रस्थो वा शक्नुयादात्मानमुद्धर्तुम् यत्र वा पूर्वपुरुषोचिता गतिरासन्नः सम्बन्धो वा मित्राणि भूयांस्यतिशक्तिमन्ति वा भवेयुः ॥
സമന്മാരിൽ, ആരുടെ കീഴിൽ രാജ്യത്തിന്റെ പ്രകൃതികൾ (അംഗങ്ങൾ) തൃപ്തിയോടെ ഇരിക്കുമോ ആ ഭരണാധികാരിയെ ആശ്രയിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ അവിടെ നിന്ന് സ്വയം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനാകുന്ന സ്ഥലത്തെ; അല്ലെങ്കിൽ പൂർവ്വപുരുഷാചാരപ്രകാരം പതിവായ ഗതി/പാത സമീപമുള്ള സ്ഥലത്തെ; അല്ലെങ്കിൽ ബന്ധുത്വബന്ധങ്ങൾ അടുത്തുള്ള സ്ഥലത്തെ; അല്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ സുഹൃത്തുക്കൾ ഉള്ള സ്ഥലത്തെ; അല്ലെങ്കിൽ അത്യന്തം ശക്തിയുള്ള സുഹൃത്തുക്കൾ ഉള്ള സ്ഥലത്തെ ആശ്രയിക്കണം.
Sutra 25
प्रियो यस्य स तं गच्छेदित्याश्रयगतिः परा ॥
ആശ്രയം തേടുന്നതിലെ ഉത്തമനിയമം: ആര്ക്ക് നീ പ്രിയനോ, അവന്റെ അടുക്കലേക്കാണ് പോകേണ്ടത്.
Frequently Asked Questions
Reduced casualty and fiscal drain by avoiding equal-gain wars; preservation of kośa and daṇḍa for decisive campaigns; stabilization of alliances by maintaining agency (dvaidhībhāva) instead of dependency (saṃśraya), thereby increasing long-run security and prosperity.
No single codified punishment is stated here; the ‘danda’ is strategic and administrative: ministers/envoys who misadvise or mishandle these measures become liable under general Arthashastra standards for wrongful counsel and loss to the state—sanctions range from dismissal, fines, and confiscation to harsher penalties if treasonous collusion or deliberate sabotage is proven.
Ask anything about Adhyaya 2 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
